Múmkindigi mol megapolıs

Donorǵa aınalǵan qala

Otandyq óńdeý ónerkásibiniń tıimsiz­digi jáne syrtqy naryqta otandyq da­ıyn ónimge suranystyń joqtyǵy týraly pikirler basym bolǵanymen, sońǵy jyldary elimizde buǵan qarama-qaıshy mysal kóbeıdi. Bul jerde eń tańǵaldyratyny – Almatynyń tájirıbesi: qalada tabıǵı resýrs joq, biraq el bıýdjetiniń negizgi donory mártebesiniń tizginin eshbir aımaqqa bergen emes. Bıýdjettiń qomaqty bóligi de Almatynyń úlesinde. Resýrstyq emes ekonomıkalyq damýdyń flagmany bolyp otyrǵan da osy qala.

Almatyda kásipkerlikti damytý úshin kóptegen qoldaý sharalary júrgizi­lip jatyr. Qala memlekettik jáne aı­maq­tyq baǵdarlamalardy júzege asyrady. Kásipkerlikti qoldaýdyń negizgi baǵdarlamasy – «2021-2025 jyldarǵa arnalǵan ulttyq kásipkerlikti damytý jobasy». Bul joba buryn qoldanysta bolǵan «Bıznestiń jol kartasy-2020» jáne «Bıznestiń jol kartasy-2025» baǵdarlamalarynyń jalǵasy. Sonymen qatar kásipkerlikti qoldaý maqsatynda «Almaty bıznesi», «Agroónerkásiptik keshen», «Almaty bıznesi-2025», «Jana Business» baǵdarlamalary júzege asy­rylyp jatyr. Taǵy bir qyzyq fakt – Al­matyda jumys istep turǵan kásip­oryn­dar sany ekonomıkanyń barlyq salasynda ósip keledi, bul bızneske jan-jaqty qoldaýdy kórsetedi.

Kásipkerlik bastama ortalyǵy 

Belsendi shaǵyn jáne orta bıznes (ShOB) sýbektileriniń sany 17,7%-ǵa ósip, 344,4 myń birlikke jetti. Bul qalaǵa eldegi birinshi oryndy saqtap qalýǵa múmkindik beredi. Bıyl sýbsıdııalaýǵa, kepildendirýge jáne nesıelendirýge bıýdjetten 51,1 mlrd teńge bólinse, onyń 11 mlrd teńgesi – jergilikti bıýdjet esebinen. Bul shaǵyn jáne orta bıznestiń 1 705 jobasyn qoldaýǵa jaǵdaı jasaıdy.

Ekonomıkanyń negizgi salalaryndaǵy ósim de memlekettik bıýdjetke túsetin túsimderdiń artýyna yqpal etip jatyr. 2023 jyldyń qorytyndysy bo­ıynsha memlekettik bıýdjetke túsimder 34,5%-ǵa, onyń ishinde respýblıkalyq bıýdjetke – 35.3%-ǵa, jergilikti bıýdjetke – 32%-ǵa ulǵaıyp, 4.9 trln teńgeni qurady. Qazir qala ákimdigi janynan barlyq ShOB birlestikterin biriktiretin iskerlik keńes qurylyp, tabysty jumys istep jatyr. Rasynda, bıznestiń qala basshylyǵymen turaqty baılanysta bolýy,­­­ ózara is-qımyl, máselelerge jedel den qoıý bıznestiń damýyna jaǵdaı jasap, kásipkerlerdiń jergilikti bılikke bıznestiń bolashaqqa degen senimin arttyrady.

Almatynyń kásipkerlik bastama­nyń ortalyǵyna aınalǵan qala ekeni osyǵan deıin talaı aıtylǵan. Halyq­aralyq qury­­­lymdar men qarjy ınstı­týt­tary­­nyń, iri IT-kompanııa­lar­dyń, joǵary oqý oryndarynyń basym bóli­gi Almatyda ornalasqan. Ishki jalpy ónimniń (IJО́) besten bir bóligin qamtamasyz ete otyryp, áleýmettik-ekonomıkalyq damý kórsetkishteri boıynsha óńirler arasynda jetekshi oryndy tizgindedi. Mega­polıstiń odan ári aıtarlyqtaı damý áleýeti bar eke­nin táýelsiz ekonomıster de joqqa shyǵar­maı­dy.

2021–2024 jyldary jalpy quny ­4,5  trln ­teńge  bolatyn  201 ınves­tı­sııa­lyq jo­badan turatyn pýl qurylady. 7 myń­nan astam jumys orny, 187,9 mlrd teńgege 92 jobany iske asyrý jos­par­lan­ǵan. 2023 jyly Almatynyń jalpy óńirlik ónimi 10,1%-ǵa ósip, 24,8 trln teńgeni qurady. Bul – sońǵy 10 jyldaǵy rekordtyq kórsetkish.

Megapolıstiń 2023 jylǵy kórsetkishi qalanyń ekonomıkalyq áleýeti saqtalyp otyrǵanyn baıqatty. Ekonomıkalyq damý­dyń draıverleri:

• О́ńdeý ónerkásibi (+17,5%);
• Saýda (+14,5%);
• Qarjy jáne saqtandyrý qyzmeti (+12,0%);
• Aqparat jáne baılanys (+11,3%);
• Jyljymaıtyn múlikpen opera­sııa­­lar (+6,9%);
• Kólik jáne qoıma sharýashylyǵy (+5,7%).

Qarjy sektory qarqyndy

Ekonomıst Zamır Qarajanovtyń aıtýynsha, Almatynyń jalpy óńirlik ónimi birneshe negizgi faktorǵa baılanysty.

«Bul 2022 jyly qabyldanǵan qalany damytý baǵdarlamasyn tıimdi júzege asyrýdyń nátıjesi. Bul baǵdarlama eko­no­mıkanyń jańa sektorlaryn qu­rý­ǵa, turaqty ekonomıkalyq ósýge baǵyt­talǵan. Sonymen qatar jergilikti óndiris pen kásipkerlikti belsendi qoldaý qalanyń ishki jalpy ónimge qosatyn úlesin arttyrýǵa yqpal jasaıdy. Qazir qala kásiporyndardyń sany jóninen respýblıkada alda keledi. Bul Almatynyń odan ári damýyna jol ashyp tur. Shaǵyn jáne orta bıznes jetkilikti ıkemdi, qajet bolǵan jaǵdaıda tez qaı­ta qurylady, jańa jaǵdaılarǵa beıim­deledi, ıaǵnı olar osylaısha, óziniń báse­kege qabilettiligi men turaqtylyǵyn saqtaıdy. Men onyń úlesi tek qyzmet kórsetý jáne saýda salasynda ǵana emes, sonymen qatar startaptar men basqa da salalarda odan ári óskenin qalaımyn. Onyń ústine qalada bilimdi halyqtyń úlesi joǵary, joǵary oqý oryndary kóp, damý deńgeıi joǵary salalarǵa kadrlar daıyndalyp jatyr», deıdi Z.Qarajanov.

Saıasattanýshy Edýard Poletaevtyń aıtýynsha, el ortalyǵynyń Astanaǵa kóshirilýi Almatynyń jańa kelbetin qalyptastyrdy.

«Ál-Farabı dańǵylynyń boıynda Alataýmen boı teńestirgen bankterdiń paıda bolýy bank sektorynyń múm­kin­di­gin álemdik tehnologııamen ıntegra­sııalady. Otandyq bankterdiń tehnologııalary álemdik tehnologııalarmen úılesetinin qarjy sektorynyń tynysyn zerdelep otyrǵan sarapshylar da jıi aıtady. Bul jaǵynan alǵanda bizdiń Almaty eýropalyq, tipti jahandyq trendterden de alda. Smart­fondary arqyly banktik kartalarmen nemese QR-kodtardy paıdalaný arqyly qıyndyqsyz tólem jasaý múmkindigi Almatynyń qarjy sek­to­rynyń banktik jáne sıfrlyq sýperıntellekt deńgeıiniń qandaı ekenin kór­setip tur», deıdi sarapshy.

Sarapshynyń aıtýynsha, keńes zamanynda qalada ondaǵan zaýyt boldy. Keıin olar obektıvti sebeptermen jabylyp, júzdegen myń adam jumysynan aıyryldy, kópshiligi shaǵyn jáne orta bızneste qaldy. Demek Almaty eko­no­mı­kasynyń qazirgi deńgeıi qalanyń ótken ǵasyrdaǵy ekonomıkasynyń qýa­tynan kúsh alyp tur deýge negiz bar deıdi.

Bastysy – áleýmettik kapıtal

2021 jyldyń shilde aıynda Almaty halqynyń sany resmı túrde 2 mln adamnan asty. Demek álemdik deń­geı­de­gi qala­lardyń qajettiligi bizge de or­taq. О́mir súrýdiń joǵary standart­ta­ryn qam­ta­ma­syz etý, qorshaǵan ortany jaq­sar­tý jáne qaýipsizdikti art­ty­rýdyń ózekti má­se­lelerin sheshý, áleý­met­tik, ınje­ner­lik jáne kólik ınfra­qury­lymyn damytý úshin resýrs jetis­peý­shi­li­giniń ótkir túıt­kil­derimen betpe-bet turmyz.

E.Poletaev aıtyp ótkendeı, qala ekonomıkasynyń áleýeti kemi 5-7 mln adamdy jumyspen qamtamasyz etýge je­te­­­di. Ekonomıkalyq belsendi top kóp bolsa, soǵurlym jaqsy.

Saıası ǵylymdar kandıdaty, «Urban Forum Kazakhstan» qoǵamdyq qory­nyń teń quryltaıshysy Ádil Nurmaqovtyń aıtýynsha, qalanyń damý kórsetkishterin demografııalyq ósimmen ǵana baǵalaýǵa bolmaıdy. Keıde onyń artyqshylyq ákelmeıtin tustary da bar. Eń bastysy – halyqtyń sany emes, adam jáne áleýmettik kapıtal.

Kelisip pishken ton kelte bolmas

Sarapshy aıtyp ótkendeı, Almaty ekstensıvti damyp jatyr. Almatynyń barlyq aýdany syrttan kelgenderge tartymdy nemese tartylys núktesine aınalyp úlgerdi dep aıtý qıyn. Al­ma­tynyń shetkeri aı­maqtarynda tura­tyn azamattar qala­nyń ortalyǵyna jetý úshin kemi 2,5 saǵatyn jolda, kólik keptelisinde jo­ǵaltady.

Ýrbanıst-ǵalym ataǵan ekinshi faktor – kólik ınfraqurylymy. Infra­qu­ry­lym máselesiniń sheshilmeýi ekonomıka tynysyn taryltyp tur. Bul jerde ol EYDU sarapshylarymen kelisedi. EYDU sarapshylary qoǵamdyq kóliktegi problemalarǵa baılanysty jolaýshylar jeke kólikterge táýeldi ekenin, qala basshylarynyń basty saıasaty joldy keńeıtý, jolaıryqtaryn salýǵa baǵyttalyp kelgenin aıtady. Jol­dar­dyń keńeıtilip, jolaıryqtardyń salynýy máseleni sheshpedi. Aldaǵy ýaqytta muny joǵary jyldamdyqty tram­vaı (LRT) jáne metro qurylysymen jal­ǵas­ty­rý kerek.

«Almatynyń metrosy qazirgi bir lınııa­ly «G» kórinisinen qalanyń árbir núktesin qamtıtyn, qalany birneshe ret orap alatyn orama saqınaly deń­geı­ge jetkende kólik keptelisi máse­lesi sheshiledi. Inklıýzıvti sheshim qa­byl­daý tetikterin ázirleýge basym­dyq berip, ashyqtyqty damytý qajet. Qala qurylysy jobasyna úkimet­tik emes uıymdardy, jergilikti qoǵam­das­tyq­tar­dy – qabyldanǵan sheshimderge tike­leı áser etetinderdi tartý kerek», dep túıin­dedi sarapshy.

ALMATY