Bostandyq araly bas ıgen batyr

1963 jylǵy Máskeýge kelgen saparyndaǵy suhbatynda: «Siz úshin Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń basty qaharmany kim?» degen saýalǵa Fıdel Kastro Rýs: «Aleksandr Bektiń «Volokolam tasjolynyń» keıipkeri – qazaq Momyshuly» dep jaýap qaıtarǵan. Qanattas bólmede kreatıvti oılaý júıesin tizbektep, bes jýrnalıst, onyń ekeýi amerıkalyq, ınternet-resýrstaǵy jańa jobanyń táýelsiz faktoryn aıqyndaımyz dep, aq ter-kók terge túsip jatqan... Aralarynda ózim erekshe syılaıtyn Gúlim Ámirhanova esimdi áriptes qaryndasym bar. Sol Gúlim bir kúni oryndyǵynyń arqa tusyna kózdiń jaýyn aldyryp, uzyndyǵy bir jarym, eni bir qulash shymqaı qyzyl tústi jalaýdy jaıyp turyp, jalpyldatyp ilip qoıdy. Kádimgi kózge tanys keńestik jalaý. Tek aıyrmashylyǵy – onyń orta tusynda saqal-murty kúzelgen, moınyna túsken dýdar shashyn basyp kıgen bereti bar jannyń tanys sýreti turdy. Komendante Che! Kýbanyń bolashaǵy men táýelsizdik ıdealy úshin ómirin qıǵan tóńkerisshi Ernesto Che Gevaranyń beınesi osylaısha bizdiń bólmeden oryn aldy. Kezinde ataǵy aspandaǵan bul esimniń de, qyzyl matadaǵy sýrettiń de búgingi tańda jaı ǵana «kıtchke» aınalǵanyna qaramastan, Che dese ishken asyn jerge qoıatyn kári-jas álemniń ár buryshynda áli de bar bolyp shyqty! Shynyn aıtsam, Gúlimniń arqa tusyna osynaý qyzyl jalaý ilingeli menen maza ketip júrgen... Ádettegideı iltıpat jasap, «kreatıv-bólmege» kirdim. Júrdek oıly bul jas­tarmen oqta-tekte bas túıistirgenniń ózi bir ǵanıbet! Jedel júzdesý men sýyt suhbat janyńdy nurlandyryp jiberedi. Jasyratyn nesi bar, sondaı sát­terden keıin kásibı turǵydan boıyńa jańa bir kúsh-qýat alǵandaı bolyp, tynysyń keńip, demalyp qalasyń. – O-o, Gúlim... – dedim kúlimdep, – mynadaı tamasha týdy qaıdan tapqansyń? Sondaǵy Gúlimniń rıza sezimdegi bal-bul janǵan júzin kórseńiz! –Demek, sen komendante Cheni pir tutady ekensiń ǵoı!? –Iá, aǵa!.. Ol – meniń pirim, tabynamyn... Minezi ashyq Gúlim mol dene­simen selkildeı kúlip, qara­to­ry júzi alaýlaı tústi. Oıyn búkpedi. – Al sen onyń piri... ıaǵnı, Ernesto Che Gevaranyń ómirdegi piri kim bolǵanyn bilesiń be? Paýza. Keń dalany dúbirletip shapqan attaı tasyrlatqan kompıýter pernetaqtasyndaǵy tolassyz dybys bir sátke úzildi. Jurt tynshı qaldy. – Fıdel Kastro Rýs shyǵar?! – Joq, Gúlim! Komendante Cheniń piri – ózimizdiń Baýyrjan Momyshuly bolǵan... Ernesto Che Gevara Baýkeńe tabynǵan. – Qoıyńyzshy!.. – Sen aıtyp turǵan Kýba kóse­mi Fıdelińizdiń ózi de Baýkeńe qur­metpen qaraǵan ǵoı, – dep jáne qosyp qoıdym. Jan-jaǵyńnan tasqyndap kelip, seldeı quıylyp jatatyn búgingideı aqparattyń ózine as ishkendegideı dıeta saqtaýǵa týra keletin bul zamanda, jurtqa tańsyq dúnıe bar ma ózi. Biz Gúlim ekeýmiz qyzyqty dıalogymyzdy aıaqtap úlgergenshe, buryshta buıyǵy ǵana otyrǵan arkatalyq (Kalıfornııa, AQSh) stýdent-tájirıbe almasýshy Djoı Smet barshaǵa arnap óte qyzyqty aqpa­rattyń qulaǵyn qyltıtty. Álem­dik ınternet-resýrstaǵy «gýgl.kom»-da Kýbanyń qoǵamdyq jáne saıası qaıratkeri, «Bostandyq aralynyń» negizin qalaýshy kúres­ker Fernanda Martınes Eredıa: «Kýbalyqtardyń kópshiligi marksızm-lenınızm iliminen dáris alý úshin, aldymen «Volokolam tasjolyn» oqıdy» dep taıǵa tańba basqandaı etip jazyp ketipti. Taǵy-taǵylar... «Volokolam tasjolynyń» bas keıipkeri Baýyrjan Momyshuly! Der kezinde, ári dál ýaqytynda ıspan tilinen taban astynda aýdaryp usyna qoıǵan Djoıǵa bul jańalyǵy men tapqyrlyǵy úshin alǵysymdy bildirdim. Stýdenttiń ábjildigi meni tipti qanattandyryp jiberdi. – 1963 jylǵy Máskeýge kelgen saparyndaǵy suhbatynda: «Siz úshin Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń bas­ty qaharmany kim?» degen saýalǵa Fıdel Kastro Rýs: «Aleksandr Bektiń «Volokolam tasjolynyń» keıipkeri – qazaq Momyshuly» dep jaýap qaıtarǵan, – dep áýelgi oıymdy shegelep qoıdym. Bólmedegiler jan-jaqtan daýys qosyp, ortaq áńgimege aralas­ty. Pikirtalastyń eń qyzyq jerin áriptesterimniń úlesine qaldyryp, qyp-qyzyl shoqtaı matadaǵy komendante Cheniń Jer sharyn jaýlaǵan aıbyndy keskinine taǵy bir suqtana kóz tastap, masattanǵan kóńilmen bólmeme bettedim. Dańqty Baýyrjan Momyshuly týraly azyn-aýlaq, kórgen-bilgen, jıǵan-tergen derekter sanama sap etip, sol bir sát ushqyr qııaldyń jetegine ilingenimdi ózim de sezbeı qalǵan kúıde edim!.. *  *  * Uly Otan soǵysy ardagerleri men múgedekteriniń respýblıkalyq gospıtali.   «Jýrnalıssiz ǵoı, sizdiń bir qajetińizge kerek bop qalar... 24-bólmede soǵysqa bastan-aıaq qatysqan Pepelev Aleksandr Vasılevıch degen ardager-polkovnık turady. О́tken aptada bir qyzyq oqıǵa boldy...», – degen tirkeý bólimindegi kózi qaraqty medbıkeniń áńgimesinen uqqanym: osynda emdelip jatqan bir ardager kezinde Irak prezıdenti Saddam Hýseınmen dámdes bolyp, oǵan, tipti, qolushyn bergeni týraly áńgimeleıdi. Jurt oǵan kúledi. Bástesedi. Álgi ardager úıine telefon shalyp, qyzyna aıtyp bir sýret aldyrtady... Keshki astan keıin araǵa sút pisirim ýaqyt salyp, 24-bólmeniń esigin qaqtym... Jalǵyz tósek-oryndyq keń ból­meniń buryshyndaǵy ústelde tor­sherdiń jaryǵymen uzyn boıly, kúmisteı shashyn ádemilep artqa qaıyrǵan, boıyn tik ustaǵan, qalyń kózildirikti aqsary qart «Dojıvem do ponedelnıka» aptalyǵyn oqyp otyrdy. KSRO Memlekettik qaýipsizdik komıteti qupııa barlaý qyzmetiniń ardagerimen tez til tabystyq. Kútpegen edim. Sózge kelmeı-aq kólemi oqýshy dápteriniń para­ǵyndaı úlken sýretti aldyma tastady. «Bul rásimdi ekiniń birine kórsete bermeımin. Osynda qarttarmen qatty daýlastyq. Aldyrttym. Utylǵandar 3 shólmek konıak qoıdy. Qalasańyz, qalǵany bar... Sýretti qyzym qaıta alyp ketýi kerek edi, nemereme sýyq tıip, úıden shyǵa almaı otyr. Jolyńyz bolady eken...». Qarttyń meniń saýalyma á degennen qamshy saldyrmaǵan qylyǵyna ishim jylyp, alaqanymdy ysqylap, qýanyp qaldym. Jasy 80-niń seńgirinde. О́te sypaıy. Dereý sýretke úńil­dim... Áshekeımen kómkerilgen úlken ústelge eki shyntaǵyn tirep, prezıdent Saddam Hýseın otyr. El basshysynyń tý syrtynda uzyn boıly tórt áskerı adam túregep tur. Shetkisi óz prezıdentine uqsaǵan qalyń murtty arab eken. Men tórteýdiń ortadaǵysyn saýsaǵymmen nusqap: – Myna kisi marshal Iаzov emes pe? – dedim tańdanysymdy jasyra almaı. – Dál ózi, tanyp tursyz... Mynaý – men. Al myna jas general da bizdiń memleketten barǵan áskerı keńesshi, – dedi qart barlaýshy. – Eldi AQSh áskeri basyp almas­tan kóp buryn, osy turǵan bárimiz memleketimizdiń tapsyrmasy boıynsha Irak memleketinde áskerı keńesshilik qyzmet atqardyq. Hýseınniń qolynan medal da alǵanbyz. Odan ári áńgime bylaı órbidi. Meniń kózimniń shyradaı janyp, sózime shashalyp, ornymnan san turyp, san otyrǵanyma qaramastan, qupııa qyzmettiń ardager-barlaýshysy kózimmen kórip, qolymmen ustaǵan sýrettiń kóshirmesin alýǵa, óz qulaǵymmen estigen, tipti, búkil gospıtal kýá bolǵan oqıǵalardy jipke tizgendeı etip beınekameraǵa, meıli qaltamda júrgen dıktofonǵa bolsyn, aıtyp berýden úzildi-kesildi bas tartty. «Men KSRO MQK qupııa barlaý qyzmetiniń ofıserimin, 18 jasymnan bastap qatysqan, ıakı aralasqan barlyq yqtımal soǵys aımaǵyndaǵy beıbit ómirdegi oqıǵany eńbek demaly­syna shyqqannan keıin tek 50 jyldan soń ǵana jarııa etýge quqym bar. Solaı ant bergenmin, qujatqa qol qoıǵanmyn...». «Siz eńbek demalysynda júrsiz ǵoı, Keńes ókimeti joq, qazir zaman ózgerdi, demokratııa, jarııalylyq...», dep men on san mysaldy tizip, taıaýda ǵana «SMERSh» bóliminde qyzmet etken qupııa ofıserdiń ómirbaıany týraly derekti fılmdi kórgenimizdi de alǵa tarttym. Biraq, qart barlaýshy ılikpedi. Jýrnalıst úshin ózi tikeleı kýá bolǵan oqıǵany aıǵaqtap, aqıqatyn oqyrmanyna jetkize almaýdan asqan aýyr azap ta, jaza da joq shyǵar. Tilshilik tájirıbemde alǵash ret osyndaı oqıǵaǵa tap kelýim. Salym sýǵa ketip, júnim jyǵylyp qaldy. Ákki agent, qart barlaýshy bárin de tý syrtymen-aq sezip-bilip tur. Atymdy atap: «...tártip solaı, siz maǵan renjimeńiz. Onan da kofe qaınaǵansha, 1945 jylǵy mamyrdyń aıaǵynda Gebbelstiń múlkin qalaı tárkilegenimizdi aıtyp bereıin», dep kóńilimdi aýlaı sóılep, ornynan turdy. «Qyzyq emes, eger dıktofonǵa aıtsańyz, tyńdaýǵa bolar edi», dedim bur­tıǵan keıippen. Pepelevtiń otbasy 1941 jylǵy soǵys bastalardan eki jyl buryn ǵana Reseıdiń Tom aımaǵynan Semeıge kóship kelgen eken. Sodan beri Qazaqstanda. Tún jarymnan aýǵan kez. Kofege qaıta otyrdyq. Sonymen... ómirden kórgeni men bilgeni bastan asatyn bu qartyńyz tyńdaýshysyn jalyqtyrmaıtyn taǵy bir áńgimeniń shetin shyǵardy. Oǵan qulaq túrmeý múmkin emes edi... «Týǵan jerim Jambyl dedińiz be, onda gvardııa polkovnıgi Momyshulynyń jerlesi boldyńyz ǵoı». «Kórshi aýyldanbyz», dedim torsıyp. «Sol aǵańyzdyń Kýbaǵa barǵan saparynan habardar shyǵarsyz dep oılaımyn?». «Árıne, mektepte «Kýba áserleri» kitabyn oqyǵanmyn». «E-e, sizderdiń oqyǵandaryńyz oqıǵanyń ber jaǵy ǵoı...». – Men atqaryp júrgen qyzmetime oraı Máskeýden Ga­vanaǵa attanatyn delegasııanyń quramyna engizildim, – dep bas­tady áńgimesin polkovnık. – Mindetim aıqyn... Baýyrjan! Tártip solaı. Onyń ústine sizdiń aǵańyzdyń minezdi kisi ekeni ekiniń birine málim. Keıin baıqaǵanym, ol jaıynan kýbalyqtar da habardar bolyp shyqty. «Sizdiń aǵańyz» degeniniń meniń janyma jaǵyp bara jatqanyn janarymnyń jarqylynan baıqady ma, áıteýir, maıdanger-agent sóz arasynda ol tirkesti aragidik qaıtalap otyrýdyń jaıyn umytpady. – Baýyrjandy kýbalyqtar taıly-taıaǵy qalmaı tik turyp qarsy aldy. Delegasııa quramynda Odaqtyń ár buryshynan jınalǵan jazýshy-aqyn, ózge de mamandyq ıeleri bar. Biraq, Momyshulyna degen jurttyń yqylasy bólek. Elimizde Iýrıı Gagarın ǵaryshtan oralǵanda osylaı qoshemet kórsetilgen... О́zim de tań-tamasha júrdim. Otanymyzdyń azamatyna muhıttyń arǵy jaǵyndaǵy bútin bir eldiń bulaısha qurmet kórsetýi, qupııa qyzmette júrmiz desek te, bizdiń de keýdemizdi maqtanysh sezimine bóledi. Ásirese, eldiń Úkimet músheleri men barlyq dárejedegi áskerıleriniń peıilinde shek joq. Ne degen qudiretti jan edi?! Qonaq úıden bastap qaı jerge barmasyn, halyq onyń aıaǵyn jerge tıgizbedi. Gazet-jýrnaldar birinshi betke sýretin salyp, burqyratyp jazdy. Týra osyndaı saltanatpen on kúndi támamdap, elge qaıtamyz degende ǵoı, qyzyqtyń bastalǵany. Kýbalyq áskerıler – eldiń qorǵanys mınıstri Raýl Kastro Rýs ózi bas bolyp, onyń Fıdeldiń inisi degen aty bar ǵoı, Momyshulyn ózderiniń ulttyq batyryndaı qolpashtap, «Bostandyq aralynda» taǵy da 20 kúnge alyp qalý týraly áńgime kóterdi. Jaı aıtylǵan sóz bolar, dıplomatııalyq hattama buzylmaýy tıis dep oǵan alǵashynda mán bermegenbiz. Más­keýdi qorǵaǵan batyrdyń Jo­ǵary áskerı akademııada osy kúnge deıin ótkiziletin áıgili eki sabaǵy bar emes pe, biletin shyǵarsyz? Qart polkovnık meniń júzime barlaı qarap, jaýabymdy kútpes­ten áńgimesin ary qaraı sozdy. – Umytpasam, birinshisi, jaý qorshaýynda qalǵanda – shyǵynsyz sytylyp shyǵý, ekinshisi – túngi shabýyldyń tótenshe taktıkasy... Iá, ıá, umytpasam solaı bolý kerek. Kýbalyq áskerılerdiń dańqty komandır Baýyrjan Momyshulynan sol turǵyda dáris alýǵa qushtarlyǵyn bir aýyz sózben jetkize de almaspyn, sirá! Sodan ne kerek, aqyr sońynda álgi dúmpý sóz aqıqatqa aınaldy. Sizdiń aǵańyzdy kýbalyqtar keńestik memlekettik resmı delegasııanyń quramynan bóle-jaryp aldy da qaldy. KSRO men AQSh arasyndaǵy Kýbaǵa baılanysty 1962 jylǵy qazandaǵy «Karıb daǵdarysyna» sol mezette bir jyl tolǵan. Álemdegi saıa­sı jaǵdaı ornyqpaı, ýshyǵyp turǵanda «tikeleı baqylaýymdaǵy» adamdy shet elde qaldyryp men delegasııamen elge qaıttym. Máskeýdegi komıtettegiler: «Bul qalaı?» dep al qıǵylyq salsyn. Basshylyq maǵan sógis jarııalady... Meniń qolymnan ne keledi?! Kýbalyqtardyń Momyshulyna degen súıispenshiligi solaı bolsa, amal qansha? Aleksandr Bektiń Baýyrjan Momyshuly týraly jazǵan «Volokolam tasjolyn» Fıdeldiń ózi qaltasyna salyp júrip oqıdy degendi san ret estigenbiz. Onysy ras boldy! Onyń ústine, kýbalyq kósemniń Hrýshevpen ataqty «daǵdarystan» keıin óte jaqsy baılanysta júrgen kezi. Demek, joǵary jaqtaǵylar bul oqıǵadan habardar bolsa kerek edi. Keıin estigenimiz – Momyshuly: «Báribir 20 kún qala almaımyn, taǵy on kún qossańyzdar da jetedi, dárisimdi oqyp ta, tájirıbemdi bólisip te úlgeremin», dep tabandap turyp alypty, kýbalyqtar kónipti. Momyshulynyń óz basy elimizdiń syrtqy qupııa barlaý qyzmetin qandaı abyr-sabyrǵa túsirgeninen habarsyz edi. Sizdiń batyr aǵańyzdyń sondaı qyzyqtaryna kýá bolǵanmyn... Bul joly qupııa barlaý qyzmetiniń ardagerinen esh­qandaı kýálikke júretin derekteme suramadym. О́ıtkeni, basqyn­shylyqqa qarsy qan keshken Otan soldatynyń dańqty maıdandasy – halyq batyry Momyshuly týraly aıtqan bul áńgimesinde aqıqattan attamaǵanyna ımandaı sendim. *  *  * Baýyrjan Momyshuly 1963 jyly «Bostandyq aralyna» aıaq basqanda 53-te, Fıdel – 37-de, Che Gevara – 35-te, Raýl 33 jasta eken... Dáris tyńdap, soǵys taktıkasyna qanyp, qanaǵattanǵan kýbalyq áskerıler sol joly Momyshulyn Kýba Revolıýsııalyq Qarýly Kúshteriniń 53-shi dıvızııasyna qurmetti komandır etip saılaıdy. О́te zor qurmet! ...Toqsannyń tórine shyqqan qupııa qyzmettiń erekshe ofıseri, Uly Otan soǵysynyń ardageri Pepelevtiń úıine telefon soqtym. Qyzynyń málimdeýinshe, Uly Jeńistiń 70 jyldyǵy qarsańynda aqsaqal densaýlyǵyn túzep alý qamymen Máskeýde júr eken. ...Qazir Gúlim Ámirhanova eli­mizdegi bedeldi aqparat agenttiginde qyzmet isteıdi. Búgingi meniń áńgimeme ilik bolǵan qyzyl jalaýdaǵy komendante Cheniń sýretin ol jerde de oryndyǵynyń arqasyna ilip qoıypty. Habar­lassam, sózge kelmeı: «Aǵa, meniń pirim – Che, Cheniń piri – Momyshuly!..», deıdi ádettegishe ashyq-jarqyn minezine basyp jaırańdap! Táýelsiz jas urpaqtyń ulttyń rýhyn qaıyspaı kótergen aǵa býynǵa degen qaltqysyz qurmeti men qylaýsyz adaldyǵy degenimizdiń ózi osy shyǵar!.. Talǵat SÚIINBAI, jýrnalıst. ALMATY. Sýretter «Qaharman Baýyrjan Momyshuly» fotoalbomynan alyndy.

Kýba jerindegi keremet kúnderdiń kórinisteri