Jahandy jaılaǵan jumyssyzdyq

Qazirgi tańda beleń alǵan jumyssyzdyqtyń «judyryǵynan» ózgelerge qaraǵanda Eýropa memleketteri kóbirek japa shegip jatyr. О́tken jyly munda buryn-sońdy bolmaǵan kórsetkishter tirkeldi. Dáliregi, orta eseppen alǵanda, jumyssyzdyq deńgeıi 12 paıyzǵa ósti. Bul – ekonomıkasy damyǵan, ozyq tehnologııamen qamtylǵan memleketter úshin aýyr soqqy. Alaıda, olar qol qýsyryp qarap otyrǵan joq. Jaǵaǵa jarmasyp, etekke oralǵan osy qıyndyqty jeńý úshin qolynan kelgenniń barlyǵyn jasap baǵýda. Salany saýyqtyrý maqsatynda jumsalǵan qarjyda, beınelep aıtsaq, esep joq. Biraq, ábden meńdep alǵan «keseldiń» beti qaıtar emes. Búgingi Eýropada bes-alty adam jumys isteıtin shaǵyn seh jumysyn toqtatsa, ol tragedııa retinde qabyldanatyn jaǵdaıǵa jetkendeı. Budan biz qara jumystyń qamytyn áldeqashan tehnıkanyń moınyna ilip, talaıǵa keýdemsoqtyqpen qaraýǵa daǵdylanyp alǵan eýropalyqtardyń júıkesi syr bere bastaǵanyn ári aldyn kese-kóldeneńdegen kedergilerden attap ótýde qaýqarsyzdyq tanytyp otyrǵanyn ańǵaramyz. Jalpy, Eýropa memleketterindegi jumys­syz­dyqqa baılanysty qalyptasqan ahýaldy tutastaı qamtyp, statıstıkalyq málimetterdi jaıyp salýǵa múmkindik mol. Biraq búgin biz aıtylyp otyrǵan jaıtqa qatysty sońǵy kezderi oryn alǵan, áli «ystyǵy» basyla qoımaǵan keıbir jaǵdaıattardy sóz ete otyryp, ıaǵnı máseleniń mánisin jekelegen kórinister arqyly jetkizýdi jón kórdik.

Qaterli rekord

Álemdegi damyǵan irgeli elderdiń biri, tamaq, tigin, metallýrgııa, hımııa ónerkásibi, avtomobıl shyǵarý salalary boıynsha jetekshi oryndaǵy Italııa res­pýblıkasynda jumyssyzdyq deńgeıi tym joǵarylyp ketti. Eldegi Ulttyq statıstıka ınstıtýtynyń sońǵy málimetterine qaraǵanda, munda jumys ornynan aıyrylǵan azamattardyń sany 3 mln.-nan asyp túsken. Bul halyq arasyndaǵy eńbekke jaramdy azamattardyń 13,4 paıyzdan astamyn quraıdy. Ásirese, álemdi sharpyǵan qarjy daǵdarysynan keıin jumyssyzdyq «dertine» shaldyqqan Italııanyń jastaryna ońaı bolmaı tur. Olardyń arasynda úmitsizdik qapasyna qamalǵandar myńdap sanalatyn kórinedi. Joǵary bilimi bar qyz-jigitter mamandyqtary boıynsha jumysqa turýdy oılamaıtyn da bolǵan. Sebebi, munda kásip tabý múmkin emes. Derekterde kórsetilgendeı, 25 jasqa deıingi azamattar arasyndaǵy jumyssyzdyq 43,9 paıyzǵa jetken. Mamandar muny qaterli rekord dep otyr. Bul el mundaı aýyr jaǵdaıdy basynan sońǵy ret 1977 jyly ótkizipti. Atalǵan qıyndyqtar eldiń onsyz da ońyp turmaǵan demografııalyq jaǵdaıyna da keri áserin tıgize bastaǵan. Úkimet tarapynan taǵaıyndalǵan ataýly kómekter, túrli yntalandyrý tetikteri qarjy daǵdarysyna baılanysty joıylǵandyqtan, kóptegen qyz-jigitter otbasyn quryp, urpaq ósiremin degen nıetterinen qaıtqan. Al shańyraq kótergenderi ata-anasynyń qolyna qarap qalǵan. Osy keleńsizdikterdiń saldarynan Italııa halqynyń jasy egde tartyp barady. Qarjyny aıamaı quıyp, árbir týǵan balaǵa syıaqy taǵaıyndap, onyń ata-anasyna erekshe qoldaý bildirip kelgen Italııa osylaısha amalsyzdan demografııalyq saıa­satty keıinge ysyryp qoıýǵa májbúr bolyp otyr. Grekııanyń basyna túsken aýyrtpa­lyq­tyń qamyty óz moınyna túspeýi úshin Italııa úkimeti bar múmkindikterin paıdalanyp, qıyndyqtan shyǵýdyń jolyn qarastyrǵanymen, istiń oraıyn keltire alar emes. El ekonomıkasyn qutqarý maqsatynda qabyldanǵan qatań únemdeý sharalary da oń nátıje kórsetpedi. Sondaı-aq, ótken jyldyń sońynda Italııa parlamenti qolaıly eńbek naryǵyn túzý maqsatynda arnaıy zań qabyldaǵan. Biraq ol kásipodaqtar jetekshileri tarapynan synǵa ushyrap, qatty qarsylyqqa tap bolǵan-dy. Sarapshylar sol jańa zańnyń jaldamaly jumysshylardyń quqyǵyn shekteıtinin, qoǵamdaǵy ahýaldy kúrdelendirip jiberetinin alǵa tartqan. Aıta keteıik, Eýropalyq odaq elderiniń ishindegi eń úlken memlekettik qaryz osy eldiń moınynda tur. Onyń kólemi 2 trln. eýrodan asyp ketken. Búginde bul bereshekti negizge ala otyryp oı túıgen keıbir mamandar qazirgi bılik daǵdarysty retteýge baılanysty saýatty bastamalar kóterip, tıimdi sharalar qoldanbasa, Italııa ekonomıkasy odan ári quldyrap, halyqtyń jaǵdaıy tómendeı beretinin, tipti, aldaǵy ýaqytta Grekııanyń kebin kııýi múmkin ekenin aıta bastady. Al óz kezeginde eldiń ekonomıka jáne qarjy mınıstri Per Karlo Padoan joǵarydaǵy pikirlermen kelispeıtinin jetkizdi. Ol Italııa 2015 jyly daǵ­darys­tan qutylady dep esepteıdi. Jaqynda Strasbýrgte (Fransııa) jýrnalıstermen kezdesken mınıstr: «Elde jumyssyzdyq ósip barady, ol ras, biraq ekonomıka damysa jaǵdaı ózgeredi. Biz 3 jyl qatarynan daǵdarystyń qyspaǵynda boldyq. Endi ol osy joly joıylady», dedi. Per Karlo Padoannyń óz esebi bar shyǵar, alaıda, mınıstrdiń sózine qaraǵanda, sarapshy-mamandardyń joǵarydaǵy pikirleri aqparat keńistigin jańǵyrtyp tur.

Kenshilerdiń kóńili kúpti

Polıak jurtyna jańa jyldyń alǵashqy kúnderi ózindik qıyndyqtaryn ala keldi. Bulaı deýimizge úkimettiń kómir óndirýshi Kompanija Weglowa kompanııasyna tıesili birqatar ken oryndaryn jabýǵa baılanysty josparyna eldiń ońtústigindegi 8 shahtanyń kenshileri óre túregelip, jappaı qarsy shyqqany sebep bolyp tur. Bıylǵy jyldyń 7 qańtarynda bas­taý alǵan ereýil áli basylar emes. Oǵan kóptegen adam qatysýda. Bulardyń arasynda osy ken oryndarynda buryn jumys istep, keıin zeınetkerlikke shyqqan azamattar men kenshilerdiń bala-shaǵalary da bar. Sondaı-aq, ereýilshilerdiń basqa aımaqtardaǵy áriptesteri de narazylyq sharalaryna qoldaý kórsetýge nıet bildirip otyr. Jalpy, bıliktiń eldegi eń iri kómir kompanııalarynyń birin qaıta qurylymdap, ýaqyt talabyna beıimdeý týraly uıǵarymy júzege assa, mundaǵy 4 shahta birjola jabylýy tıis. Al bul – birneshe myńdaǵan kenshi qysqartylyp, jumyssyzdar qataryna qosylady degen sóz. Úkimet tarapy óz sheshimderiniń durystyǵyn dáleldep ári halyqty qysqaratyn adamdar sany 3 myńnan aspaıdy dep sendirýge tyrysyp baǵýda. Bılik ókilderiniń aıtýynsha, eger qaıta qurylymdaý jobasy iske aspaı qalsa, onda 49 myń kenshiniń jumyssyz qalýy yqtımal kórinedi. Sondyqtan olar bul qadamǵa osy qaýiptiń aldyn alý úshin baryp otyrǵanyn málimdeýden jalyǵar emes. Al kómir kompanııasyn jańasha jasaqtaý sharalary búkil aımaqtaǵy ahýaldy tyǵyryqqa tirep, ken oryndary ornalasqan óńirlerde jappaı jumyssyzdyq pen ártúrli áleýmettik aýyrtpalyqtar jaılaıdy dep esepteıtin alań kóńildi bas kóterýshiler mınıstrler kabınetiniń joǵaryda sóz etilgen ýájimen múlde kelispeıtinderin jetkizýde. Qazirgi tańda Polsha premer-mınıstri Eva Kopach atalǵan máseleniń bel ortasynda júr. Ol kenshilermen kelissózder júrgizý úshin 12 qańtarda Katovıse qalasyna arnaıy barǵan bolatyn. Túnniń bir ýaǵyna deıin sozylǵan ekijaqty áńgime eshqandaı oń nátıje bermegen. Taraptar óz baǵyttarynyń durystyǵyna shek keltirmeı, tabandap turyp alǵan. Kezdesýden keıin úkimet basshysynyń ózi bolashaǵy joq óndiriske budan bylaı memleketten qarjy bólinbeıtinin aıta kelip: «Kezdesýde aıtylǵan usynystar ústeldiń ústinde ǵana qaldy», – dep málimdegen. Osy jaǵdaıǵa qatysty kenshiler kásipodaǵynyń basshysy Iаroslav Grzesık: «Búgingi kómir óndirisindegi jaǵdaı óte aıanyshty. Tonnalaǵan kómir satylmaı, taýdaı úıilgen qaldyqqa aınalýda. Qanshama adamnyń taǵdyry osy ken oryndarymen tyǵyz baılanysty. Al bireýler óndiris kólemin azaıtý kerek dep jatyr. Bul – óte qıyn másele», – dedi. Al kómir kompanııasynyń baspasóz hatshysy Tomas Glogovskı mundaı shara aýadaı qajet bolyp turǵanyn, dál qazir qurylym óte aýyr qarjylyq ahýaldy basynan keshirip jatqanyn, bul qıyndyqtar bastalǵaly beri bir jylǵa jýyq ýaqyt ótkenin jetkizdi. Onyń aıtýynsha, búginde kompanııanyń shyǵyny 350 mıllıon eýroǵa jetip qalǵan. Mundaı jaǵdaıda óndiris oshaǵyn qaıta qurylymdaýdan basqa jol joq kórinedi. Eger tez arada tıisti sharalar atqarylmasa, kompanııa birjola qurdymǵa ketýi ábden múmkin eken. Taǵy bir aıta keter jaıt, premer-mınıstrden kúderin úzgen ereýilshilerdiń endigi úmiti Polsha prezıdenti Bronıslav Komarovskıde. Sondyqtan kenshiler óz áıelderinen arnaıy delegasııa jasaqtap, avtobýspen Varshavaǵa attandyrdy.

Tesco kompanııasy tyǵyryqqa tireldi

О́zgelermen salystarǵanda jumys­syz­dyq deńgeıi birshama tómen (5,9%) dep eseptelinip júrgen Ulybrıtanııada da keı­ingi ýaqytta qysqartýlar oryn ala bastady. Alqymnan alǵan ekonomıkalyq daǵdarys koroldiktegi birqatar kompanııalardyń adymyn ashtyrmaı tastady. Bulardyń ishinde sonaý 1924 jyly qurylǵan, jahannyń túkpir-túkpirinde 7 600 saýda ortalyǵy bar, taza tabysy kezinde 2,96 mlrd. dollardy quraǵan Tesko kompanııasy da bar. Álem boıynsha sýpermarket jelileri arasyndaǵy Wal-Mart (AQSh) jáne Garrefour (Fransııa) kompanııalarynan keıingi úshinshi orynda turǵan Tesco sońǵy jyldarda qarjylyq qıyndyqtardan týyndaǵan daý-damaılardan kóz ashpaı keledi. Sonyń áserinen búginde qurylymnyń tabysy tym tómendep ketken. Osy keleńsizdikterdiń saldarynan kompanııa óz ıeligindegi saýda núktelerinde jumys isteıtin myńdaǵan qyzmetkerin eńbek bırjasyna baǵyttaýǵa májbúr. Tesso moınyna túsken aýyrtpalyqty osy­laı jeńildetpese, basqadaı jol tabar emes. О́ıtkeni, qurylymnyń quldy­raýyna ishki qaıshylyqtar ǵana emes, tutynýshylardyń taýar satyp alý bel­sen­diligi kúrt tómendep ketkeni de keri áser etýde. Ásirese, Eýropa memleketterindegi saýda núktelerinen keletin kiris mardymsyz bolyp tur eken. Kompanııa ishki keleńsizdikterin retteýi múmkin, biraq adamdardy óz dúkenderine qoısha ıirip kirgizip, saýdasyn júrgize almaıdy. Bulaı etkenniń ózinde qaltasy juqarǵan turǵyndardan paıda bolmasy anyq. Budan biz jaǵdaıdy túzeý Tessonyń ózine baılanysty emes ekenin ańǵaramyz. Jalpy, bul sýpermarket jelisindegi yryń-jyryńnyń bastalǵanyna birshama ýaqyt ótken kórinedi. Muny quryltaı­shy­lar syrt kózden jasyryp kelgen. Budan bólek, top-menedjerler de óz qyzmet oryn­daryn saqtap qalýlary úshin shynaıy kórsetkishterdi jarııa etpeı, tek jalǵan málimetter usynǵan. Muny eldegi iri alaıaq­tyq isterdi zerttep, tekseretin Serious Fraud Office mekemesi anyqtaǵan. Qazir bankrot bolýdyń aldynda turǵan, keleshegi bulyńǵyr Tesso ákimshiligi ózderi salyp jatqan alyp ǵımarattardyń qurylysyn toqtatty ári qatarǵa qosylǵaly turǵan 49 jańa dúkendi ashýdan bas tartty, sonymen qatar, álemdegi 43 tabyssyz sýpermarketin jabý jóninde sheshim qa­byl­dady. Bul jaǵdaı qurylystar men dúkenderde jumys isteıtin brıtanııalyq myńdaǵan azamatty nápaqasyz qaldyrmaq. Sondaı-aq, kompanııa shyǵyndaryn azaıta túsý úshin óziniń Blinkbox atty tanymal beıne-saıtyn satýdy kózdeýde kórinedi. Buǵan qosa, talaıdyń óńi túgil túsine de kirmeıtin kólemdegi ishki zeınetaqy aýdarymdaryna toqtaý salynypty. Joldybaı BAZAR, «Egemen Qazaqstan».