Jaıyqtaǵy NKVD lageri

Osyndaı sıpattaǵy HH ǵa­syr­da­ǵ­y konslager týraly kınolardy kór­gen­de keýdesinde adamgershilik sáýlesi bar ár pendeniń jany túrshiger edi. Keıingi jyldardaǵy zertteý barysynda Batys Qazaqstan oblysy aýmaǵynda da osyndaı bir emes, birneshe lager bol­ǵany anyqtaldy. Tek olar «eńbekpen túzeý lageri» dep atalatyn. Sonyń biri Terek­ti aýdany Prıdorojnyı aýylynda orna­lasqan eken. Tipti saman tastan salyn­ǵan bir baraktyń bólshegi tolyǵymen saq­tal­ǵan. Tóbesi jabylǵan, qabyrǵalary, ból­me­leri, esikteri, peshter, dáliz bári sol qal­pyn­da.

Batys Qazaqstan oblysynda saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý baǵytyndaǵy jumystar 2021 jyly qolǵa alyndy. Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń 2020 jylǵy 24 qarashadaǵy №456 «Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııa týraly» Jarlyǵynan keıin Batys Qazaqstan oblysy ákiminiń qaýlysy shyǵyp, soǵan oraı óńirlik komıssııa quryldy, jumys toptary jasaqtaldy. Ǵylymı zertteý baǵytyndaǵy tájirıbemizdi eskerip Batys Qazaqstan oblysynyń qoǵamdyq damý basqarmasy jumys tobynyń qyzmetin uıymdastyrýdy «Dana» ǵylymı zertteý ortalyǵyna tapsyrdy. Ortalyqtyń ǵylymı qyzmetkeri, Batys Qazaqstan obly­sy boıynsha jazalaý lagerleri men NKVD kontorlaryn anyqtaý baǵy­tyna jaýapty bolyp áriptesim Alfııa Baıbolsynova belgilendi. Osy taqy­ryp­pen qatar Alashordanyń Batys bólimine qa­tysty da zertteý jumystaryn júr­giz­gen Alfııa Sabyrǵalıqyzy 2023 jyly mamyr aıynda Terekti aýdany Prıdorojnyı aýy­lynda HH ǵasyr­daǵy eńbekpen túzeý lageriniń ornyn kózben kórip, kýáger­ler­men kezdesý úshin arnaıy baryp keldi. Sony­men qatar Batys Qazaqstan oblystyq mem­le­kettik arhıvinen osy lagerge qatys­ty qujattardy da tapty. Qazir lagerge qa­tysty arhıv qujattary jınaǵyn daıyn­dap­ jatyr.

2023 jyly jeltoqsan aıynda lagerdiń ornymen tanysý, oryndardy bıikten aero foto-vıdeoǵa túsirý, tóńiregindegi eldi mekenderden estelik aıtar adamdar tabylsa, suhbattasý maqsatymen biz de arnaıy bar­dyq.

Lagerdiń ornyn kórsetip, kýáger­ler­men kezdesýdi Terekti aýdany Alǵabas aýy­ly­nyń kitaphanashysy Jumazııa Ýálıol­­la­­­qyzy uıymdastyrdy. Alǵa­bas­­tyq je­ke kásipker, tarıhqa janashyr azamat Qanatqalı Erǵalıevtiń qoldaýymen Ju­ma­­zııa Ýalıollaqyzy naǵashysy, osy lager­­de jazasyn ótegen Samıǵolla aǵany alyp, Alǵabas aýylynan Prıdorojnyıǵa keletin boldy.

Ákesi kezinde osy lagerde jazasyn ótegen Kenjebaı Rahımov Oral qalasynan jol kórsetýge birge shyqty. Aǵamyz tóre tuqy­mynan. Kenjebaı aǵanyń ózi 1956 jyly Terekti aýdanyna qarasty Kóbensaı aýy­l­ynda dúnıege kelgen. Ákesi Juma Rahı­mov 1913 jyly Bórli aýdanynyń Qara­kemer aýylynda týǵan. Soǵystan keıin 1950 jyly sottalǵan. «Naqty sebebin bil­meımin, biraq asa mańyzdy nárse emes ekeni anyq. Jazasyn Prıdorojnyıdaǵy eń­bekpen túzeý lagerinde ótegen. Jalpy, úsh jyl qamaýda otyrǵan. 1953 jyly kók­tem­de Stalınniń qazasynan keıin joǵary bılik tarapynan jarlyq shyǵyp, kóptegen sot­talýshy bostandyqqa shyqty. Ákem de solardyń qatarynda edi», deıdi aǵa­myz. Estelik aıta otyryp, bir­qatar jaıt­pen bólisti. «Ákemniń jáne sol lager­de qamaýda bolǵan jer­les­ter­diń aıtýynsha, barlyǵy barakta turǵan. Lager aı­na­­la­syndaǵy plantasııada jumys iste­gen. Shoshqa ósiretin ferma da bolǵan», dedi.

Keıinirek, shamamen 90-jylda­ry­ Kenjebaı aǵa bir tanysynan áńgi­me estipti. Aıtýynsha, ol osy Prı­doroj­nyıda sottalýshylar arasynda úlken janjal shyǵyp, daýdyń bastalýyna kináli delingenderdi lager kúzetshileri kóptiń kózinshe, turǵan jerinde atyp salǵan desedi. Qazir ol kisi ómirden ótip ketken. Sonymen qatar lagerde júrgende óz-ózine qol salǵandardy kómetin bólek beıit bolǵan.

Jolshybaı Kenjebaı aǵanyń este­ligin tyńdap, áńgime-dúken qura oty­ryp, Prıdorojnyı aýylyna da kelip jettik. Kelisim boıynsha estelik aıtý­ǵa kelgen aqsaqal – Samıǵolla Qajy­mu­ratov, 1956 jyly týǵan, Terekti aýda­nyna qarasty Alǵabas aýylynyń turǵyny. Samıǵolla aǵanyń naǵashysy osy mańdaǵy lagerde bolǵan eken. Bala kezinen naǵashysynyń áńgi­mesine qa­nyp ósken. Esinde qalǵa­nyn bizge aıtyp berdi. Aıtýynsha, naǵa­shy­synyń aty-jóni – Zuqul Tasbolatov, 1916 jyly týǵan. Kezinde Shóptikól degen aýylda basqarýshy bolǵan. О́gizben jer jyrtqan, artynan áıelder jem shashyp júrgen. Jaqsy jumys istegeni úshin ókimet velosıped bergen eken. Sony bir kúni kórshisi qolqalap suraı kelipti. Naǵa­shysy bermepti. Keshkisin qarańǵy túsip ketkendikten, erteń egermiz dep, egip úlgermeı qalǵan eki shelek jemdi alyp úıine keledi. Sol túni úıine NKVD adam­dary kelip, jem úshin bolý kerek, tut­qyn­daıdy. Keıin 10 jylǵa jaza kes­ken. Jarty merzimin Oralda túrmede ótep, sodan soń Prıdorojnyıdaǵy lagerge aýystyrǵan. О́zi osy jaqta mal baqqanyn aıtypty. Stalın qaıtys bolǵannan keıin arnaıy jarlyq shyǵyp, bostandyqqa shyqqan.

– Naǵashym lagerde karser bol­ǵa­nyn, erlermen birge áıelder de otyrǵanyn aıtatyn bala kezimde. Olar shoshqa ustaǵan, sıyr saýǵan. «Tańerteń jumys isteýge aıdap áketip, keshke ákelip, keri qamaıdy. Bıikteý jerde «vyshkalar» bolatyn. Solardyń ústinen soldattar qarap turady. Aınalanyń bári tikenek symmen qor­shal­ǵan. Qashyp ketýge múmkindik bolmady. Taýdyń arasynan jer qazdyrdy. Sol jerlerde keıin klýb, keńse salyndy. «Jaǵdaı aýyr boldy. Ashtyqtan, aýrýdan kóp adam óldi», deıtin edi naǵashym. Stalınka jaqta beıit óte kóp deıtin. Keıin eseıgende ózim de qaraǵam, rasymen, tómpeshik óte kóp eken, – deıdi Samıǵolla aǵa.

Dronmen bıikten vıdeoǵa túsirip, est­e­likter jazyp aldyq. Eń basty olja­myz lagerdiń ornyn kózimen kór­gen, baraktyń bir bólshegin saqtap qalǵan Shapaǵat aǵa­men kezdesý boldy. Basynda qatqyl sóılegenimen, aqkóńil aqjarqyn adam eken. Qundy estelikterimen bólisti.

Shapaǵat Myrzahmetuly osy Prı­do­roj­nyı aýy­ly­nyń baıyrǵy tur­ǵyny, 1950 jyly týǵan. Ata-babasy mol­da bolǵan, óte saýatty adam­dar eken. О́ziniń aıtýynsha, atasy Qusaıyn Shegen­­baıuly Atyraý jaqty meken etken. О́te bilim­di, saýatty, molda bol­ǵan adam. Ári baı, ári molda. Denesi iri, boıy eki metr shama­synda eken. Kám­peske kezinde qýǵyndalyp, elden jyraqqa qashyp, 1941 jyly jeltoq­san­da keńes ókimeti álsiredi, el ty­nysh­­taldy dep týǵan jerge oralǵan eken. Kelgen boıy ustap alyp, atyp tastapty.

«Bul jer jaı ǵana túrme emes, eńbek­­­shi­ler lageri boldy ǵoı. Osy mań­nyń bári plan­­tasııa bolǵan, kókónis ósir­­­gen», dep eske alady aǵa. Kórshi-kó­lem­­­­niń kópshiligi sol lagerde otyryp, keıin jabylǵanda osy aýmaqta ta­­myr jaıyp qalǵandar eken. La­ger jo­­ıylsa da, birqatary aýyl­da qa­lyp, ur­paq órbitken, eńbek etken, ósip-ón­gen. El aǵalarynyń aıtýynsha, aýyldyń la­­ger­ emes tusynda, Semenovka jaǵynda ne­­­mis, tatar, t.b. ózge de ult ókilderi tur­­ǵan.­

– 70-jyldardyń basynda lagerdiń ornyn ádeıilep buzdy. Saman tastan salynǵan baraktar edi. Uzyndyǵy 50 metrdeı, eni 15 metr shamasynda bolatyn. Bizge jaqyn mańda turǵany keńse bolǵan, ofıserler otyrǵan jáne jazasyn óteýshilerdiń orny bol­ǵan desedi. Qazir men ony qoıma retinde paıdalanyp otyrmyn. Ortada uzyn dáliz, jan-jaǵynda bólmeler salynǵan. Eki bólmege ortaq pesh bolǵan, sol arqyly barakty jylytqan eken. Kezinde sottalǵandar eki qabatty temir kereýette jatqan. Keıin sol kereýetterdi turǵyndar temir-tersekke tapsyryp tastady. Kóbensaıda da kóp bólmeli úlken barak bolǵan. Sondaı-aq Kóbensaıda kezinde maı zaýyty jumys istedi. Antıpov degenniń áıeli zaýytta dırektor edi, osynda maı, sút, irimshik ónimderin shyǵaryp, Fedorovkaǵa tasıtyn, – deıdi aqsaqal.

Qazirde qoıma retinde paıdalanyp otyrǵan lagerdiń bir bólsheginiń saq­talǵan jerin aparyp kórsetti. Biz tań qal­dyq. Osyǵan deıin bul aýylǵa talaı kelgen sapar­lastarym da ań-tań. Eski qurylys, esik-terezesi sol baıaǵy lager kezinen qalǵan. Peshteri de sol kúıi saqtaýly. Qoı­manyń ishin aralap júrip, lagerdiń qan­daı keıipte bolǵanyn oısha elestetýge bo­lady.

Shapaǵat aǵaǵa keń peıil qurmetine razylyǵymyzdy aıtyp, buryn Sta­lınka dep atalǵan jerge jol tarttyq. Stalın­ka­dan Prıdorojnyıǵa deıin shamamen 16 shaqyrym. Prı­do­­­­roj­nyıdyń aınalasynda túrli baý-baq­sha alańy bolǵan, Stalınkada ja­za­syn óteýshilerdi tańǵy besten jaıaý ­aıdap, Prıdorojnyıǵa áke­lip jumys ­ja­satqan eken. Bul mańda ózge ult ókil­deri jerlengen zırat bar. Bir erek­sheligi, jerlengen aza­mat­tardyń aty-jóni men qaıtys bolǵan jyldary ǵana jazylǵan, týǵan jyldary kórsetilmepti.

Alfııa Baıbolsynova Batys Qazaq­stan oblystyq memlekettik arhı­vinen dál osy lagerge qatysty 1949-1952 jyldardyń qujattaryn anyqtady. Osynyń negizinde saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúnine oraı «Dana» ortalyǵy HH ǵasyrdyń 20-50 jyl­daryndaǵy Batys Qazaqstan oblysynda bolǵan lagerlerge qatysty arnaıy jınaq shyǵarýdy josparlap otyr. Sonyń ishinde №12 jeke lagerlik pýnktine qatysty oblys­tyq arhıvtegi qujattar qamtylatyn
bolady.

Oblystyq arhıvte 1949-1952 jyldar shamasyndaǵy prokýratýra tarapynan bolǵan tekseristerge qatysty toltyrylǵan qujattar, lagerdiń basshylyqqa jibergen baıandama hattary, basshysy aýysqan kezde jasalǵan akti, basqa da qundy qujattar saqtalǵan. Tek qaı ýaqytta ashylǵany, naqty qaı ýaqytta jabylǵandyǵy jóninde derekter kezdespedi.

1949 jylǵy qyrkúıek aıyndaǵy máli­met boıynsha №12 jeke lager­lik bólim 4 ýchaskede ornalasqan. №1 ýchas­ke Oral qalasynda, №2 ýchaske ­№1 ýchaskesinen 8 km qashyqtyqta, №3 ýchas­ke qaladan 3-4 km qashyqtyqta. №4 sharýashylyq, óndiristik ortalyǵy Batys Qazaqstan oblysynyń Terekti aýdanyna qarasty Prıdorojnyı ­aýylynda, Oral qalasynan 80-90 km jerde dep kórsetilgen (BQOMA qor-1582, tizbe-1, is №5, b-5-8). Prıdoroj­nyı­dan 16 km, Oral qala­synan 85 km qashyq­tyqtaǵy Kóbensaı degen jerde aýyl­sharýashylyq alańy bolǵan. Lager sharýa­shy­lyǵynyń jalpy kólemi ­­15 022 gektar bolǵan (BQOMA qor-1582, tizbe-1, is №9, b-2). Kan­selıarııa shtaby­ №1 ýchas­ke­niń aýmaǵynda ornalasqan, tek jazasyn óteý­shi­lerdiń orynjaılarynan symmen qorshalyp bólingen (BQOMA qor-1582, tizbe-1, is №5, b-49).

1949 jyldyń qyrkúıek aıyn­da ­lagerde jalpy jazasyn óteýshiler­diń sany – 1130, onyń ishinde er adam – 903, áıel adam – 227 dep kórsetil­gen. (BQOMA qor-1582, tizbe-1, is №3, ­b-21-22).

1949 jylǵy derek boıynsha jazasyn óteýshilerdiń sanyn kórsetip, bylaısha jiktepti: 58-10 bap boıynsha – 55, 1947 jylǵy 4 maýsym jarlyǵy boıynsha – 299, 1932 jylǵy 7 tamyz qaýlysy bo­ıynsha – 56, 107 bappen – 96, 166 bappen – 23, 1940 jylǵy 26 maý­sym jarlyǵy bo­ıynsha – 28, RSFSR QK basqa baptary boıynsha – 349 adam tutqyn (BQOMA qor-1582, tizbe-1, is №8, b-12-15). Munyń ishinde 58-10 bap degenimiz – sol kezdegi Qylmystyq kodeks boıynsha sovet ókimetin qulatý, álsiretý baǵytynda úgit nemese nasıhat jasap, kontrrevolıýsııalyq qylmystar nemese osy mazmundy ádebıetterdi taratqany ne shyǵarǵany úshin jazalanǵandar.

1949 jyly prokýror tekseris jasaǵan soń lager basshysyna oryndaý úshin arnaıy usynystar bergen. Sonyń ishinde kontrrevolıýsııalyq sıpattaǵy bap bo­ıynsha jazasyn óteýshilerdi basqalarynan bólek ornalastyrýdy tapsyrǵan. Oblys­tyq «Ekpindi qurylys» gazetine jazylýdy qamtamasyz etýdi de eskeripti.

1949 jylǵy 25 qyrkúıektegi derek boıynsha lagerde áskerı gvardııa batalony jeke quramynyń jalpy sany 94 adam bolǵan. Onyń ishinde: ­1. Ofıserler – 3 adam, 2. Serjanttar quramy – 18 adam, 3. Efreı­torlar – 19 adam, 4. Atqyshtar – 47 adam, 5. Qorǵaý kúzeti – 7 adam. Iаǵnı qaýip­siz­­dik pen tártipti qadaǵalaýshy kemi 94 qyz­metker bolǵan.

1952 jyly qańtar aıynda lager bastyǵy maıor F.I.Mırosh­nıchenkonyń ornyna maıor­ A.Iа.Doktorov bastyq bolyp taǵa­ıyn­dalǵan. Basshylar aýysqanda arnaıy qabyldaý aktisi jasalǵan. Osy aktide lagerdiń aýmaǵy 15022 gektar dep kórsetilgen. Bul jerde jazasyn óteýshiler baý-baqsha, egis egip, mal, qus ósirýmen aınalysqanyn baıqaımyz. Qaı baǵytqa qansha jer qoldanylatyny, ashana, monsha, qudyq t.b. qajettilikterdiń ahýaly jazylǵan.

Sharýashylyqtaǵy mal men qustyń da sany bar. Iri qara mal – 697, shoshqa – 746, jylqy – 228, qus – 721, onyń ishinde taýyq – 518, qaz – 200, úırek – 3.

1952 jyldyń qańtar aıynda lagerde jalpy jazasyn óteýshilerdiń sany 590, onyń ishinde er adam – 478, áıel adam – 112 dep kórsetilgen (BQOMA qor-1582, tizbe-1, is №9, baılam-1, ­b-2-8). 1949 jylmen salystyrǵanda jazasyn óteýshiler eki esege jaqyn azaıǵan eken.

2023 jyly jeltoqsan aıynda Shapaǵat aǵa keler jyly qar ketken soń azap pen ashtyqtan qyrylǵan adamdardyń jerlengen ornyn kórsetýge kelisken. Bıyl kóktemdegi alapat sý tasqyny qar ketken boıda barýǵa múmkindik bermedi. Sodan tek 24 mamyr kúni kelisim boıynsha kezdesýge arnaıy bardyq. Eńbektiń adamy, úıden góri dalada kóp júredi. Jolymyz boldy, endi sharýalarymen shyǵyp bara jatqan aǵaǵa dál jolyqtyq. Birden adamdardyń jappaı jerlengen degen jerine apardy. Aýyldyń dál qasynda. Qaladan Prıdorojnyı aýylyna keletin qatqyl joldyń kelesi betindegi aǵarańdaǵan tómpeshikter eken. Shapaǵat aǵa shamamen eki gektar jerdi alyp jatyr dedi. Jermen júrgen adamǵa kólemi anyq baıqalmaıdy, dronmen bıikten qaraǵanda bári anyq kórindi. Aýqymy úlken. Qansha adamnyń jerlengenin dóp basyp aıtý qıyn, biraq óte kóp bop kórinedi.

Estelik berýshilerdiń sózi arhıv qu­jat­tary­men sáıkes keledi. Biz lagerge qa­tysty kýálik áńgime aıta alatyn az ǵana adam­men sóılestik. Arhıv qujattary da 3-4 jylǵa qatysty, ol da tolyq emes. Alda­ǵy ýaqytta áli de qajet derekterdi jınaq­tap, tereń zertteýdi jalǵastyrý qajet.

Lagerde azap pen ashtyqtan qy­­ryl­­­ǵan­dardyń aty-jónin barynsha anyqtaýǵa, arheo­logııalyq barlaý jáne qazba jumys­ta­ryn júrgizip, oryndy álde de jan-jaqty zertteý­ge talaptanǵan jón. Jappaı adam jer­len­gen oryn ekeni naqtylansa, mindetti túrde arnaıy belgi qoıyp, qorshaý jasaý máselesin oılas­tyrý kerek.

Osy taqyrypty zertteýde asa­ ­ná­tı­­­­jeli eńbek etken Alfııa Sabyr­­­­­­ǵalıqyzyna, lagerdiń ornymen tanysýǵa barý saparymyzdy uıym­dastyrýǵa kómektesken Alǵabas aýylynyń kitaphanashysy Juma­zııa Ýalıollaqyzyna, estelik aıt­­­qan Kenjebaı Jumaulyna, Samı­ǵol­la Qajymuratovqa, Shapaǵat Myr­zah­metulyna, Qanatqalı О́teshulyna alǵy­sy­myz­dy bildiremiz.

Jantas NÁBIOLLAULY,

«Dana» ortalyǵynyń basshysy

Batys Qazaqstan oblysy