Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Áńgime oraıynda biz qolymyzǵa qalam alyp, alǵashqy dúnıelerimizdi ómirge ákelgen ótken ǵasyrdyń alpysynshy jyldarynda joǵary bilimdi sol kezdegi respýblıka ortalyǵy Almatydan aldyq. Aldymyzda Qyzylordadan Rústem Janaev, Kókshetaýdan Tólegen Qajybaev, bizdermen qatar Semeıden Qajyǵalym Muqanov degen jas jigitter qalam terbep, keıin respýblıkaǵa belgili jazýshylar boldy. Olar da sóz marjanyn súzgen jazýshy bolsam dep Almaty men Astanaǵa umtylmaı-aq ózderi týǵan topyraqta turyp-aq kádimgideı sóz súleıleri, el tanyǵan jazýshylar atandy. Osylardyń qataryna keshegi Tobyq Jarmaǵambetov, Erkesh Ibrahım, Seıit Kenjeahmetov, Zeınel-Ǵabı Imanbaev, Kámen Orazalın, О́mir Káripuly, Baıjigit Ábdirazaqov, Marhabat Baıǵutovtardy da qosar edik. Aty-jónderi aıryqsha úkilep aıtylǵan joǵarydaǵy daryndy talanttar úlken ómirdiń tirshilik-tynysyna belsene ún qosyp, qalam terbegeni barshaǵa málim.
Mine, osyndaı aýylda týyp, aýdanda ósken, áleýmetke aty tanys jazýshynyń biri – atyraýlyq О́tepbergen Álimgereıuly. Ony eske alýyma sebep – naýryz aıynyń ortasynda Atyraýda úshinshi Ulttyq quryltaı ótti. Buqaralyq aqparat quraldary atalǵan jıynnyń ótetindigin aldyn ala habarlap, oǵan el Prezıdenti Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń qatysatyndyǵyn aıtty, óńirdegi el úshin mańyzy bar tarıhı oryndar men tulǵalardy sanamalady. Ishinde orta ǵasyrda Mysyrdy bılegen Beıbarys sultan, kezinde Altyn Ordanyń, keıin Qazaq handyǵynyń astanasy atanǵan kóne Saraıshyq qalasy da bar eken. Sol kezde esime áriptes dosym, belgili qalamger, ólketanýshy О́tepbergen Álimgereıuly oraldy. Ol atalǵan taqyryptardyń qaı-qaısysyn da shemishkeshe shaǵady, sol óńirdiń naǵyz bilgiri. Talaı zertteýleri óz basym «Lenınshil jas» («Jas Alash»), «Sosıalıstik Qazaqstan» («Egemen Qazaqstan») gazetterinde istegenimde qolymnan ótken.
Biz О́tepbergen ekeýmiz alpysynshy jyldardyń aıaǵynda aramyz eki-úsh kýrs ilgeri-keıindi bolǵanymen Almatynyń Abaı atyndaǵy ýnıversıtetinde (buryn ınstıtýt bolatyn) qatar oqydyq. Tanysýymyz da qyzyq boldy. Altyn kúzdiń alǵashqy aılarynyń biri edi. Men ol kezde atalǵan ınstıtýtta oqı júrip, «Lenınshil jas» gazetinde jumys ta isteıtinmin. QazPI-de atalǵan gazettiń uıymdastyrýymen mamandyq tańdaý jaıly despýt-kesh ótti. Árıne, ortasynda ózim júrmin. Is-shara gazet qyzmetkerleri Oralhan Bókeı, Tólen Qaýpynbaev, Serik Ábdiraıymov, Kádirbek Segizbaev, Seıtqazy Dosymov, Maǵıra Qojahmetova, Jaqaý Dáýrenbekov, Bekdildá Aldamjarovtardyń qatysýymen áserli ótti. Áńgime qyza kele mamandyqqa aýysqanda fılologııa fakýltetiniń birinshi kýrs stýdenti О́tepbergen de sózge aralasyp, bala jastan bergi armany – jýrnalıst bolý ekendigine toqtalyp, óz túsiniginde ómirdegi bolǵan oqıǵany hattap, halyq esinde qaldyratyn naǵyz tarıhshy – jýrnalıster ekendigine ekpin qoıǵany bar. Balǵyn stýdenttiń sóz saptaýy, ózindik oı-tujyrymdary qalamdastarymnyń da nazaryn aýdarǵany aıan. Bul rasynda da solaı edi. Arǵy dáýirde atalǵan isti jylnamashylar atqarsa, keıin ony baspasóz qyzmetkerleri óz moıyndaryna aldy. Qandaı jańalyqty da birinshi bolyp habarlaıtyn solar. Sonda naǵyz shejireshi de, jarshy da – jýrnalıst ekendigi sózsiz.
Osy keshten keıin meniń jadymda О́tepbergen esimi jattalyp qaldy. Oǵan taǵy bir sebep, О́tepbergen budan bylaı «Lenınshil jas» gazetimen tyǵyz baılanys ornatty. Jazǵandary gazet betinde jaryq kórdi jáne tek atalǵan basylym emes, sol kezde Almatydan jaryq kóretin kóptegen gazet-jýrnalda udaıy jarııalanyp turdy. Eske alsam, «Sosıalıstik Qazaqstan» men «Lenınshil jasta» jastar, eńbek, óner adamdary týraly «Talaptyń minip tulparyn», «Meniń alǵashqy ıntervıýim», «Jetisý» gazeti men «Ara» jýrnalynda «Palto» dep atalatyn ázil áńgimesi, qysqa óleńderi, «Qazaqstan pıonerinde» ózi ósken óńirdegi «Ganıýshkıno», «Atýkól», «Qyzyl oba» dep atalatyn jer attarynyń shyǵý tarıhy týraly materıaldary bar.
Oqý ornynyń jas ádebıetshileri shyǵaratyn «Jas qalam» gazetinde óleńderi basylyp turatyn. О́tepbergen ekinshi kýrstan bastap ınstıtýttyń kóp tırajdy «Pedagog» gazeti shyǵarýshylarynyń biri boldy.
Oqýyn bitirgen soń (keıin Almatynyń joǵary partııa mektebin bitirdi) óziniń týǵan eline ketip, birer jyl Beıneý aýdanyndaǵy Aqjigit orta mektebinde ustazdyq qyzmet atqardy da, oqý jyly aıaqtalmaı jatyp, Atyraý (ol kezde Gýrev bolatyn) oblystyq «Kommýnıstik eńbek» gazetinde tilshilik qyzmetin bastady. Árıne, gazet qyzmeti, ıaǵnı jýrnalıstik jumys jyldyń qaı shaǵynda da maýsymdyq, naýqandyq isteri taýsylmaı, aptasyna bes kún boıy bet toltyrýymen áýre-sarsańǵa toly.
Dese de áýelden basyńdy tigip, bárine de kónýge kóńil daýalaǵan istiń qandaı qıyndyǵyna da shydaısyń. О́tepbergen atalǵan gazette alǵashqy kúnnen Mádenıet, ádebıet bóliminde eńbek etip, óziniń bala jastan oń jambasyna keletin taqyryptaryn batyl jaza bastady. Ásirese óńirdiń óneri men óner adamdary, ádebıeti, ondaǵy sóz kıesin dáriptegen zııalylar men batyr, bıleri, túıip aıtqanda ólkeniń óren júırikteri jaıly kóp tolǵandy. Osynaý tolǵaqty taqyryptaǵy jýrnalıstiń jankeshti izdenisteri keıin oblystyń bir kezdegi túrli sebeptermen jabylyp, qaıta ashylǵan televıdenıege qyzmetke ornalasqan jyldarynda odan beter jańǵyra tústi.
Áriptestiń ózge jýrnalısterge qaraǵanda bir ereksheligi – tek óz gazetine ǵana jazyp qoımaı, respýblıkadaǵy túrli basylymdarǵa da qatysyp, óz sheberligin kún ótken saıyn arttyrdy. Bul rette onyń ólketaný taqyrybyndaǵy alǵashqy zertteý-tanymdyq izdenisteri kóptiń kóńiline qona bastady. Solardyń alǵashqysy – qazaqtyń kúı óneriniń tókpe qaǵys ókilderi jıi shoǵyrlanǵan batys aımaqtaǵy Qurmanǵazy, Dáýletkereı, Abyl, Qazanǵap kúı mektebiniń damýy, olardyń belgili ókilderi týraly keńinen izdendi, sondaı-aq derekti áńgimeler men esse-ocherkterin jarııalady. Kúı bastaýynda bolǵan Boǵda, Uzaq, Qurmanǵazydan bastap, álgi aıtqan Dáýletkereı, Dına, Seıtek, Erǵalı, Soqyr Esjan, Túrkesh, Mámen, Abyl, Esbaılardyń sheberlikterin barynsha keńinen ashyp kórsetti. Olardyń kesheli-búgingi shákirtteri haqynda uzyn sany onnan astam kitap jazdy. Atalǵan bul eńbekterdi qazir elimizdegi arnaýly oqý oryndary oqýlyq retinde paıdalanady.
Qazaq halqy úshin táýelsizdik taqyryby qaı zamanda da ózekti bolyp kelgeni belgili. Ásirese Qazaq handyǵy tusy, odan bergi jońǵar-qalmaq shapqynshylyǵy, Qoqan handyǵynyń búıirden qanjar suǵyp, sońǵy úsh júz jyl boıy Reseı otarshyldarynyń bılik júrgizýdegi túrli jymysqy áreketteri kezinde handarymyzdan bastap, qarasha, batyr-bılerimiz ár súıem jer úshin qan tógip, naıza kezep, til bezedi. Qol bastap, el qorǵady. Solardyń isi men erligin keıingi urpaqqa úlgi etý keıingi jyldary el tarıhynda da, ádebıette de keń óris aldy. Osy iste kezinde el basqarǵan hanymyzdan bastap, qol bastaǵan batyr, sóz tastaǵan bı-sheshenderimizdiń orny erekshe edi. Olar jaıynda buryndary aqyn-jyraýlarymyz jyrǵa qossa, keńes dáýirinde bılik olarǵa saıası mán berip, feodaldyq kezeńniń taptyq, rýshyldyq shejiresi dep birjaqty qate baǵa berdi, qoldanysqa engizbedi. Qundylyqtar qatarynan shyǵardy. Tipti ondaı shyǵarmalar avtorlaryn qýǵyn-súrginge ushyratty. Dese de táýelsizdik jyldarynda ult jaýharlary qaıta jańǵyrdy.
Osy oraıda izdenimpaz qalamger, jýrnalıst-jazýshy О́tepbergen Álimgereıulynyń tyndyrǵan jumystary orasan zor. Ol kóp jaǵdaıda joǵalǵanymyzdy tapty, óshkenimizdi tiriltti. Oǵan bir-aq mysal keltireıik. XVIII ǵasyrda Batys Qazaqstanda patshalyq Reseıdiń otarlaý saıasatyna qarsy kúresken halyq batyry Syrym Datuly jergilikti han bıliginiń jónsizdigi, Jaıyq kazachestvosynyń qazaqtarǵa jasap otyrǵan qysymshylyǵyna shydamaı kóterilis jasady. Aqyry onyń denesi týǵan jerden jyraqta Úrgenishte qaldy. Jalasy kóldeneńnen boldy. Ony izdep taýyp, keıin basynyń kóterilýi, týrıstik ortalyqqa aınalýyna sebep bolǵan osy О́tepbergen baýyrymyz bolatyn. Ol ár jyldary osyndaı halqymyzdyń ardaqty asyldary týraly qalam terbep, túrli baspalardan «Alash ańsaǵan azattyq», «Azattyqtyń aq tańy» dep atalatyn kitaptaryn shyǵardy.
Sondaı-aq onyń keńes ókimetiniń alǵashqy jyldaryndaǵy baıyrǵy qazaq turmysyna sáıkestenbeıtin qaıshy áreketine qarsylyq bildirip, «bandy» atanǵan halyq batyry Qunyskereı Qojaqmetov haqynda («Qunyskereı») derekti hıkaıatyn da oqyrmandar kezinde jyly qabyldady. Osy qatarǵa onyń «Asaý-Turlan» eńbegin de jatqyzýǵa bolar edi.
Qazaq halqynyń turmysynda ómir súrý daǵdysy tek tórt túlik ósirip, solardyń kásibı ereksheligine saı jer tańdap, qonys izdep, qysy-jazy kóship júrgen eshteńesi joq. Olar tek bir bóligi ǵana. Egin salyp, úı turǵyzyp, qala qurylysyna beıimdelgen, saýdamen aınalysqan atalarymyz da jeterlik. Keıbiri arnaıy sheberhanalar salyp, mal ónimderin óńdedi, balyq ta aýlady. Olar qala qurylysyna beıimdelip, kentterde de turdy. Sondaı ortalyqtyń biri – Orta ǵasyrlyq kóne Saraıshyq qalasy bolatyn. Kezinde ol Altyn Ordanyń Batý Saraı, Berke Saraıdan keıingi Jaıyq jaǵasyndaǵy Azııadan Eýropaǵa baǵyt túzegen kerýen joly boıyndaǵy iri qala edi. Noǵaı handyǵynan keıin Qasym han bılegen tusta Qazaq handyǵynyń astanasy atandy. Biraq 1580 jyldary Reseı patshasy Ivan Groznyıdyń aralasýymen qırap, keıin Jaıyq kazaktary ómir súrgen shaǵyn ǵana eldi mekenge aınaldy.
Mine, osy kóne qalany tiriltýde taǵy da О́tepbergenniń izdenisi men qajyrlyǵy óte mol. Ol ótken toqsanynshy jyldardyń basynda osy taqyrypqa aralasqan tusta akademık Álkeı Marǵulannyń 1950 jylǵy jaz maýsymynda qala ornyna stýdenttermen birlese otyryp júrgizgen qazba jumystarynyń bir bettik anyqtamalyǵy men jergilikti muǵalim Mustajap Namazǵalıevtiń oqýshy dápterine túsirgen 5-6 bettik jazbasynan basqa esh eńbek joq edi. Respýblıkamyzdan shyqqan el tarıhy kitabynda bar-joǵy Jánibek pen Qasym hannyń ásem mazarlarynyń jáne Saraıshyq qalasynda HVII ǵasyrǵa deıin ómir súrgendigin aıtqan kelisti bir sóılem ǵana bar-dy. Osylar negizinde izdenisti ulǵaıta túsken áriptesimiz óziniń kúndelikti qyzmetine qosa kóne qala týraly zertteýlerin jalǵastyrdy. On jyldan asa izdenis nátıjesinde ólke tarıhynyń eń ózekti taqyrybyna arnalǵan «Saraıshyq» kitabyn dúnıege ákeldi. Keıin respýblıka Ǵylym akademııasynyń Álkeı Marǵulan atyndaǵy arheologııa ınstıtýty ǵalymdary kóne Saraıshyqta jyldar boıy ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizdi. Qala ornynda quramynda meshiti men mýzeıi, handar panteony bar kelisti sapar ortalyǵy salyndy. Qazir ol ár jylda dúnıeniń tórt buryshynan aǵylǵan myńdaǵan týrıst qabyldaǵan úlken keshen.
Talaı tarıhı-arheologııalyq ekspedısııalarǵa qatysty. Nátıjesinde, «Dala daýysy», «Ústirt pen Úıshik, Azaý arasy», «Aınalaıyn atajurt», «Qyzyl kitap» dep atalatyn ólketaný jazbalaryn dúnıege ákeldi. Soǵan saıyp ony tustastary Atyraýdyń tiri shejireshisi dep baǵalaıdy.
Ol aldymen qolynan qalamy men mıkrofonyn túsirmegen júregi jalyn jýrnalıst. Jańalyq dese eleńdep turady. Sonymen qatar ómir boıy oı baqqan belgili jazýshy.
О́tepbergen Álimgereıulynyń esimin óz oqyrmandaryna jazýshy retinde tanytqan onyń súbeli eńbegi – «Maqash ákim». Maqash – burynǵy Bókeı Ordasynda HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda ómir súrgen qaıratker, etnograf, ádebıet nusqalaryn jınaýshy, óner qamqorshysy.
Maqash Bekmuhambetov 1841 jyly ashylǵan Jáńgir mektebiniń túlegi, Orynbordyń Neplıýev atyndaǵy kadet korpýsyn bitirgen. Basynda Orda qalasyndaǵy Ýaqytsha Keńeste aýdarmashy, keıin Kaspıı jaǵalaýyndaǵy Birinshi jáne Ekinshi (qazirgi Qurmanǵazy, Isataı aýdandary) okrýgterdi qatar, keıin bir-birlep basqardy. 1894-1897 jyldary joǵarydaǵy Ýaqytsha Keńeste keńesshi qyzmetin atqaryp, sońynan zeınet demalysyna ketedi. Ol ákimshilik basqarý isinde, keıin zeınetker atanǵan tustyń bárinde týǵan halqyna adal, joǵary jaqtyń da tilin taba bilgen, kerek jerinde sózin ótkize alatyn sheneýnik bola bildi. Týǵan halqyn aldymen irgeles otyrǵan eýropalyq eldiń paıdaly turmys-salty, otyryqshylyq mádenıeti, eginshilik pen balyq aýlaý isin úırenýge saýda-sattyqqa ıkemdedi. Balalarynyń bilim alýy, Astrahan, Orynbor, Qazan, Sankt-Peterbýrg qalalarynda oqýy, dinı medreselerde saýattanýyna jol ashty. Reseıdiń sol kezgi oqyǵan-toqyǵan ǵalymdarymen (N.G.Chernyshevskıı, I.N.Berezın, A.Vamberı, V.V.Grıgorev, G.S.Karalın) tyǵyz baılanys ornatyp, qazaq halqynyń salt-dástúrin nasıhattaý, dástúrli kásibin dáripteýge kóńil bóldi. Reseıdiń túrli basylymdaryna maqalalar jazdy. Halyq aýzyndaǵy Shalkıiz, Jıembet, Dospambet, Shekti Móńke bı, Sherkesh Túrke bı, Tana Nurke bı óleńderi men I.A.Krylovtan ózi aýdarǵan aýdarmalardy qosyp Qazan qalasynan «Jaqsy úgit» dep atalatyn jeke kitap shyǵardy. Olar kezinde Buqar jyraýdan bastaý alatyn qazaq ádebıetin XV ǵasyrǵa deıin jyljytýymyzǵa sebep boldy.
Maqash ákim bılik basyndaǵy jyldarynda úsh ret orys patshasynyń qabyldaýynda bolyp, aldymen sol kezde shoqyndyrýǵa qandastarynyń qarsylyǵyn jetkizse, sodan soń turǵan óńirde jaıylymdyq jerdiń tozyp bara jatqanyn, soǵan oraı teńiz jaǵalaýyndaǵy shuraıly alqapty paıdalanýdy suraıdy. Nátıje uzaqqa sozylady. Aqyry bul talaptarynyń oryndalýyna qol jetkizedi.
Áriptesimiz óziniń joǵaryda atalǵan kitabynda qaıratker M.Bekmuhambetovtiń bar bolmysyn – týǵan halqy úshin istegen ıgi isterin, kúıshi Qurmanǵazyǵa degen qamqorlyǵyn da jan-jaqty ashyp kórsetken bolatyn. Atalǵan eńbekke kezinde akademık Salyq Zımanov, halyq jazýshysy Ábish Kekilbaevtar joǵary baǵa berdi.
Soǵystan keıingi týǵan urpaqtyń qan maıdannyń qasabyn kórip, azabyn arqalaǵan ata-analarynyń aýyr kúnderin shyǵarmalaryna arqaý etpegeni az. Sonyń biri – bizdiń búgingi sóz etip otyrǵan keıipkerimiz. Ol aldynda ótken aǵa býynnyń maıdan men tyldaǵy erlik isterin «О́tti ǵoı soǵys», «Qaharly jyldar» kitaptarynda barynsha ashyp kórsetýge tyrysty. Soǵystyń alǵashqy kezeńinde qarý-jaraq, azyq-túlik tasýda kólik jetispedi. Avtokólik joq, jylqy az. Mine, osyndaı qıyn kezde túıelerdiń kómegi zor boldy. Stalıngrad maıdanynda alǵash ret urysqa kirgen Oısylqara tuqymdary Berlındegi jeńistiń jalaýy jelbiregenshe óz kómekterin berdi. Ol alǵash ret О́tepbergen shyǵarmasynda kórinis tapty.
Taǵdyr talaıymen qazaqtardyń birazy bul kúnde álemniń ár shalǵaıynda ómir súrip jatyr. Olardyń kóbi el basyndaǵy qıyn jyldarda shekara asty. Álimgereıuly Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń Atyraý oblysynyń fılıalynda basshylyq jasaı júrip, álemniń biraz elinde boldy, qandastarymyzben kezdesti. О́mir súrý daǵdysy, turmystarymen tanysty. Nátıjesinde, «Edil jaılaǵan qazaqtar», «Úlken shańyraqtyń ýyqtary», «Shekara asqan aǵaıyn» dep atalatyn kitaptar jazdy.
Ádette qalamgerdiń, meıli ol aýylda tursyn, álde áıdik qalany mekendesin, qalaı degende de jazǵandaryn oqyrman baǵalap, qoǵamdyq uıymdar eskerse ǵana eńbegi janady, mereıi ósedi emes pe? Bul turǵydan О́tepbergen dostyń alǵan alǵysy men kórgen qurmeti az emes. Jýrnalıstıka salasyndaǵy ataq, marapattary jeterlik. Talaı ret respýblıkalyq baıqaýlardyń jeńimpazy dep tanyldy. Mahambet atyndaǵy jáne Atyraý oblysy ákimi belgilegen Taýman Amandosov atyndaǵy syılyqtardyń ıegeri, Atyraý oblysynyń jáne ózi týǵan Qurmanǵazy aýdanynyń qurmetti azamaty atandy. Memlekettik jáne mereıtoılyq orden-medaldarmen marapattaldy.
Mine, bul – keshegi kelmeske ketken alpysynshy jyldardyń aıaǵynda aqbas Alataý etegindegi qazaq bilim uıalarynyń qara shańyraǵy – Abaı atyndaǵy pedagogıkalyq ınstıtýtta qatar oqyp, qolymyzǵa qalam alǵan, qatar júrgen áriptes О́tepbergen Álimgereevtiń sodan bergi tirligi. Anyǵyn aıtsaq, qalamgerdiń respýblıka baspalarynan jaryq kórgen kitaptarynyń uzyn sany qyryqtan asady. Ol negizinen ózi týǵan aımaǵynyń ótkeni men órkeni, tarıhy men tarlandary týraly jazady. Etnografııasy men arheologııasy, qum jutqan myń jyldyq qorǵandary men qalalary, jeri men sýy, taý-tasy týraly tolǵanady. Demek mereıli jastyń bıigine kóterilgen qalamdas dosty «Týǵan topyraqtyń tamyrshysy» desek te jarasatyn sekildi. Ol oı baqqan adamnyń ortalyqta turyp, orda buzýy mindet emes, alys aýylda kún keship te kóp isti tyndyra alatyndyǵyn dáleldedi...
Árıne, bul aqıqatqa biz qýana-qýana qol qoıdyq.
Janat ELShIBEK,
Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty
