Qazaqstan álemde kartasynda eń kóp etnos ókilderinen quralǵan memleket retinde erekshelenedi. Soǵan qaramastan, sonaý 20-shy ǵasyrda damyǵan memleketterdiń basy qazaq dalasynda 2010 jyly ótkizilgen Astana Sammıtinde qosylyp, Qazaqstannyń Eýropadaǵy Qaýipsizdik jáne Yntymaqtastyq Uıymyna tóraǵalyq etýi – tórge shyqqanmen para-par. 1995 jyly negizi qurylǵan Qazaqstan halqy Assambleıasyna kelesi jyly otyz jyl tolady. El táýelsizdigimen etene osy aralyqta álemdik arenada óz ornyn qalyptastyra bilgen jańa Qazaqstannyń aldaǵy mejesi – jahandaný jaǵdaıyndaǵy jarqyn bolashaǵyn aıqyndaý. Egemendi elimizdiń jarqyn bolashaǵyn qalyptastyratyn oıy ozyq, qııaly ushqyr, jalyndy da jasampaz jas býynnyń tobyn qalyptastyrý.
Kóńili darhan, peıili keń, qazaq halqynyń tabıǵatynda jón suraǵan jolaýshyny «qutty qonaq» dep tór asyratyn jaqsy qasıet bar. Áý bastan atadan balaǵa jalǵasyp kele jatqan sol qonaqjaılylyq, baýyrmaldyq sekildi asyl qundylyqtarymyz elimizdegi etnosaralyq yntymaq pen aýyzbirshilikti uıystyrýmen keledi. Jer betindegi 256 ult ókilderiniń 50%-y qazaq dalasynda tatý-tátti de jarasymdy ǵumyr keship kele jatqandyǵy sonyń birden-bir aıǵaǵy.
2024 jyly 15 naýryzda Atyraý qalasynda ótken Ulttyq quryltaıda Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly: «Ult sapasyn jaqsartamyz desek, bir el bolyp jańa qundylyqtar júıesin qalyptastyrýymyz qajet. ... Aǵa býyn jas urpaqqa jol nusqap, durys baǵyt-baǵdar berýi kerek...», dep jastardyń tárbıesine erekshe nazar aýdarý qajettigin aıtqan edi. Sonymen qatar Prezıdenttiń tóraǵalyǵymen 2024 jylǵy 25 sáýirde ótken Qazaqstan halqy Assambleıasynyń HHHIII sessııasynda qoǵamdy uıystyratyn uly bastamalar kún tártibine shyqqan.
Assambleıa tóraǵasynyń negizgi tapsyrmalarynyń biri retinde bizderge «El bolamyn deseń besigińdi túze» degendeı, el arasyndaǵy rýhy bıik, sanasy tunyq, barlyq etnos jastary arasynan «parasatty da adal azamattardy» tárbıelep shyǵarý jaýapkershiligi júktelip otyr. Búginde rýhy bıik, sanasy tunyq ári qııaly ushqyr jasampaz jastar elimizdiń joǵary oqý oryndary qabyrǵasynda bilim alýmen qatar tárbıelenip jatyr. Joǵary bilim men sanaly tárbıe alyp shyqqan jastar qanatyn serpip, úlken ómirge jol tartady. Balapannyń uıada ne kórse ushqanda sony iletini zańdylyq. Sondyqtan, jas urpaq aldyndaǵy uly mindet retinde «Ata kórgen oq jonar, Ana kórgen ton pisher» degendeı, qazirgi zaman qaǵıdalaryna saı Aqsaqaldar keńesi men Analar keńesin quryp, jastarymyzdyń sanasyna «Adal adam», «Adal eńbek», «Adal tabys» ustanymyn sińire bilýge tıispiz.
Ál-Farabı babamyz tárbıeni bilimniń aldyna qoıǵan bolsa, dana halqymyz «Tárbıe tal besikten» dep túıgen. Al hakim Abaı óz zamanynda jastar tárbıesine oraı, «... bes dushpanyń bilseńiz!, bes asyl is kónseńiz!» - dep, «Tolyq adam» konsepsııasyn ósıet etip ótken bolatyn. Mán bergen adamǵa sol bes dushpan búgingi kúnde de jastardyń jaǵasyna jarmasyp, jarǵa jyǵyp jatqany jasyryn emes. Osy oraıda Prezıdent Toqaev: qazirgi jastardy týra joldan adastyryp jatqan «5 kesel» dep atap ótken bolatyn. Abaı atamyz aıtqan bes dushpan (Nashaqorlyq, Lýdomanııa, Vandalızm, Býllıng, Ysyrapshyldyq.) búginde bes keselge aınalyp, jastarymyzdy azǵyryp otyr.
2024 jylǵy 22 mamyrda «Tiregimiz táýelsizdik», «Baılyǵymyz birlik», «Maqsatymyz órleý» taqyrybynda Shymkent qalalyq Qazaqstan halqy Assambleıasynyń V sessııasy ótti. Sessııa otyrysynda el bolashaǵy jolynda qyzmet etetin «adal azamattardy» ósirip shyǵarý máselesi kóterilip, ol úshin kelesi sharalardy qolǵa alý kerektigi usynyldy.
- Jastardyń «quqyqtyq», «qarjylyq», «aqparattyq», «dinı» saýattylyǵyn qalyptastyrý.
- Jastardy ǵylymǵa qushtar, ónerge áýes, sportqa beıim etip tárbıeleý.
- Elimizdegi barlyq ult ókilderi jastaryna qazaq tili men qazaq halqynyń salt-dástúrin ustanýdy nasıhattaý.
- Qazaq tilinde erkin sóılep, iskerlik qarym-qatynas ornata bilgen ózge ult ókilderine qoldaý kórsetý. Alqaly jıynda atalmysh usynystar boıynsha keshendi jumys baǵdarlamasyn ázirleý týraly sheshim qabyldandy.
Qoryta kelgende, qazirgi jahandaný jaǵdaıynda ult retinde eldigimizdi saqtap qalý úshin elimizdiń jarqyn bolashaǵyn quraýshy jas býynnyń boıyna rýhanı qundylyqtarymyzdy sińirý – memlekettik saıasattyń mejesi bolyp tabylady.
Ǵalymjan BITURSYN,
Jumabek Táshenev atyndaǵy ýnıversıtettiń prorektory
