Kúrshim – kólemdi aýdan. Keńdigine qaraı klımat pen jer bederiniń alýandyǵy da bar. Aıtalyq, soltústigi Buqtyrma sý qoımasymen, ońtústik-batysy Zaısan qazanshuńqyrymen, shyǵysy Altaı áldılegen Marqakólimen baıtaq sýǵa kenelip jatqan aýdan aýmaǵynda kólbeı sozylǵan jazyq ta, Aı ajaryndaı Qıynkerishtiń shóldi túzi de, orman-toǵaıly taý ańǵary da tabany tozbaı aralaǵan adamdy tańǵaldyrmaı qoımaıdy. Teńiz sapyrǵan daýyl, kókjıekti saǵymǵa oraǵan aptap, elimizdegi eń qatty saryshunaq aıaz, belýardan túsetin qar – Kúrshimge tán. Mine, osy tabıǵaty tańdaı qaqtyratyn aýdanǵa taıaýda jolymyz tústi. Paromǵa minip, qarańǵy túse aýdan ortalyǵyna jettik. Kelesi kúni aýdan ákimi Altaıbek Seıitov óńirdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyndaǵy ózgeristermen tanystyrdy. Qytaı elimen shekarada jatqan shalǵaı aýdan bolǵanymen, sońǵy jyldary sátimen júzege asyrylyp jatqan jaǵymdy jańalyqtar Kúrshimde mol.
Alǵashqy Arbat pen ámbebap sport kesheni
Aýdan ortalyǵynda boı kóterip kele jatqan Dańq memorıaldyq kesheniniń aýmaǵy 5 gektardy quraıdy. Eki sektorǵa bólingen aýmaqtyń bir jaǵy turǵyndardyń seıildeýine arnalǵan. Onda gúlzar, sýburqaq, oryndyqtar men alleıa ornalaspaq. Al ekinshi sektor bozdaqtarǵa arnalǵan qasıetti oryn sanalady. Alystan kóz tartatyn kórnekti tasqa qabyrǵasy betonnan quıylǵan. Soǵystan qaıtpaǵan 5 315 bozdaqtyń aty-jóni gabbro tasqa oıyp jazylypty. Memorıal kesheni Uly Jeńistiń 70 jyldyǵynda ashylady dep kútilýde.
Keńestik kezeńdegi mashına-traktor stansalarynyń ǵımarattary toqsanynshy jyldary jappaı kúıregeni belgili. Kúrshimdikter ortalyqta ǵaıyptan taıyp saqtalyp qalǵan osyndaı ǵımaratty qaıta jóndeýden ótkizgen eken. Aldyńǵy ıesi jekeshelendirilgen ǵımaratty durys paıdalana almasa kerek. Onyń ústine alyp ǵımaratty jylytý qomaqty qarjyny qajet etedi. Ǵımarattyń tóbesi shatyrmen jabylyp, ystyq jáne sýyq sý men jylý qubyrlary tartyldy. Ǵımaratta gımnastıka, boks, kúres zaldary bar.
Altaıbek Seıituly balalar men jasóspirimderdiń sport mektebi osy keshenge kóshiriletinin jetkizdi. Oqýshylar jańa keshende oqý kabınetteri, úıirmeler, jattyǵý zaldary, jýyný bólmeleri jáne ashanamen qamtylady. Apatty jaǵdaıdaǵy ǵımaratqa merdigerler seısmıkalyq kúsheıtý jumystaryn júrgizip, alyp temir baǵandarmen bekitkenin ańdadyq. Ámbebap sport kesheniniń ǵımaratyna 27 mıllıon teńge bólingen. Jalpy, aýdan ortalyǵynda sportpen shuǵyldanýǵa jaqsy múmkindikter jasalǵanyn kórýge bolady. Shaǵyn fýtbol alańdary, úlken stadıon jarystar men jattyǵýlardan bosamaıdy, deıdi kúrshimdikter.
Osydan eki jyl buryn paıdalanýǵa berilgen kópqabatty úı – ortalyqtyń kórki. Onda oqýyn bitirip, aýdanǵa «Dıplommen – aýylǵa!» baǵdarlamasy boıynsha kelgen jas mamandarǵa 64 páter berilgen. Olardyń ishinde memlekettik qyzmetkerler, dárigerler, ustazdar, tolyq emes otbasylar men jetim balalar bar. Búginde alystan kóz tartatyn kórikti baspana Kúrshimge kelgen qonaqtyń nazaryn eriksiz aýdarady.
Ámbebap sport kesheni men kópqabatty úıdiń ortasynan jańa meshittiń qurylysy bastalǵan. Qulshylyq úıiniń qurylysy mektep túlekteri men jergilikti kásipkerler qarajatyna salynbaq.
Abattandyrý maqsatynda aýdanda alǵash ret «arbat» salynyp jatqanynyń kýási boldyq. Kúrshimniń kindigindegi 300 metrge jýyq kósheniń eki jaq sheti bekitilgendikten, kóshede kólik qozǵalysy bolmaıdy. «Arbat» aýdan halqy men qonaqtarynyń seıildeıtin orny retinde gúlzarmen, dekoratıvti músindermen kómkeriledi. Qaptalynda mektep ornalasqandyqtan, oqýshylardyń qaýipsizdigi úshin de tıimdi bolmaq. Shaǵyn «arbatty» salýǵa 7 mıllıon teńge qarajat bólingen.
– Álbette, aýyldy jerlerde «arbat» salý úrdisi joq. Kúrshimniń kósheleri keń bolǵandyqtan, zamanaýı talapqa saı kóriktendirýdi qolǵa aldyq. Aýdanymyzda ónerli jandar kóp. Olardyń arasynda zergerler, toqymashylar, sýretshiler, aqyndar bar. Sondyqtan, bul óner kóshesine aınalady. Aldaǵy ýaqytta munda ónerli turǵyndarymyz bas qosyp, óz buıymdary men týyndylaryn usynady degen josparymyz bar, – dedi aýdan ákimi.
Infraqurylym ıgilikteri
Kúrshimniń kósheleri taqtaıdaı tegis. Bıyl aýdan ortalyǵynda 7 shaqyrymnan astam kóshe, jalpy, sońǵy úsh jylda 18 shaqyrym kóshe asfalttalyp, bul sharýa aǵymdaǵy jyly tolyǵymen aıaqtalǵan eken.
– Aıtýǵa ońaı. Osydan bes jyl burynǵy Kúrshimniń kósheleri sıyqsyz edi. Asfalt joq, barynyń ózi oıdym, jaıaý adam súrinetin shoqalaq. Kúrshim – Keńes ókimeti kezinde de asfalt órkenıetinen tys qalǵan óńir bolatyn. Qazir kóshe sheti jasyl jelekpen kómkerilip, jaıaý júrginshi joldary salyndy, jıektastar qoıyldy. Osylaısha, qala jaǵdaıyna jaqyndap qaldyq. Kóshelerge tas tóselgen soń shań basyldy. Bul turǵyndardy mádenıettilikke baýlıdy. Qazir turǵyndar janyndaǵy jol jóndelgen soń úıi men qorshaýlaryn zaman talabyna saı retke keltire bastady. Aýlalardyń jóndelýi turǵyndarǵa kásip kózin taýyp berip otyr. Qasha daıyndaıtyn sehtar ashylyp, olar óz ónimderin ótkizýde. Bul jergilikti jurtqa da qolaıly. О́ıtkeni, óz ónimimiz qala baǵasymen salystyrǵanda arzanǵa túsedi, – dedi aýdan basshysy.
Kúrshimde ınfraqurylymdy damytýda oń ózgerister bar. Bıyl burynǵy Marqakól aýdanynyń ortalyǵy bolǵan Terekti aýylynda uzyndyǵy 400 metr kóshege asfalt tóselgen. Terekti – tirek aýyldardyń biri. Sondaı-aq, kósheni jaryqtandyrý boıynsha jumystar júrgizildi. Terekti, Boran, Saryóleń aýyldary da túngi samaladaı ottarymen kóz tartarlyq kóriniske ıe. Terektiden Aqjaılaý, Uranhaı aýyldaryna deıingi taý ańǵary jaryqpen qamtylyp, aýdanda atalǵan másele birqatar retteldi. Kúrshim aýylyndaǵy sý qubyry bıyl taǵy bir shaqyrymǵa uzartylyp, turǵyndar qubyrdy úı ishine deıin kirgizip alýda. Bıyl aýdanda aýyzsýmen qamtamasyz etý 65 paıyzdy qurap otyr.
Kúrshimdegi kórikti oryndardyń biri – Astanadaǵy jobamen salynǵan «Qazaq eli» monýmentiniń shaǵyn kóshirmesi eki jyl buryn ashylǵany esimizde. Aýdannyń barlyq saltanatty is-sharalary osy monýment janynda ótedi, sonymen qatar, toı-tomalaqqa kelgen qonaqtar qydyrystaıtyn oryn. Mármár tastan salynǵan monýmentte túpnusqadaǵydaı Elbasy tulǵasy, jastar, óndiris, batyrlar beınesi bederlengen. «Qazaq eli» kesheniniń shaǵyn kóshirmesi ornalasqan saıabaqty qaq jaryp aǵyp jatqan kanaldyń jaǵalaýy bekitilip, sýburqaq jasalypty.
Altaıda mys óndiriledi
Kásiporyndarǵa keler bolsaq, aýdanda balyq óńdeý zaýyty jumys isteıdi. Joǵary deńgeıde óńdelgen balyq fılesi Eýropa elderine eksporttalady. Balyqtyń súıegine deıin un jasap, óńirdegi qus fabrıkalaryna jem retinde ótkizetin qaldyqsyz kásiporynda 50 adam jumyspen qamtylyp otyr. Aýdan turǵyndarynyń yryzdyǵy bolyp otyrǵan Zaısannyń jaǵalaýyndaǵy 8 aýyl balyqshy brıgadalaryna toptastyrylǵan. Salyq komıtetine tirkelgen brıgadalar aıdynnan aýlaǵan balyqtardy atalǵan zaýytqa ótkizedi. Bul – halyqaralyq komıssııa attestattaýdan ótkizip, sertıfıkat bergen eksporttyq áleýeti bar kásiporyn sanalady. Bıyl kúrshimdik balyqshylarǵa 700 tonna balyq aýlaýǵa ruqsat berilgen eken. Onyń ishinde kókserke, taban syndy balyqtyń barlyq túrleri bar.
Altaıdyń bir pushpaǵyn jaılaǵan óńirdiń altyn óndirýmen ataǵy shyqqany belgili. Bul týraly ańyzǵa bergisiz áńgimeler de kóp el ishinde. Sonyń biri búginde Baraq batyrdyń esimi berilgen burynǵy «Darstvennyı» aýyly.
Qazirgi kezde aýdanda «Altaı zoloto», «Vızol» syndy kásiporyndar altyn óndiredi. «Vostok kent» JShS úsh jyl boıy barlaý jumystaryn júrgizgen eken. Kelesi jyly Maraldyda altyn óńdeý fabrıkasyn salmaq. Iаǵnı, talaılardyń kózqurty bolǵan Altaıdyń altyny áli bar.
Sonymen qatar, Aqbulaqta mys óndirýmen shuǵyldanatyn «Qarshyǵa» JShS óz jumysyn bastady. Onda mys óndirý kesheni salynatyn bolady. Jaqyn arada ınjenerlik jumystar júrgizilip, vahtalyq kent pen jol qurylysy, elektr jelilerin tartý bastalady. Soǵysqa deıin Kúrshimde altyn birshama óndirilgenimen, mysqa suranys bolmaǵany belgili. Jańa kásiporyn jyldyq qýaty 740 myń tonna ken óndirip, 22 myń tonna taza katodty mys shyǵarýdy josparlap otyr. Jobanyń quny – 16,5 mıllıard teńge. Kásiporyn iske qosylǵan kezde 450 adam turaqty jumyspen qamtylady. Al qurylys barysynda 750 adamǵa jumys tabylady. Úkimet qaýlysy boıynsha búginde jańa óndiriske jer telimderi bólindi. Jospar boıynsha, atalǵan ken orny óńirdegi údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasyna engizilgen iri óndiris oryndarynyń biri bolady.
Kúrshim men Terekti arasyn jalǵaıtyn joldyń jartysy jasaldy. Bul jumystar jalǵasyn tabady. Kúrejoldyń shetinde ornalasqan asfalt zaýyty keler jylǵa tasty úgitip daıyndap jatqanyna kýá boldyq. Elbasynyń «Nurly Jol» baǵdarlamasy arqyly qarqyn alar qurylys ta osy bolýy tıis.
Aýdannyń negizgi brendteriniń biri – qarbyz. Oblys ortalyǵy men óńirdi qaýyn-qarbyzben qamtamasyz etetin kúrshimdikter Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qarsańynda kórshi Reseı eline qomaqty ónim jóneltýge múmkindik aldy. Jańa naryqqa jol ashýdyń nátıjesinde Aqshı, Topterek sııaqty aýyl dıqandarynyń eńbek ónimdiligi artty.
Mádenıet pen bilim jolǵa qoıylǵan
Kúrshimniń kúrejolyna shyqqannan kóp uzamaı, aldyńyzdan Saryóleń qarsy alady. Ataýynda turǵandaı, kemeline kelip, jarqyrap turǵan eldi mekenniń biri osy. Aýyl shetindegi jol taqtaıdaı tegis, qos qaptalǵa aǵash otyrǵyzylǵan. Barlyq kósheleri jaryqtandyrylǵan aýylda 2 myńǵa jýyq halyq turady. «Jumyspen qamtý-2020» baǵdarlamasy boıynsha Esenbek Toqtaǵanov esimdi turǵynnyń jýyrda ashqan meıramhanasy jol jıeginde ornalasqan. Tehnıka jóndeý ortalyǵy men sharýa qojalyǵy bar azamat aýyl turǵyndaryna jumys berip otyr. Osydan 3 jyl buryn ashylǵan balalardyń «Baldáýren» demalys lageri de osynda. Bıylǵy jaz maýsymynda 2 myńǵa tarta bala demaldy. Kúzgi, qysqy kanıkýlda da balalar qabyldaıtyn «Baldáýren» aýdan kólemindegi alty demalys lageriniń biri. Oǵan óńirdegi ózge aýdandardyń balalary da keledi. Aýyl ishinde ashylǵan saıabaqta sýburqaq ornatylyp, kógaldandyrylyp, qorshalǵan. Saryóleńde tóbesi ortasyna túsken eski klýbty qaıta jóndeýden ótkizgen eken. Qazir mádenıet úıi retinde qyzmet atqaryp turǵan ǵımarattyń 184 oryndyq kórermen zaly, kitaphanasy bar.
– Qazir kitaphanamyzda eski qordan alynǵan 2 myńnan asa kitap, jańa qorǵa túsken 3 myńǵa jýyq kitap bar. Gaýhar Smaǵulqyzy mekteptiń bir synybyn surap alyp, burynǵy kitaphananyń kitaptaryn kún kózine jelinýden, tamshydan búlinýden saqtap qaldy. Kitaphana Elbasy, Qazaqstan jazýshylary men shetel jazýshylary, jerles qalamgerlerge arnalǵan bólimderden quralǵan, – dedi mádenıet úıiniń meńgerýshisi Bekesh Keńesov.
Aıta keterligi, jeti jyl buryn búkil aýdanda 8 mádenıet úıi ǵana bolsa, búginde 29 aýylda mádenıet úıi jumys isteıdi. Al kitaphana sany 7-den 24-ke deıin kóbeıdi. Aýdanda 52 mektep bolsa, onyń ishinde 40 mektepte jylyjaı jumys isteıdi. Onda oqýshylar mektep ashanasyna qajetti kókónis ónimderin ósirýde.
Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan».
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Kúrshim aýdany.