Erinbegen etikshi bolatynnyń zamany ótken

Aldyna keýdeli maqsattar qoıyp, bıik mejelerge qol sozǵan el úshin qoǵamnyń árbir múshesiniń belsendilik tanytýy asa mańyzdy. Qazaqstannyń isker áıelderi qaýymdastyǵy osy rette qyz-kelinshekterdiń  eldik muratqa umtylýdaǵy rólin burynǵydan da eseleı túsýdi óziniń aldyna qoıǵan basty mindetteriniń biri sanaıdy. Bizdiń tilshimiz Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń janyndaǵy Áıelder isteri jáne  otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııanyń múshesi,   Qazaqstannyń isker áıelderi qaýymdastyǵynyń tóraıymy Raýshan SÁRSEMBAEVAǴA jolyǵyp, oǵan osy turǵyda atqaryp júrgen jumystar jaıyn aıtyp berýin suraǵan edi. – Raýshan Birgebaıqyzy, qaýym­das­tyqtyń atynyń ózi sizderdiń negizinen qyz-kelinshekterdiń iskerligin arttyrýǵa qyzmet etetinderińizdi bildiredi. Qazirgi tańda názik jandylardyń iskerlik qabi­let­terin arttyrýda qandaı qadamdar qajet dep sanaısyz jáne áıelderdiń áleý­e­tin qoǵam damýynda paıdalaný dá­re­je­­si jetkilikti deńgeıde dep oılaısyz ba? – Elbasymyz N.Á.Nazarbaev «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bola­shaq» atty halyqqa Joldaýynda 2050 jylǵa deıin damyǵan ekonomıka men Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamy múmkinshilikteri negizinde berekeli qoǵam qurý qajet ekenin atap kórsetti. Jalpy alǵanda, qazaqstandyqtardyń ál-aýqatyn jaqsartýda qarapaıym adamnyń áleýmettik hal-jaǵdaıynyń tegeýrindi bolýy eń mańyzdy ındıkatordyń biri der edim. Al Memleket basshysy qoıǵan maqsattarǵa qol jetkizý – qazirgi qarjylyq-ekonomıkalyq daǵdarysqa baılanysty oryn alyp jatqan kóptegen jahandyq ózgeristerge tótep bere alatyn, tıimdi de áreketshil áleýmettik model qyzmet istegende ǵana múmkin bolmaq. Áreketshil áleýmettik modeldi áıel­der qaýymynsyz elestetý múmkin emes. Tarı­hymyzǵa kóz jibersek, qazaq áıeliniń qoǵamda óz orny bolǵany aıqyn ańdalady. Keshegi attary ańyzǵa aınalǵan qazaq qyz­darynyń sińlileri olardyń zańdy jal­ǵasy, búgingi táýelsiz elimizdiń erkin tynysty qyzdary qoǵamdaǵy qaı isten de shet qalmaýy tıis. Keı jaǵdaıda olardyń qajetti aqparattarmen qamtylýy, ózderin jáne otbasylaryn áleýmettik jaǵynan qorǵaýda biliktilikteri jetpeı jatýy múmkin. Biraq, qaıtkende de, qazaq qyzy qareketsiz emes. Osy turǵyda oılasa kele, ónimdi eńbekpen qamtamasyz etýge, áleý­met­tik qamsyzdandyrý deńgeıine saıma-saı jaǵdaı jasaýǵa járdemdesýge jáne ha­lyqqa áleýmettik turǵydan qoldaý kórse­týge qatysty biraz jumystar atqarýdamyz. 2011 jyldan beri Qazaqstanda «Eń­bek­pen qamtý-2020» Jol kartasy» iske asyrylýda. Ol baǵdarlamany júzege asyrý barysynda birinshi kezekte basty nazar oqytyp-úıretýge, jumysqa ornalastyrýǵa, óz isin ashýǵa jáne ony keńeıtýge, jumyssyzdyq deńgeıin azaıtýǵa aýdarylyp, Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstrliginiń qoldaýymen áleýmettik-eńbek salasynda quqyq qorǵaý boıynsha aqparattandyrylý deńgeıin jáne «Eńbekpen qamtý-2020» Jol kartasyna» qatysý múmkinshilikterin arttyrýdy maqsat tuttyq. Osy oımen óz isin ashý jáne jumysqa ornalasý arqyly áıelderdiń áleýmettik hal-ahýalyn jaqsartýdy kózdegen «Áleýmettik-eńbek salasyndaǵy áıelder arasynda júrgiziletin aqparattyq-nasıhat jumysy» jobasyn qolǵa aldyq. Sóıtip, 3 óńirde – Almaty, Qostanaı jáne Atyraý oblystarynda aqparattyq-nasıhat jumystary júrip, semınarlar ótip, olarda nysanaly toptardy aıqyndadyq. Atap aıtsaq, onyń birinshisi – jumyssyz jáne ózin ózi jumyspen qamtyǵan áıelder jáne jas qyzdar, ekinshisi – reprodýktıvti jas­ta­ǵy áıelder, úshinshi–zeınet aldyn­daǵy jáne zeınetkerlik jastaǵy áıelder. Osy sanattardaǵy adamdarmen aqparattyq-nasıhat jumystary júrgizilip, olardyń qandaı quqyqtary bar, ózderin qorǵaı alýdy bile me, zeınetaqy júıesiniń reformalanýyna qatysty ózgeristerden qanshalyqty habardar, jalpy, áıelderdiń jeke óz bıznesterin ashýdaǵy bıznes-jos­parlar jasaýlary tárizdi tolyp jatqan paıdaly keńester berilgen semınarlar ótkizdik. Olardyń qorytyndysynda 50-den astam áıeldiń ózderiniń isin ashýǵa múddeli ekendikteri anyqtaldy. – Sizderdiń taraptaryńyzdan osyndaı talaby bar áıelderge qandaı da bir kómek kórsetile me? – Búgingi kúni aýyldy jerlerde tigin, ashana, shashtaraz isterimen aınalysqysy keletinder barshylyq, biz sonyń ishinen bıznes-josparlary naqtylanǵan jáne olardy sátti qorǵap shyqqan 57 áıelge qoldaý kórsettik. Ol qandaı kómek? «Eńbekpen qamtý-2020» Jol kartasy» boı­ynsha is bastaımyn degen áıel 3 mln. teńgege deıin tıimdi mıkronesıe ala alady. 6 paıyzdyq ósimmen ǵana qaıtarylatyn bul nesıeniń bıznesti endi bastap jatqan adamǵa kómegi ájeptáýir. Biz iskerliktiń álippesin joǵaryda jobalary iriktelip shyqqan áıel­derge úırettik, jobalaryn qorǵap shyq­qandar endi sol mıkronesıelerin kútip otyr, olar óz isterin ashady dep úmittenemiz. Áleýmettik eńbek qatynastary sala­syn­daǵy áıelder arasynda aqparattyq-nasıhat jumystaryn biz eki kezeńge bólip ótkizýdi josparlaǵan bolatynbyz. Sonyń alǵashqysy, ótken jylǵy 1 qyrkúıek pen 30 qazan aralyǵynda joǵaryda aıtylǵan 3 oblysta semınarlar ótkizý edi, oǵan 1500 adam qatysty, ekinshi kezekte, áıelderdiń quqyqtyq máselelerine qatysty týyndaıtyn barlyq suraqtarǵa jaýap beretin arnaıy mamandar tarapynan keńester berýge «Jedel baılanys» jelisin ashý bolatyn. 10 jeltoqsanda Ortalyq kommýnıkasııa­lar qyzmetinde ótken brıfıngte barsha qazaqstandyqtarǵa osy týraly habarlanyp, sodan beri «Beeline» kompanııasy usynǵan 69-69 qysqa baılanys nómiriniń kómegimen qazir tegin keńester berilýde. Al «Beeline» abonentteri úshin baılanys múlde aqysyz. Astana qalasynyń turǵyndary 78-25-69, 48-12-36 nómirlerine telefon shalyp, keńester alýlaryna bolady. Jáne bir aıta keterligi, jobany iske asyrý barysynda 50-den asqandarǵa keshendi «(50+bastama)» járdemdesý jos­paryna erekshe mańyz berildi. Qazaqstan halqy qartaıýǵa bet alǵan memleketter qataryna jatqyzylady, sol sebepten zeınetaldy jáne zeınet jasyna kelgen halyq kategorııasymen jumys júrgizý baǵ­darlamasy búgingi bizdiń qoǵamda joǵary suranysqa ıe jáne ózekti de kókeıkesti másele bolyp tabylady. Al atalǵan halyq kategorııasy – eko­no­mıkadaǵy eńbek naryǵyna qosymsha adamı resýrs retinde iske qosyp jiberetin múldem jańa, sony kategorııa. Zeınet jasynyń kezeń-kezeńmen kóteriletindigin eskersek, eńbek turǵysynan kemsitýshilikke kóbirek ushyraıtyndar zeınetaldy jasyndaǵy adamdar, onyń ishinde áıelder. Kompanııalar jumysqa kóbinese jas adamdardy alǵandy jón kóredi. Kóp jaǵdaıda tájirıbeli, bilikti maman­dar jasy ulǵaıǵandyqtan, eshkimge kereksiz bolyp, kóptegen qazaqstandyqtar kemsitý­shilikterge ashyqtan-ashyq ushyrap jatady. Jumysqa turý jónindegi ótinishterdiń jartysynan astam bóliginde jas erek­shelikterine qatysty shekteýler qoıy­latyny anyq. Ásirese, bul shekteýler 40-45 jastaǵy áıelderge qatysty. Sondaı-aq, jumysqa qabyldaý týraly habarlandyrýlardan da túrli shekteýlerdi kórýge bolady. Olardyń ishinde, eń jıi kezdesetinderi – jynysy anyq kórsetilgen shaqyrýlar – jas mólsheri anyq kórsetilgen shaqyrýlar – múgedektigine baılanysty jumysqa qabyldaýdan bas tartý jónindegi eskertýler. Habarlandyrýlardy óte muqııat qaraıtyn bolsańyz, júkti áıelderge qa­tysty shekteýlerdi kezdestirýińiz eki­talaı, alaıda, is júzinde, 5-7 aılyq júkti áıel­di jumysqa qabyldaýǵa ázir jumys berý­shini tabýyńyz ekitalaı. Tipti, taba almaısyz da. – Sonda ne isteý kerek? – Isker áıelder qaýymdastyǵynyń júr­gizilgen jumystar barysynda kóz jet­kizgeni – quzyretti memlekettik organ­dar­dyń jumysqa alý barysynda jol bergen genderlik jáne jas erekshelikterine baılanysty kemsitýshilikterin anyqtaý úshin monıtorıng ádisin qoldaný qajettigi. Osy rette, jumysqa ornalasý barysyndaǵy kemsitýshilik faktilerine pármendi toıtarys berýdiń mańyzy asa joǵary. Bizdiń keńes beretin «Jedel baılanys» qyz­met­kerleri osy tárizdes keleńsizdikter oryn alǵanda ne isteý kerektigi jaıynda da aqyl qosady. Jalpy alǵanda, áıelderge qatysty túıtkildi máseleler kóp. Eńbek kodeksiniń 194-1-babyna sáıkes, áıeldiń júktiligine jáne bosanýyna qatysty demalysyna jasalǵan tólemnen Qor esebinen jasalǵan tólemdi shegerip tastaý erikti túrde eńbek, ujymdyq kelisimsharttarda jáne jumys berýshiniń aktisinde qarastyrylǵan bolsa ǵana jasalady. Alaıda, is júzinde atalǵan aıyrmashylyqty jumys berýshiler tóleı bermeıdi. Osy máselelerdi retteý maqsatynda jáne barlyq jumys berý­shi­lerdiń atalǵan normany oryndaýyn qamta­masyz etý úshin atalǵan aıyrma­shy­lyqtyń mindetti túrde jumys berýshi tarapy­nan tólený múmkindigin qaraý qajet sııaqty. Sonymen qatar, jastar, onyń ishinde jas qyzdar problemasy da bar. Máselen, jumys berýshiler endi ǵana ýnıversıtet qabyrǵasynan shyqqan túlekten góri eńbek tájirıbesi bar, ózi jas, ózi daıyn mamandy jumysqa qabyldaýǵa yntaly. Sol sebepten, qazirgi tańda, kadr naryǵynda úlken úılesimsizdik (dısbalans) oryn alyp otyrǵandyǵy baıqalady: joǵary oqý oryndarynyń túlekterine tájirıbesiniń joqtyǵynan, al 55 jastan asqan adamdarǵa jasynyń egdeliginen jumysqa ornalasý óte qıynǵa túsýde. Atalǵan jas mólsherine jatatyn azamattar kategorııasynyń ómirlik deńgeıin kóterý maqsatynda olarǵa jetkilikti zeınetaqy jınaq qoryn jasaqtaýǵa kómektesý men jumyssyzdyqtyń jalpy deńgeıin tómendetý úshin 55 jastan asqan adamdarǵa arnap ishinara eńbekpen qamtý strategııasyn ázirlep, iske qosý qajet. Shetelderde keńinen qoldanys taýyp otyrǵan 55 jastan asqan adamdarǵa arnap jumys oryndaryn kvotalaý tájirıbesi ar­naıy nazarǵa laıyq. Germanııada osy baǵ­darlamaǵa degen kásipkerlerdiń qyzyǵýshy­lyǵyn arttyrý maqsatynda kvotalaýmen qatar, 50-den asqan jumyskerlerdi jumys­qa alǵan jaǵdaıda, jańadan alynǵan jumys­shylardyń jalaqylaryna sýbsıdııa jasaý qarastyrylǵan. Egde adamdardyń jumyspen ishinara qamtylýy týraly zańǵa saı – 55 jasqa tolǵan jaldanbaly jumys­ker­ler aldyńǵy 5 jyl ishinde, az degende, 1080 kúntizbelik kún (ıaǵnı, jobamen 3 jyl) mindetti áleýmettik saqtandyrýǵa jata­tyn eńbek qatynasynda bolatyn bolsa, net­to-jalaqynyń 70%-y (memlekettik qyzmet­kerler úshin 83%) saqtala otyryp, tolyq jumys kúnin eki ese azaıtýǵa quqyly. Jumys berýshini osy qadamǵa yntalan­dyrý úshin Eńbekpen qamtý jáne jumys berýshiler odaǵy tarapynan zańdy túrde qarjylyq demeýshilik jasaý qarastyrylsa nur ústine nur bolar edi. Qysqartylǵan jumys kúni jumys berýshimen kelisilgennen keıin jumyskerge qolaıly apta, aı nemese jyl ishindegi merzimge bólinedi. Bul zań aldyńǵy bes jyl ishinde úsh jyldyń jeke kezeńderinde járdemaqy nemese jumyssyz otyrǵan kezinde kómek alǵan bolsa (onyń qataryna aýrýy sebebimen alǵan járdemaqy da jatady) nemese tolyq emes kún neme­se apta rejiminde jumys istegenderge qatys­ty. Fransııada iri kásiporyndar 50 jastan asqan jumyskerlerine jalaqy mólsherin saqtaı otyryp eńbekpen ishinara qamtýdy (qysqartylǵan jumys kúnin) usynady. Keıbir memleketterde (Bolgarııa, Re­seı, Makedonııa jáne Ýkraınada) egde jas­taǵy jumyskerler jalaqy tólenetin qoǵam­dyq jumystar baǵdarlamasyna engizil­gen. Bizdiń elimizde de sheteldik tájirı­bege súıene otyryp, 50 jastan asqandardy eńbekpen qamtý boıynsha keshendi eńbekpen qamtý josparyna (50+ bastamasy) engizgen jón. Bul jospardyń maqsaty qazirgi tańda iske asyrylyp jatqan memlekettik jáne salalyq baǵdarlamalar sheńberindegi jumys ornyn uıymdastyrý sharalaryn qamtýǵa tıis. Atap aıtatyn bolsaq, áıelderdiń údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵdarlamalarǵa belsendi qatysýy, «Bıznestiń jol kartasy-2020-ǵa» 50 jastan asqandardyń qatysýyn yntalandyrý qarastyrylǵanmen, alaıda, atalǵan sharalardyń oryndalý monıtorıngi iske asyrylyp jatqan joq. Aǵylshyn jazýshysy Gılbert Ches­terton «Kim de bolsa aqparattyń adal, rııasyz, shynaıy jáne óziniń kózqarasyna sáıkes bolǵanyn qalaıdy» dep jazǵan eken. Joba boıynsha elimizdiń Almaty, Atyraý jáne Qostanaı oblystarynda júrgizilgen aqparattyq-nasıhat jumys­tary tap osy maqsatty kózdegen bolatyn. Qoı­ylǵan mindetterdi sapaly iske asyrý ná­tıjesinde joba maqsattaryna qol jetkizý múmkin boldy, atap aıtsaq: elimizde memle­ket júrgizip otyrǵan saıasat boıynsha áıel­derdiń quqyqtaryn saqtaý jónindegi aqparat­tylyq deńgeıi kóterildi; barlyq kategorııadaǵy áıelderdiń, ásirese, zeınetaldy jastaǵy jáne zeınet jasyndaǵy áıelderdiń áleýmettik ahýaly jaqsarýyna septigin tıgizdi. – Joǵaryda bul jobanyń 3 oblys kóleminde júrgizilgenin aıttyńyz, al keleshekte ol jalǵasyn taba ma? – Durys aıtasyz, árbir jaqsy joba jalǵassa ǵana onyń tıimdiligi arta túsedi. Osy qanatqaqty joba arqyly biz de biraz tájirıbe jınaqtadyq. Júrgizilgen jumys barysynda bir aýdıtorııada jas­tar men orta jáne zeınet jasyndaǵy áıelderdi aralastyrýǵa bolmaıtynyna kózimiz jetti, sebebi, árbir kategorııanyń mindetteri ártúrli, sonyń saldarynan birin qyzyqtyratyn máseleniń ekinshisinde ózektiligi tómen, nemese kerisinshe. Son­dyqtan sharaǵa kelgen adamdardy maqsatty toptarǵa bólgen durys ta tıimdi bolmaq. Qazaqstannyń isker áıelder qaýymdastyǵy jumysyn aýyldaǵy zeınetaldy jastaǵy áıeldermen jalǵastyrýǵa daıyn, árıne. Al jastarǵa qatysty jumystardy elimizdiń barlyq oblystarynda kóptep sanalatyn jastar uıymdary júrgize alar edi. Jobany iske asyrý tájirıbesi halyq­tyń árbir jeke kategorııasyna arnap ataýly oqytý baǵdarlamalaryn ázirleý qajet­tigin kórsetip berdi. Mysaly, jastarǵa arnalǵan baǵdarlamada psıholog júrgizetin jumystardy qamtý kerek, sebebi, olar jumys berýshimen qarym-qatynasty psıhologııalyq turǵydan durys ornatýdy, jumystaǵy shıelenisti jaǵdaılardy sheshe bilýdi úırenedi. Al zeınetaldy jasyndaǵy áıelder úshin ınternetpen jáne basqa da utqyr qurylǵylarmen jumys isteýdi úırený, kásibı biliktilikti jetildiretin kýrstar, zeınetaqy esepteý joldarymen zeınettik annýıtetti alý ádisterin úırený óte mańyzdy. Zeınettegilerdi, birinshi kezekte, qarjylyq qyzmetter (saqtaý, saqtandyrý, nesıeleý), sondaı-aq, kásipkerlikpen aınalysý jáne shıpajaılyq emge qoljetimdilik máseleleri tolǵandyrady. Sondyqtan osyndaı kóptegen erekshelikterdi ekshegen jobanyń jalǵasty bolýyn qalaımyz. Barlyq qyz-kelinshekterge qajetti keńes alý úshin qysylmaı «Beeline» jelsindegi 69-69 qysqa baılanys nómirine jáne Astana qalasynyń turǵyndaryna 78-25-69, 48-12-36 nómirlerine qońyraý shalyńyzdar, óz quqyqtaryńyzdy qorǵaýdy úırenińizder degim keledi. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Anar TО́LEÝHANQYZY, «Egemen Qazaqstan». ASTANA.