Qaıran kókserke!..

Zaısan-Ertis sý basseınindegi balyq túrleri eki ese azaıyp ketken Tabıǵat ana Kendi Altaıǵa balyǵy taıdaı týlaǵan ózen-kólderdi aıamaı syılaǵan. Qazirgi kezde óńirde 80-nen astam kólder men ózender bar eken. Sonyń jartysynan astamynda tabıǵı jolmen balyq ósirilýde. Alaıda, sońǵy birneshe jylda Zaısan-Ertis sý basseınindegi balyq qory eki esege azaıǵan. Balyqqa ajal tabıǵat apatynan emes, sýyq qoldy, jany ashymastardyń kesi­ri­nen kelip jatyr desek, qateles­peımiz. Bul másele Shyǵys Qazaq­stan oblystyq prokýratýrasy qyzmetkerleriniń nazarynan shyqqan emes. О́tken jyly prokýratýranyń alqa jıynynda oblystaǵy ózen-kólderde ba­lyq­tyń azaıyp bara jatqany, ony qorǵaýmen aınalysatyn tıisti organdardyń nashar jumys isteı­tini syn tezine alynǵanymen, oń ózgerister oryn alýdyń ornyna, kerisinshe, jaǵdaı kúrdelilene túsken. Jaqynda ǵana oblys prokýrory Baǵban Taıymbetovtiń tóraǵalyǵymen ótken alqa otyrysyna quqyq qorǵaý, balyq ósirýmen jáne ony qorǵaýmen aınalysatyn tıisti mekemeler basshylary, aqparat quraldary ókilderi qatysty. Shyǵys Qazaqstan ob­lys­tyq tabı­ǵatty qorǵaý prokýro­ry Baqyt­jan Izǵut­dınovtiń baıandamasyn tyńda­ǵanymyzda jaǵa­myzdy ustadyq. Shynynda da, Zaısan-Ertis sý basseınindegi qazir­gi jaǵdaı alańdat­ar­lyq eken. Bir ǵana mysal. «QazNIIRH» jaýapkershiligi shekteýli serik­testigi Altaı fılıaly maman­darynyń zertteý­leri boıynsha sońǵy bes jylda asa baǵaly kók­serke balyǵy 14,2 mıllıon dana­dan 6,9 mıllıon danaǵa kemip ketken. Kókserke TMD elderi boıynsha Reseıdiń eki óńirin­de ǵana, sosyn Shyǵystyń Zaısan kólinde ǵana ósetin asa baǵaly baılyq. О́kinishke oraı, urylar men «pysyqaılardyń» jymysqy áreketteri arqasynda kókserke Qytaıǵa da, Reseıge de toqtaýsyz jóneltilip jatty. Tipti, ótken jyly prokýratýra qyzmetkerleriniń qyraǵylyǵy nátı­jesinde Tarbaǵataı aýdanyn­daǵy bir aýyldyq okrýgtiń ákimi qylmystyq top quryp, balyqty Qytaı men Reseıge zańsyz saýdalap kelgeni anyqtalǵan. Onyń memleketke keltirgen zııany júzdegen mıllıon teńgeden asyp jyǵyl­ǵan. Alaıda, jylpos ákim tabanyn jaltyratyp úlgergen, qazir ony izdestirý sharalary júrgizilip jatyr. Ol, ol ma, Zaısan kóli men Buqtyrma sý qoımasyndaǵy taban balyq, basqa da balyq túrleri eki ese, tipti, odan kópke quryp ketken. Al osy tabıǵat baılyǵyn kózdiń qarashyǵyndaı qorǵaıtyn balyq ınspektorlary men balyq aýlaýmen shuǵyldanatyn úsh-tórt aýdannyń ózen-kólderdegi balyqty urlaýshylarmen kúres júrgizetin polısııa qyzmetkerleri qaıda qarap otyr, óz jumystaryna nege salǵyrt qaraıdy degenge kelsek, oǵan jaýapty oblys prokýrory Baǵban Taıymbetuly berdi. – Bul ne degen masqara. Polısııa jáne balyq ınspektorlarynyń jumysyn prokýratýra nemese Ulttyq qaýipsizdik  komıteti qyzmetkerleri atqaryp otyrǵany qalaı? Bir ǵana mysal. О́tken jyly prokýratýra qyzmetkerleri polısııamen salystyrǵanda brakonerlerdi aýyzdyqtaýda ondaǵan ese artyq kórsetkishke qol jetkizgen. Sonda olar óz qyzmetterin ózgege júktegen be degen zańdy saýal týady. Máselen, Kúrshim, Tarbaǵataı jáne Kókpekti aýdandaryndaǵy polısııa ınspektorlary balyq urlaýshylarmen aýyz jalasyp alǵan ba degen oı keledi. Áıtpese, tarbaǵataılyq polısııa ınspektorlary on aıda nebári 688 keli balyqty tárkilese, Kúrshim aýdanyndaǵy tórt polısııa qyzmetkeri bir aıda 1,2 keli balyq urlaǵandarǵa hattama toltyrǵan.  Sonda qoldy bolyp jatqan myńdaǵan tonna tabıǵat baılyǵyna kim jaýap berer eken? Oblystyq tabıǵat qorǵaý prokýrory Baqytjan Izǵutdınovtiń aıtýynsha, balyqty qynadaı qyratyn Qytaıdan zańsyz ákelinetin aý quraldaryn brakonerlerden tartyp alýda da quqyq qorǵaý organdary men tıisti mekeme basshylary esh áreket jasamaı otyrǵan syńaıly. Al kerisinshe, prokýratýra qyzmetkerleri uzyndyǵy 50 shaqyrym bolatyn aýdy quryqtap, zańsyz balyq aýlaǵandarǵa shara qoldanǵan. Osy oraıda, balyq ıns­pektorlary, aýdan jáne aýyldyq okrýg ákimderi óz isterine nege nemquraıdy qaraıdy degen oı týady. Tek ótken jyly ǵana zańsyz aýlan­ǵan 130 tonna balyq tárkilense, 2006-2009 jyldary bul kórsetkish 22 myń tonna­dan asyp túsken. Alqa otyrysynda aýlan­ǵan balyq qoryn toltyrý maqsa­tynda usaq maı­shabaqtardy kólge jiberý jumysynyń nashar júrgizilip otyrǵany da sóz boldy. Máselen, «Tóre-Taǵam» seriktestigi on aıda 1328 tonna balyq aýlaǵan. Al kólge nebári 523 myń dana maı­shabaq jiberilgen.  «Dıgam» jáne «Zaısan balyqshylary» seriktestikteri de balyq qoryn kóbeıtýge kóńil bólmeı otyr. Balyq – tirshilik kózi. Kól jaǵa­laǵannyń ózegi talmaıdy, dep tegin aıtylmasa kerek. Oblys prokýrory ótken jyly Tarbaǵataı aýdanyndaǵy Tuǵyl, Baıtoǵas, Qabanbaı, Shorǵa, Kúrshim aýdanyndaǵy Amanat, Jolnusqaý, Sheńgeldi aýyldaryn aralap, ondaǵy turǵyndardyń balyqpen kún kórip otyrǵanyna kóz jetkizgen. Tıisti ruqsat (lısenzııa) alyp, paıda taýyp, qazynaǵa da qarjy aýdaryp, balyq aýlap otyrǵandar saýsaqpen sanarlyq, al, brakonerlik jasaý arqyly paıda taýyp otyrǵandar qatarynyń kóbeıgenine  kóz jetkizgen soń moratorıı jarııalaý týraly oı kelgeni shyndyq, deıdi oblys prokýrory Baǵban Taıymbetuly. Alaıda, olaı etsek, kól jaǵalap, tir­shi­lik jasap otyrǵan ondaǵan myń adamnyń kúnkóristeri nasharlap ketetini be­lgili. Aýyl adamdarymen kezde­sýde zań aıasynan shyqpaı, jeke kásip­kerlikpen shuǵyldanyp, lısenzııa alyp, ba­lyq aýlaý jóninde aqyl-keńes berdik. Osy oraıda, myna bir jaıǵa toqtala ketken jón sııaqty. Kezdesý kezinde turǵyndar jergilikti jerde jumys tabýdyń aýyr ekenin tilge tıek etti. Ol ras shyǵar, biraq jumys múldem joq degenmen kelise almaımyn. Máselen, Kúrshimde «О́skemen-qurylys» degen úlken mekeme bar. Tájirıbeli, óz isiniń bilgiri Erjan Sqaqov basqaratyn fırma óńirdegi iri qurylys ǵımarattaryn salýmen shuǵyldanady. Qazirgi tańda atalmysh kompanııaǵa 124 syrshy, sylaqshy, kirpish qalaýshy, traktorshy, basqa mamandyqtaǵy  jumysshylar qajet. Olardyń jalaqysy 90-120 myń teńge. Irgede turǵan qurylys ujymy jumysshylarǵa zárý bolǵandyqtan olardy qabyldaýǵa qarsy emes. Alaıda, sońǵy tórt jylda kól jaǵasyndaǵy aýyldardyń birde-bir turǵyny jumysqa ornalasýdy qajet dep tappaǵan. Tarbaǵataı aýdanyndaǵy «PMK-Qurylys» seriktestigine 12 mamandyq boıynsha 69 jumysshy kerek. Alaıda, sońǵy bes jylda Shorǵa jáne Baıtoǵas aýyldarynan birde-bir adam qurylysshy mamandyǵyna qyzyqpaǵan. Demek, aýyr jumystan boı tasalap, jeńil jolmen paıda tabýdyń tıimdi bolǵany ǵoı. Qabanbaı aýylynan 14 adam ótken jyly qurylys mekemesine jumysqa ornalasypty. Al Tuǵyl aýylynan nebári 4 adam 2012  jyldan beri osy mekemede eńbek etip keledi. Zańsyz balyq aýlap, olardy saqtaıtyn tońazytqyshtardy tekserýde Tótenshe jaǵdaılar, SES GASKO mekemeleri  de eshqandaı áreket jasamaı otyr. Mamandardyń aıtýynsha, bul kúnderi Kúrshimde – 49, Kókpektide – 15, Tarbaǵataıda – 21 balyq óńdeıtin sehtar men iri-iri tońazytqyshtar bar ekeni tirkelgen. Al osy sehtardy tekserip, ondaǵy saqtalatyn balyq qandaı jolmen aýlanǵan, salyǵy tólengen be, bıýdjetke qansha qarjy aýdarǵan degen máselemen aty atalǵan mekeme qyzmetkerleri shuǵyldanbaıtyn sııaqty. Iаǵnı, munda da uıymdasqan qylmystyń ıisi ańqyp tur. Oblys prokýrory aýdandyq ákimdiktegi balyqqa jaýap beretin  adamdardyń, aýyldyq okrýg ákimderi, aýdandyq ishki ister bólimderi basshylarynyń tabıǵat baılyǵyn qorǵaýǵa nemquraıdy qarap otyrǵanyna budan ári shydamaıtynyn aıtyp, olardyń óz qyzmetterine laıyq pa degen saýaldy  oblystyq ákimdik, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi basshylaryna joldaıtynyn kúıine habarlady. Iá, tabıǵat baılyǵy urlaǵannyń ýysynda kete berse, orny tolmas ókinishke qalarymyz sózsiz. Ońdasyn ELÝBAI, jýrnalıst. Shyǵys Qazaqstan oblysy.