16 Qańtar, 2015

Kúrshimniń keleshegi kemel

384 ret
kórsetildi
13 mın
oqý úshin
Kúrshim – kólemdi aýdan. Keń­digine qaraı klımat pen jer bederiniń alýandyǵy da bar. Aıta­­lyq, soltústigi Buqtyrma sý qoı­masymen, ońtústik-batysy Zaı­san qazanshuńqyrymen, shyǵysy Al­taı áldılegen Marqakólimen baı­taq sýǵa kenelip jatqan aýdan aýmaǵynda kólbeı sozylǵan jazyq ta, Aı ajaryndaı Qıynkerishtiń shóldi túzi de, orman-toǵaıly taý ańǵary da tabany tozbaı aralaǵan adamdy tańǵaldyrmaı qoımaıdy. Teńiz sapyrǵan daýyl, kókjıekti saǵymǵa oraǵan aptap, elimizdegi eń qatty sary­shunaq aıaz, belýardan túsetin qar – Kúr­shimge tán. Mine, osy tabıǵaty tańdaı qaq­tyratyn aý­danǵa taıaýda jolymyz tústi. Paromǵa minip, qarańǵy túse aýdan or­talyǵyna jettik. Kelesi kúni aýdan ákimi Altaıbek Seıitov óńir­diń áleýmettik-eko­nomıkalyq damýyn­daǵy ózgeristermen tanystyrdy. Qytaı elimen shekarada jatqan shalǵaı aýdan bolǵanymen, sońǵy jyldary sátimen júzege asyrylyp jatqan jaǵymdy jańalyqtar Kúrshimde mol. Alǵashqy Arbat pen ámbebap sport kesheni Aýdan ortalyǵynda boı kóterip kele jatqan Dańq memorıaldyq ke­sheniniń aýmaǵy 5 gektardy quraı­dy. Eki sektorǵa bólingen aýmaq­tyń bir jaǵy turǵyndardyń seıildeýine arnalǵan. Onda gúlzar, sýburqaq, oryndyqtar men alleıa ornalaspaq. Al ekinshi sektor bozdaqtarǵa ar­nal­ǵan qasıetti oryn sanalady. Alys­­tan kóz tartatyn kórnekti tasqa  qabyrǵasy betonnan quıylǵan. Soǵystan qaıtpaǵan 5 315 bozdaqtyń aty-jóni gabbro tasqa oıyp jazylypty. Memo­rıal kesheni Uly Jeńistiń 70 jyl­dyǵynda ashylady dep kútilýde. Keńestik kezeńdegi ma­shı­na-traktor stansalarynyń ǵı­ma­rattary toqsanynshy jyldary jappaı kúıregeni belgili. Kúr­shim­dikter ortalyqta ǵaıyptan taıyp saqtalyp qalǵan osyndaı ǵımaratty qaıta jóndeýden ótkiz­gen eken. Aldyńǵy ıesi jekeshe­len­dirilgen ǵımaratty durys paıdalana almasa kerek. Onyń ústine alyp ǵımaratty jylytý qomaq­ty qar­jyny qajet etedi. Ǵıma­rat­­tyń tóbesi shatyrmen jaby­lyp, ystyq jáne sýyq sý men jylý qu­byrlary tartyldy. Ǵı­ma­ratta gım­nastıka, boks, kúres zaldary bar. Altaıbek Seıituly balalar men jasóspirim­derdiń sport mek­tebi osy keshenge kóshiriletinin jet­kizdi. Oqýshylar jańa keshende oqý kabınetteri, úıirmeler, jattyǵý zaldary, jýyný bólmeleri jáne ashanamen qamtylady. Apatty jaǵ­daı­daǵy ǵımaratqa merdigerler seıs­mı­kalyq kúsheıtý jumystaryn júr­gizip, alyp temir baǵandarmen bekit­kenin ańdadyq. Ámbebap sport kesheniniń ǵımaratyna 27 mıl­lıon teńge bólingen. Jalpy, aý­dan ortalyǵynda sportpen shu­ǵyl­danýǵa jaqsy múmkindikter jasalǵanyn kórýge bolady. Shaǵyn fýtbol alańdary, úlken stadıon jarystar men jattyǵýlardan bosamaıdy, deıdi kúrshimdikter. Osydan eki jyl buryn paıda­lanýǵa berilgen kópqabatty úı – ortalyqtyń kórki. Onda oqýyn bitirip, aýdanǵa «Dıp­lommen – aýyl­ǵa!» baǵdarlamasy boıynsha kelgen jas mamandarǵa 64 páter berilgen. Olardyń ishinde mem­lekettik qyz­metkerler, dárigerler, us­tazdar, tolyq emes otbasylar men jetim balalar bar. Búginde alys­tan kóz tartatyn kórikti bas­pana Kúrshimge kelgen qonaqtyń nazaryn eriksiz aýdarady. Ámbebap sport kesheni men kópqabatty úıdiń ortasynan jańa meshittiń qurylysy bastalǵan. Qulshylyq úıiniń qurylysy mektep túlekteri men jergilikti kásipker­ler qarajatyna salynbaq. Abattandyrý maqsatynda aýdanda alǵash ret «arbat» salynyp jatqanynyń kýási boldyq. Kúr­shimniń kindigindegi 300 metr­ge jýyq kósheniń eki jaq sheti bekitilgendikten, kóshede kólik qoz­ǵalysy bolmaıdy. «Arbat» aýdan halqy men qonaq­­tarynyń seıildeıtin orny retinde gúlzar­men, dekoratıvti músindermen kóm­keriledi. Qaptalynda mektep ornalasqandyqtan, oqýshylardyń qaýip­sizdigi úshin de tıimdi bolmaq. Shaǵyn «arbatty» salýǵa 7 mıllıon teńge qarajat bólingen. – Álbette, aýyldy jerlerde «arbat» salý úrdisi joq. Kúrshimniń kósheleri keń bolǵandyqtan, zamanaýı talapqa saı kóriktendirýdi qolǵa aldyq. Aýdanymyzda ónerli jandar kóp. Olardyń arasynda zergerler, toqymashylar, sýretshiler, aqyndar bar. Sondyqtan, bul óner kóshesine aınalady. Aldaǵy ýaqytta munda ónerli turǵyndarymyz bas qosyp, óz buıymdary men týyndylaryn usynady degen josparymyz bar, – dedi aýdan ákimi. IMG_5675 IMG_5670 Infraqurylym ıgilikteri Kúrshimniń kósheleri taqtaıdaı tegis. Bıyl aýdan ortalyǵynda 7 shaqy­rymnan astam kóshe, jalpy, sońǵy úsh jylda 18 shaqyrym kóshe asfalttalyp, bul sharýa aǵymdaǵy jyly tolyǵymen aıaqtalǵan eken. – Aıtýǵa ońaı. Osydan bes jyl buryn­ǵy Kúrshimniń kósheleri sıyq­syz edi. Asfalt joq, barynyń ózi oıdym, jaıaý adam súrinetin sho­qalaq. Kúrshim – Keńes ókimeti kezin­de de asfalt órkenıetinen tys qalǵan óńir bolatyn. Qazir kóshe sheti jasyl jelekpen kómkerilip, jaıaý júr­ginshi joldary salyndy, jıektastar qoıyldy. Osylaısha, qala jaǵdaıyna jaqyndap qaldyq. Kóshelerge tas tóselgen soń shań basyldy. Bul turǵyndardy má­de­nıettilikke baýlıdy. Qazir tur­ǵyndar janyn­daǵy jol jóndelgen soń úıi men qorshaýlaryn zaman talabyna saı retke keltire bastady. Aýla­lardyń jóndelýi turǵyndarǵa kásip kózin taýyp berip otyr. Qasha daıyndaıtyn sehtar ashylyp, olar óz ónimderin ótkizýde. Bul jer­gilik­ti jurt­qa da qolaıly. О́ıt­keni, óz ónimimiz qala baǵasymen salys­tyr­ǵanda arzanǵa túsedi, – dedi aýdan basshysy. Kúrshimde ınfraqurylymdy damytýda oń ózgerister bar. Bıyl burynǵy Marqakól aýdanynyń ortalyǵy bolǵan Terekti aýylynda uzyndyǵy 400 metr kóshege asfalt tóselgen. Terekti – tirek aýyldardyń biri. Sondaı-aq, kósheni jaryqtandyrý boıynsha jumystar júrgizildi. Terekti, Boran, Saryóleń aýyldary da túngi samaladaı ottarymen kóz tartarlyq kóriniske ıe. Terektiden Aqjaılaý, Uranhaı aýyldaryna deıingi taý ańǵary jaryqpen qamtylyp, aýdanda atalǵan másele birqatar retteldi. Kúrshim aýylyndaǵy sý qubyry bıyl taǵy bir shaqyrymǵa uzartylyp, turǵyndar qubyrdy úı ishine deıin kirgizip alýda. Bıyl aýdanda aýyzsýmen qamtamasyz etý 65 paıyzdy qurap otyr. Kúrshimdegi kórikti oryndardyń biri – Astanadaǵy jobamen salyn­ǵan «Qazaq eli» monýmentiniń shaǵyn kóshirmesi eki jyl buryn ashylǵany esimizde. Aýdannyń barlyq saltanatty is-sharalary osy monýment janynda ótedi, sonymen qatar, toı-tomalaqqa kelgen qonaqtar qydyrystaıtyn oryn. Mármár tastan salynǵan mo­ný­mentte túpnusqadaǵydaı Elba­sy tulǵasy, jas­tar, óndiris, batyr­lar beınesi bederlengen. «Qazaq eli» kesheniniń shaǵyn kóshir­mesi ornalasqan saıabaqty qaq ja­ryp aǵyp jatqan kanaldyń jaǵa­laýy bekitilip, sýburqaq jasa­lypty. Altaıda mys óndiriledi Kásiporyndarǵa keler bolsaq, aýdanda balyq óńdeý zaýyty jumys isteıdi. Joǵary deńgeıde óńdelgen balyq fılesi Eýropa elderine eksporttalady. Balyqtyń súıegine deıin un jasap, óńirdegi qus fabrıkalaryna jem retinde ótkizetin qaldyqsyz kásiporynda 50 adam jumyspen qamtylyp otyr. Aýdan turǵyndarynyń yryzdyǵy bolyp otyrǵan Zaısannyń jaǵalaýyndaǵy 8 aýyl balyqshy brıgadalaryna toptastyrylǵan. Salyq komıtetine tirkelgen brıgadalar aıdynnan aýlaǵan balyqtardy atalǵan zaýytqa ótkizedi. Bul – halyqaralyq komıssııa attes­tattaýdan ótkizip, sertıfıkat bergen eksporttyq áleýe­ti bar kásiporyn sanalady. Bıyl kúr­shimdik balyqshylarǵa 700 tonna balyq aýlaýǵa ruqsat berilgen eken. Onyń ishinde kókserke, taban syndy balyqtyń barlyq túrleri bar. Altaıdyń bir pushpaǵyn jaılaǵan óńirdiń altyn óndirýmen ataǵy shyq­qany belgili. Bul týraly ańyzǵa ber­gisiz áńgimeler de kóp el ishinde. Sonyń biri búginde Baraq batyrdyń esimi beril­gen burynǵy «Darstvennyı» aýyly. Qazirgi kezde aýdanda «Altaı zoloto», «Vızol» syndy kásiporyndar altyn óndiredi. «Vostok kent» JShS úsh jyl boıy barlaý jumystaryn júrgizgen eken. Kelesi jyly Maral­dyda altyn óńdeý fabrıkasyn salmaq. Iаǵnı, talaılardyń kózqurty bolǵan Altaıdyń altyny áli bar. Sonymen qatar, Aqbulaqta mys ón­dirý­men shuǵyldanatyn «Qarshyǵa» JShS óz jumysyn bastady. Onda mys ón­dirý kesheni salynatyn bolady. Jaqyn arada ınjenerlik jumystar júrgizilip, vahtalyq kent pen jol qurylysy, elektr jelilerin tartý bas­talady. Soǵysqa deıin Kúrshimde altyn birshama óndirilgenimen, mysqa suranys bolmaǵany belgili. Jańa kásiporyn jyldyq qýaty 740 myń tonna ken óndirip, 22 myń tonna taza katod­ty mys shyǵarýdy josparlap otyr. Jo­ba­nyń quny – 16,5 mıllıard teńge. Ká­sip­oryn iske qosylǵan kezde 450 adam tu­­raqty jumyspen qamtylady. Al qury­lys barysynda 750 adamǵa jumys taby­lady. Úkimet qaýlysy boıynsha búgin­de jańa óndiriske jer telimderi bólin­di. Jospar boıynsha, atalǵan ken orny óńirdegi údemeli ındýstrııalyq-ınno­vasııalyq damý baǵdarlamasyna engizil­gen iri óndiris oryndarynyń biri bolady. Kúrshim men Terekti arasyn jal­ǵaı­tyn joldyń jartysy jasaldy. Bul jumystar jalǵasyn tabady. Kúre­jol­dyń shetinde ornalasqan asfalt zaýyty keler jylǵa tasty úgitip daıyndap jatqanyna kýá boldyq. Elbasynyń «Nurly Jol» baǵdarlamasy arqyly qar­qyn alar qurylys ta osy bolýy tıis. Aýdannyń negizgi brendteriniń biri – qarbyz. Oblys ortalyǵy men óńir­di qaýyn-qarbyzben qamtamasyz ete­tin kúrshimdikter Eýrazııalyq ekono­mıka­lyq odaq qarsańynda kórshi Reseı eline qo­maqty ónim jóneltýge múmkindik aldy. Jańa naryqqa jol ashýdyń nátı­je­sinde Aqshı, Topterek sııaqty aýyl dıqan­darynyń eńbek ónimdiligi artty. Mádenıet pen bilim jolǵa qoıylǵan Kúrshimniń kúrejolyna shyqqannan kóp uzamaı, aldyńyzdan Saryóleń qarsy alady. Ataýynda turǵandaı, kemeline kelip, jarqyrap turǵan eldi mekenniń biri osy. Aýyl shetindegi jol taqtaıdaı tegis, qos qaptalǵa aǵash otyr­ǵyzylǵan. Barlyq kósheleri jaryqtandyrylǵan aýylda 2 myńǵa jýyq halyq turady. «Jumyspen qamtý-2020» baǵdarlamasy boıynsha Esenbek Toqtaǵanov esimdi turǵynnyń jýyrda ashqan meıramhanasy jol jıeginde ornalasqan. Tehnıka jóndeý ortalyǵy men sharýa qojalyǵy bar azamat aýyl turǵyndaryna jumys berip otyr. Osydan 3 jyl buryn ashylǵan balalardyń «Baldáýren» demalys lageri de osynda. Bıylǵy jaz maýsymynda 2 myńǵa tarta bala demaldy. Kúzgi, qysqy kanıkýlda da balalar qabyldaıtyn «Baldáýren» aýdan kólemindegi alty demalys lageriniń biri. Oǵan óńirdegi ózge aýdandardyń bala­lary da keledi. Aýyl ishinde ashyl­ǵan saıabaqta sýburqaq ornatylyp, kógaldandyrylyp, qorshalǵan. Saryóleńde tóbesi ortasyna túsken eski klýbty qaıta jóndeýden ótkizgen eken. Qazir mádenıet úıi retinde qyz­met atqaryp turǵan ǵımarattyń 184 oryn­dyq kórermen zaly, kitaphanasy bar. – Qazir kitaphanamyzda eski qordan alynǵan 2 myńnan asa kitap, jańa qorǵa túsken 3 myńǵa jýyq kitap bar. Gaýhar Smaǵulqyzy mekteptiń bir synybyn surap alyp, burynǵy kitaphananyń kitaptaryn kún kózine jelinýden, tamshydan búlinýden saqtap qaldy. Kitaphana Elbasy, Qazaqstan jazýshylary men shetel jazýshylary, jerles qalamgerlerge arnalǵan bólimderden quralǵan, – dedi mádenıet úıiniń meńgerýshisi Bekesh Keńesov. Aıta keterligi, jeti jyl buryn búkil aý­dan­da 8 mádenıet úıi ǵana bolsa, bú­ginde 29 aýylda mádenıet úıi jumys is­­­teı­di. Al kitaphana sany 7-den 24-ke de­­ıin kó­beıdi. Aýdanda 52 mektep bolsa, onyń ishinde 40 mektepte jylyjaı ju­­­­mys isteıdi. Onda oqýshylar mektep as­­­ha­­­na­­sy­na qajetti kókónis ónimderin ósirýde. Dýman ANASh, «Egemen Qazaqstan». Shyǵys Qazaqstan oblysy, Kúrshim aýdany.