Abaı álemi –Tatarstanda

Eki júz jıyrma jyldyq tarıhy bar, bilim salasynda orasan zor tá­jirıbesi men ǵylymı izde­nis­ter­ge baı Qazan federaldy ýnı­ver­sı­te­tin­de qazaqtyń uly aqyny Abaı Qu­nan­baıuly­na arnalǵan ortalyqtyń ashy­­lýy – elimiz úshin mańyzdy jańa­lyq­­tyń biri. Bul abaı­tanýdyń jańa belesiniń nátıjeli jumys­ta­rynyń, ıgi ister­diń bastamasy bolary da anyq.

Saltanatty is-sharaǵa elimizdiń Qazan qalasyndaǵy bas konsýly Erlan Ysqaqov, QFÝ prezıdenti Rııaz Mın­zarıpov, sharýashylyq qyz­meti jónindegi prorektor Almaz Mın­gýlov, FMKI dırektory Radıf Zama­letdınov, EUÝ basqarma múshesi – aka­demııalyq máseleler jónindegi prorektor Ardaq Beısenbaı, EUÝ Kólik-energetıka fakýltetiniń dekany О́mirjan Qoqaev, Tatarstan ha­lyq­tar dostyǵy úıiniń dırektory Tımýr Kadyrov, «Reseı – Islam álemi: KazanForum» forý­mynyń qurmetti qonaqtary qatysty.

Is-shara barysynda Abaıdyń shy­ǵar­mashylyq murasy jańa­sha turǵy­da zerdelengen ǵyly­mı-tanymdyq eń­bekter men kitap­tardy tabystap, uly aqyn mura­syn nasıhattaý baǵytyndaǵy ke­leli josparymyzdy bir talqylap aldyq.

Abaı ortalyǵynyń ashylýy ha­lyqtar dostyǵy men ýnı­ver­sı­tet­terdiń adamzattyń rýhanı qun­dylyqtaryn saqtaý men kóbeıtýdegi mıssııasyn júzege asyrýdyń kórinisi ekeni belgili. Ortalyq bolashaqta hakim mura­syn jan-jaqty zertteý, nasıhattaý ju­mys­tarymen qatar, birlesken bilim baǵ­darlamalaryn júzege asyrý, qazaq tilin oqytý jáne nasıhattaý, mádenı baı­lanystardy nyǵaıtý, halyqtyń baı jáne tól mádenıetin, tarıhy men salt-dástúrin tanytý, sondaı-aq eki ýnı­­versıtet arasyndaǵy zamanaýı jetis­tikterimen jáne damý josparlaryn iske asyrý baǵytynda aýqymdy jumystar jasaıdy degen zor úmitimiz bar.

Abaı ortalyǵynyń Tatar elin­de ashylýynyń mańyzy zor. Eki týys eldiń rýhanı jaqyndyǵy­men qatar Abaıdyń uly aqyn bolyp qalyptasýynda tatar hal­qynyń alatyn orny erekshe. Abaı bilim alǵan, azamattyq kóz­qarasy qalyptasqan Semeı qalasynda tatar halqynyń kóp­tep qonystanǵany tarıhtan bel­gili. Aqynnyń danalyǵy tereń tolǵamdarynyń qalyptasýyna yq­pal etken tulǵalar týraly aıt­qanda, tatar halqynyń uly per­zenti Shıhabeddın Marjanı eske túseri anyq. Abaı dala dás­túri men halyq fılosofııa­syn bala jasynan boıyna sińi­rip, medresede oqyp, tanym kók­jıegin keńeıtkende, ózi de jan-jaqty izdený barysynda da oqy­ǵan kitaptary men tálim alǵan ustazdarynyń tıgizgen áse­ri aı­ryqsha. Marjanıdiń aǵar­tý­shy­­lyq baǵytyn ustanǵan Ahmet Rıza­nyń medresesinde oqý jas Abaıǵa úlken mektep bolǵany anyq. Semeı qalasyndaǵy tereń rýhanı bilim berýge basa nazar aýdarylǵan medresede Abaı ıslam dininiń qaǵıdalaryn, sony­­men birge sopylyq ilimdi de meń­ge­rip, jalpy, túrkilik, shyǵys­tyq ádebıet pen mádenıetke, ǵy­lym-bilimge sýsyndap shyqqany ­aqı­qat. Zamanynda qazaq dala­syna kelgen Tatar moldalary elimizdi ıslam dinine baýlyp, med­rese­ler ashyp, meshitter salyp, dinı kitaptar taratyp, bilimge shaqyrdy.

Abaı – jańashyl tulǵa. Ol jańa jazba ádebıettiń negi­zin qa­lap, qazaq dalasynda bu­ryn bol­maǵan ádebı mektep qalyp­tas­tyr­dy. Bul rette Marjanı men Abaı­dyń ún­destigin ańǵar­maý múmkin emes. Jańa­shyl baǵyttaǵy «Ahmet Rıza» medresesinde Abaı Marjanı shá­kirt­terinen tálim aldy. Aqyn tatardyń túrli kitabyn aldyrtyp oqyp turǵany barshaǵa aıan.

Qazan – arhıvtik qujattarǵa baı, ǵylym-bilim baılyǵy jı­naq­talǵan qalanyń biri. Osy sapar barysynda Eýrazııa ult­tyq ýnı­versıteti bas­shylyǵy Tatar­stan Ǵylym akademııa­symen or­taq óz­ara yntymaqtastyq keli­sim­ge oty­rýynyń ózi, bolashaqta bir­lesip atqaratyn ıgi ǵylymı ister­diń bastamasy bolary haq.

Jandos ÁÝBÁKIR,

«Abaı akademııasy» ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory