Komıssııa kelisimi kúsheıedi
Memleket basshysy Ulttyq quryltaıda onomastıka salasyn tártipke keltirý jóninde aıtqan bolatyn. Prezıdent tapsyrmasyna sáıkes arnaıy Jol kartasy ázirlendi. Onomastıka qujattaryna birshama ózgeris engizildi. Degenmen tarıhı tulǵalar tizimin tolyqtyrý, eldi mekenderge, kóshelerge at berý máselesinde atqarylatyn sharýa áli de kóp. «Amanat» partııasy Qaraǵandy oblystyq fılıaly ǵımaratynyń májilis zalynda ótken «О́ńirlik onomastıka máseleleri» semınaryndaǵy pysyqtalǵan birqatar jumys atqarylsa, onda onomastıkanyń ońalýyna oń áserin tıgizedi.
Alqaly basqosýdyń moderatory bolǵan Mádenıet jáne aqparat vıse-mınıstri Erbol Áliqulov joǵarydaǵy mańyzdy máselege qatysty respýblıkalyq jumys toby qurylǵanyn, jergilikti ákimdiktermen birlesip, birshama sharanyń qolǵa alynǵanyn jetkizdi.
– Máselen, oblystyq onomastıka komıssııasynyń keıbir fýnksııalaryn respýblıkalyq onomastıka komıssııasynyń quzyryna berý týraly jumystar júrgizildi. Aldaǵy ýaqytta aýyldar men eldi mekenderge, kóshelerge ataý berý respýblıkalyq komıssııa kelisimimen júzege asyrylatyn bolady. Jumys toby músheleri elimizdiń belgili ınstıtýttarynyń ǵalymdarymen birlesip, sondaı-aq ortalyq memlekettik arhıv mekemesimen qoldanystaǵy tarıhı tulǵalardyń tizimin, jer-sý ataýlaryn jańadan pysyqtaıdy. Jumys toby músheleriniń tarapynan qoldanystaǵy tarıhı tulǵalar tizimin ózektendirý barysynda keńes dáýiri kezindegi tarıhı esimder qaıta qaraldy. Jalpy alǵanda, tizimde 697 tulǵa esimi bar. Onyń 463-i respýblıkalyq deńgeıde, 234-i óńirlik deńgeıde ulyqtalatyn tulǵalar, – dedi Erbol Áliqulov.
Moderator eldi mekender men kóshelerdi qaıta ataý boıynsha 2024–2028 jyldarǵa arnalǵan Jol kartasy ázirlengenin, ol memlekettik qujattyń Prezıdent ákimshiliginiń qaraýynda ekenin jetkizdi.
О́ńirdegi ataýlar áli de ózgeredi
Qaraǵandy oblysy ákiminiń orynbasary Erlan Qusaıyn onomastıka salasy boıynsha aımaqta atqarylǵan jumystardy qysqasha atap ótip, vıse-mınıstrdiń, semınarǵa qatysýshylardyń nazaryna usynysyn joldady.
– Búgingi kúni ulttyq onomastıka keńistigin qalyptastyrýǵa el Prezıdenti pármenimen úlken basymdyq berilip otyr. Oblysymyzdyń toponımderi de basqa óńirler sekildi san myńdaǵan jyldar dáýiriniń jemisi. 2000 jyldardyń basynan beri ǵylymı negizde jasalǵan jumystar barshylyq. Arnaıy etnotoponımıkalyq ekspedısııalar uıymdastyryldy. Etnografııalyq derekter daıyndaldy. Folklorlyq materıaldar jınaqtaldy. Qazyna qarııalarymyzdyń aýzyndaǵy estelikter jazyp alyndy. Bıyl «Jańarǵan ataýlar» degen atpen arnaıy anyqtamalyq toptama jaryqqa shyǵady. 2014 jyldan beri oblys aýmaǵynda 28 eldi meken, 851 quramdas bóliktiń 76 mekeniniń aty aýystyryldy. Jyldar boıy myzǵymaı turǵan Oktıabr aýdanyna ult kósemi Álıhan Bókeıhannyń esimi, Lenın kóshesine Abaıdyń, Krıvogýz kóshesine Qasymnyń esimi berildi, – dedi Erlan Beısembaıuly.
Aımaq basshysynyń orynbasary tarıhı tulǵalar tiziminde Nurken Ábdirov, Martbek Mamyraev, Petr Teraev, Amantaı Dáýletbekov sekildi Keńes Odaǵynyń batyrlary ǵana baryn, Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysqan qalǵan 30 Keńes Odaǵynyń batyry enbeı qalǵanyn jetkizdi. Keler jyly Jeńistiń 80 jyldyǵyna oraılastyra otyryp, batyrlardy tulǵalardyń tizimine qosýdy usyndy. Sonymen qosa, bıyl kompozıtor, Memlekettik syılyq laýreaty, KSRO halyq ártisi Sydyq Muhamedjanovtyń 100 jyldyǵy. Biraq bul tulǵa da tizimde joq. Osyny semınar qatysýshylarynyń nazarlaryna usyndy.
О́ńirde aldaǵy ýaqytta 2 eldi meken, 9 quramdas bóliktiń ataýy ózgertiledi. Sonymen birge Respýblıkalyq komıssııaǵa Saran, Temirtaý qalalary men Buqar jyraý aýdany boıynsha 18 bilim berý uıymdaryna qaıta ataý berý jóninde usynys hat joldanǵan. 9 mekteptiń tıisti qujattary ázirlenip jatyr.
Jańa joba onomastıkany ońtaılandyrady
Semınar barysynda «Tarıhı-dıahronııalyq ádisti qoldaný arqyly onomastıkalyq ataýlardy júıelendirý qyzmeti» jobasynyń tanystyrylymy jasaldy. Munda ár óńirdiń toponımderi jınaqtalyp, ár ataýdyń ótkeni men qazirgi jaǵdaıyna ǵylymı saraptama jasalyp, atalý ýáji men qaǵıdaty, damý dıahronııasy zerdelenip, sonymen qatar, eldi meken, jer-sýlardyń tarıhı ataýlaryn qalpyna keltirý jumystary júrgiziledi. Joba nátıjeleri el toponımderiniń elektrondy 3D formattaǵy kartasyna enedi.
– Bıylǵy jobanyń maqsattarynyń biri retinde zertteý óńirlerine tarıhı-tanymdyq ekspedısııalar uıymdastyrylady. Dál osy merzimde Jetisý oblysynda ekspedısııa júrip jatyr. Ekspedısııa quramyna «Onomastar odaǵynyń» músheleri, geograftar, tarıhshylar kirdi. Ekspedısııa barysynda jer, eldi mekenderdi aralap, fotobeıne materıaldar túsirilip, qorytyndysy retinde tanymdyq beınefılm jáne óńirlik sýretter arqyly anyqtamalyq jasalady. Túsirilgen fotobeıne materıaldar 3D karta bazasyna enip, jalpy qoldanymǵa usynylady. Onomastar odaǵynyń ǵalymdary óz zertteýlerinde elimizdiń geografııalyq nysandary fotosýretteriniń ınternet jelisinde óte az nemese joq ekenin baıqap, múmkindiginshe kóp fotosýret jasaýdy maqsat qoıdyq. Sonymen birge ekspedısııa barysynda jasalatyn tanymdyq beınefılm sıýjetine jergilikti halyqpen kezdesip, suhbat alyp, halyqtyq etımologııa, ańyz-áńgimelerdi de engizemiz. Bul materıaldardyń onomastıka aıasynan keńirek til men tarıhqa, etnografııa men ádebıet salasyna da qosary bolady dep oılaımyz, – dedi «Onomastar odaǵy» qoǵamdyq birlestiginiń basqarma tóraǵasy, respýblıkalyq onomastıka komıssııasynyń múshesi Gúlnar Bekenova.
Jańa ataýlar kartalarda da jańǵyrtylady
Erekshe atap ótý kerek, «2GIS» jáne «Yandex maps» navıgasııalyq quraldardaǵy onomastıkalyq ataýlardy naqtylaý jáne birizdendirý máselesi boıynsha birqatar jumys atqaryldy. «2GIS», «Yandex» kompanııalarynyń ókilderimen birqatar kezdesý ótkizilip, arnaıy jumys toby quryldy.
Geoservısterdegi onomastıkalyq ataýlardy jáne geografııalyq obektiler ataýlaryn zańdy túrde bekitilgen ataýlarymen naqtylaý jáne birizdendirý máselesi boıynsha Agile ádistemesi sheńberinde Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi jáne «Ulttyq aqparattyq tehnologııalar» AQ-men birge akselerasııalyq top qurylǵan.
– Onomastıka jumysynyń krıterıılerin ońtaılandyrý jáne onomastıkalyq komıssııamen toponımderdiń qaıtalanýyn boldyrmaý maqsatynda «Ulttyq aqparattyq tehnologııalar» AQ-men birlesip, «Mekenjaı tirkelimi» aqparattyq júıesine paıdalanýshyǵa birdeı ataýlardy aımaq bólinisinde súzý (fıltr) jáne «onomast» rólin qosý arqyly tıisti ózgerister engizildi. Osylaısha, Qazaqstan Respýblıkasynyń Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi jáne jergilikti atqarýshy organdarmen birlesip, atalǵan geoservısterdegi onomastıkalyq jáne geografııalyq nysandar ataýlaryn zańdy túrde bekitilgen ataýlarmen qoldaný jáne kórsetý mınıstrliktiń udaıy baqylaýynda, – deıdi Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrliginiń basqarma basshysy Maıgúl Ábdiǵalı.
Aqmola: tarıhı ataýlar qaıtaryldy
2020 jyly «Aqmola oblysynyń toponımıkasy» etnotarıhı jáne toponımıkalyq zertteý baǵdarlamasy» aıasynda Aqmola oblysynyń toponımıkalyq keńistigin tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Jambyl Artyqbaev zerttegen. Ol kóptegen monografııa, anyqtama, maqala men basqa da eńbekterdi jaryqqa shyǵarǵan. Olardyń arasynda «Aqmola óńiri toponımderi: tarıhı qabattary, tabıǵat áseri, tylsym syrlary», «Aqmola oblysy jer-sý ataýlarynyń qupııalary», «Aqmola oblysy toponımderiniń atlasy», «Aqmola oblysy eldi mekenderiniń sıpattamasy» atty eńbekterin ataýǵa bolady. Sol eńbektiń arqasynda 80 eldi mekenniń tarıhı ataýy tabylǵan. Bul týraly Aqmola oblystyq ishki saıasat basqarmasynyń onomastıka jáne til bóliminiń basshysy Aıgúl Talpaqova «Aqmola oblysyndaǵy eldi mekenderdiń baıyrǵy tarıhı ataýlarynyń zerttelýi týraly» atty baıandamasynda aıtty.
– Qazaqstan men Reseı qalalaryndaǵy arhıvterdegi izdenistiń nátıjesinde tabylǵan Aqmola oblysynyń birqatar eldi mekenniń tarıhı ataýlaryna qatysty qujattar men kartalardy jınaqtap, «Aqmola oblysynyń tarıhı toponımderi» kitabyn basyp shyǵardyq. Kitapta Aqmola oblysynyń onomastıkalyq keńistigi boıynsha jańa zertteý nátıjeleri usynylǵan. Basylymda oblystyń ákimshilik-aýmaqtyq birlikteriniń ataýlary boıynsha tarıhı derekter keltirilgen. О́ńirdiń onomastıkalyq ataýlaryn zertteýde negizgi derekkóz retinde arhıv qujattary, eski topografııalyq kartalar basshylyqqa alyndy. Bul qujattardyń arasynda Qonys aýdarý kartalary, qonystanýshylardy tirkeý qujattary, qonysqa ornalastyrý jáne esepke alý vedomostvolary, Dala general gýbernatorynyń buıryqtary men qyzmettik hat kóshirmeleri bar. Nátıjesinde, 125 eldi mekenniń tarıhı ataýy tabyldy. Búgingi kúni Aqmola oblysy aýmaǵynda 30-dan artyq eldi mekenge tarıhı ataýlary qaıtaryldy, – dedi Aıgúl Dúzelbaıqyzy.
Pavlodar: ulylar esimin ulyqtaıdy
Pavlodar oblysynda 2015 jyldan beri alǵanda 773 kóshe, 44 eldi mekenniń ataýy ózgertilipti. Byltyrdyń ózinde-aq oblystyq onomastıka komıssııasynyń 2 otyrysy ótip, komıssııanyń qorytyndysy negizinde 145 kóshe, 1 kent, 8 aýyl men 6 okrýg qaıta atalǵan.
– Jalpy alǵanda, óńirlik eldi mekenderdiń qazaq tilindegi paıyzdyq kórsetkishi egemendiktiń alǵashqy kezeńimen salystyrǵanda tolyq 70 paıyzǵa jetip, táýelsizdik alǵan jyldary 17 paıyzdy ǵana quraǵan qazaqsha kóshe ataýlary, qazirgi tańda 52 paıyzdan asqan jaıy bar. Buǵan qosa, sońǵy 10 jyldyń ishinde Pavlodar oblysyndaǵy 60 bilim berý jáne mádenıet nysandaryna Respýblıkalyq onomastıka komıssııanyń qorytyndysy negizinde Shoqan Ýálıhanov, Ahmet Baıtursynuly, Mirjaqyp Dýlatuly, Sultanmahmut Toraıǵyruly, Máshhúr Júsip Kópeev, Muhtar Áýezov, Baýyrjan Momyshuly, Jylbek Aǵadilov, Naǵymbek Nurmuhammedov tárizdi tarıhı tulǵalardyń esimderi berildi, – dedi óziniń baıandamasynda Pavlodar oblystyq mádenıet, tilderdi damytý jáne arhıv isi basqarmasynyń basshysy Medet Taýasqan.
Mańǵystaý: jalǵyz aýyldyń atyn aýystyrady
Mańǵystaý oblysynda 1991–2024 jyldar aralyǵynda ıdeologııalyq turǵydan eskirgen ataýlardy ózgertý jáne tarıhı ataýlardy qaıtarý maqsatynda júıeli jumystar júrgizilip, jalpy 486 ataý ózgertilgen (39 obekt, 447 ákimshilik-aýmaqtyq birlik pen quramdas bólik).
Bir qyzyǵy, Mańǵystaý óńiri ıdeologııalyq turǵydan eskirgen ataýlary bar eldi mekender men olardyń quramdas bólikterin qaıta ataý jónindegi 2022–2025 jyldarǵa arnalǵan jol kartasyna engizilmegen eken. О́ıtkeni óńirde ataýy eskirgen Baýtıno aýyly ǵana bar. Búginde ol aýyldyń ataýyn «Balyqshy» dep qaıta ataý baǵyty boıynsha zańnama talaptaryna sáıkes, jergilikti deńgeıdegi jumystar júrgizilip jatyr.
– Mańǵystaý tarıhyn, kóne maǵlumattaryn, jer-sý ataýlaryn ınternet resýrsy arqyly barsha jurtqa pash etý maqsatynda «Mańǵystaý oblysynyń toponımııasy» – mangystau.atay.kz saıtynyń qyzmeti jalǵasady. Saıtta óńirdiń 2000-ǵa jýyq jer-sý ataýlary, 500-den asa qudyq pen 85 bulaq kózi, 250-den asa qorym qamtylyp, olarǵa qatysty ańyz-áńgimeler jarııalanǵan. Máselelerge keletin bolsaq, búgingi tańda óńir turǵyndarynan kóptegen shaǵym túsip otyr, onyń ishinde, Prezıdentke, Úkimetke jazylatyn aryzdardyń basym bóligi – kisi esimderin ulyqtaý jóninde. Olarǵa naqty jaýap berýdiń ózi qıyndyq týǵyzady. Osy rette, «Tarıhı tulǵalar tizimin» zańnamalyq túrde normatıvtik-quqyqtyq aktimen bekitýdi usynamyn. Taǵy bir usynys – Ákimshilik-aýmaqtyq birlikterge, eldi mekenderdiń quramdas bólikterine ataý berý kezinde tıisti aýmaq halqynyń pikirin eskerý qaǵıdalaryna ózgeris engizý kerek. Atap aıtqanda, tarıhı jer ataýy Tarıh ınstıtýtynyń resmı saraptamalyq aktisimen rastalsa jáne onomastıka salasy boıynsha tıisti shtattyń bólinýine yqpal etýdi usynamyz, – dedi Mańǵystaý oblystyq mádenıet, arhıvter jáne qujattama basqarmasynyń basshysy Ábilqaıyr Baıpaqov.
Semınar túıini
Onomastıka salasynyń baǵyt-baǵdary aıqyndalǵan alqaly basqosý sońynda qatysýshylar ózara pikir almasty. Mádenıet jáne aqparat vıse-mınıstri Erbol Shymkentbaıulyna, atalǵan mınıstrliktiń Arhıv, qujattama jáne kitap isi komıtetiniń onomastıka basqarmasynyń basshysy Elerke Tórehanǵa, «Onomastar odaǵy» qoǵamdyq birlestiginiń basqarma tóraǵasy Gúlnar Bekenovaǵa qatysýshylar tarapynan birshama usynys jasaldy. О́z kezeginde vıse-mınıstr semınarda kóterilgen máseleniń barlyǵyn jazyp alǵanyn, sáıkesinshe, sol boıynsha jumysty jandandyra túsetinin jetkizdi.
Onomastıka ońtaılansa, ulttyq múdde ulǵaıady. Ulttyq quryltaıda Memleket basshysynyń bul máselege arnaıy toqtalǵany da – osy. «Onomastıka bul – ata-babalarymyzǵa baılanysty ıa belgili tulǵalardyń týysqandarynyń isi emes. Bul – memlekettiń sharýasy. Osy saladaǵy barlyq rásimdi is júzinde retteý mańyzdy. Onda aımaqtardyń ereksheligimen qatar, jalpyulttyq basymdyqtar da eskerilýi kerek», degen edi Prezıdent.
Semınardyń septigi tıip, talabyn kúsheıtken komıssııa jumysy sapaly shyǵyp, kóshege, elge, jerge ataý bergende ulttyq múdde turǵysynan baǵa berilse myń márte ıgi bolar edi. Sonda ǵana onomastıkanyń ahýaly ońalady.
Qaraǵandy oblysy
