Baqytty bolsyn bar bala

– Balaqaı, óskende kim bolǵyń keledi? – deıdi oıyn bilgisi kelgen bir eresek.

– Baqytty bolǵym keledi.

– Sen suraǵymdy túsinbeı qaldyń-aý...

– Keshirińiz, siz jaýapty tú­sinbeı qaldyńyz-aý, – deıdi álgi bala. Mysqyl suraqqa berilgen myq­ty jaýap kez kelgen aqyl ıesin oılan­dyryp tastaıdy. Rasynda, balaǵa baqyttan artyq eshteńe kerek emes. Eresekter jan-dúnıesin túsinip, sapaly ómirge jaǵdaı jasaǵany kerek keleshek urpaq úshin. Osyndaı izgi nıet­pen memleketimiz balalarǵa, olar­dyń quqynyń qorǵalýyna basa nazar aýdaryp otyr.

Bul – ana men bala qaýipsizdigin qamtamasyz ete­tin, sondaı-aq otbasy ınstı­tý­ty­nyń daǵdyly damýyna septigin tıgizetin tıis­ti normalar. Soǵan oraı, ja­qynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev áıelderdiń quqy men balalardyń qaýip­siz­digine qatysty zańǵa qol qoı­dy. Jańa qujatqa sáıkes den­saý­lyqqa qasaqana jeńil zııan keltirý, sondaı-aq uryp-soqqany úshin baptary Qylmystyq kodekske engizilip, jaza merzimi uzartyldy. Budan bólek, 16 jasqa tolmaǵan balalardy jynystyq qatynasqa ıtermelegenderge de jaza kúsheıtildi. Soǵan sáıkes túrli baılanys jelisi arqyly qysym jasaý, denesine qol tıgizý sekildi qylmystyq áreketterge 200 aılyq eseptik kórsetkishke deıingi aıyppul salynady nemese 200 saǵatqa qoǵamdyq ju­mys­qa tartylady. Bul bolmasa elý táýlik túrmege qamalady. Jańa zańdaǵy taǵy bir jańalyq, kámeletke tolmaǵandardy jy­nystyq zorlyq-zombylyq kór­setip óltirgender ómir boıy bas bostandyǵynan aıyrylady. Dál solaı pedofılder de ómir boıy temir torǵa toǵytylady.

Infografıkany jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»

Osylaısha, Úkimet balalardy zorlyq-zombylyqtan, sýısıd­tiń aldyn alýdan qorǵaý jáne olar­dyń quqyqtary men ál-aýqa­tyn qamtamasyz etýdiń 2023-2025 jyldarǵa arnalǵan keshendi jos­paryn qabyldaǵan edi.

Bıyldan bastap memleket kóle­­minde oqýshylardyń jan­jal­­darǵa syndarly áreket etý daǵ­dylaryn qalyptastyrýǵa, ba­la­lardyń áleýmettik-emosıo­nal­­dyq jaǵdaıyn retteýge, tulǵa­ara­lyq jáne toparalyq qaty­nastardy ońtaılandyrýǵa, bala­lar­­dyń ózindik ál-aýqatynyń deńgeıin arttyrýǵa baǵyttalǵan «DosbolLike» býllıngke qarsy qa­nat­qaqty baǵdarlama iske qo­syl­dy. Búginge deıin joba aıasynda on myńnan astam shara ótkizilipti.

Álimjettik, kıberbýllıng se­kildi minez merezderin joıý maq­sa­tynda elimizdiń 14 óńirinde balalardy psıhologııalyq qoldaý ortalyqtary ashyldy. Mundaı ortalyqtar barlyq oblysta da ashyq. Sonymen qatar turmystyq zorlyq-zombylyqtan zardap shekkender júginýi múmkin balalarǵa arnalǵan «111» memlekettik senim telefonynyń jumys isteıtinin atap ótken jón.

Urpaq – ult dánekeri. Onyń sapasy myqty, sany kóp bolǵany qajet. Osy maqsatta Qasym-Jomart Toqaev 2020 jyly 1 qyr­­kúıek­tegi «Jańa jaǵdaıdaǵy Qa­zaq­­stan: is-qımyl kezeńi» atty Jol­daýynda otbasylyq-demo­gra­fııa­lyq ahýal zor alańdaý­shy­lyq týdyryp otyrǵan másele ekenin aıtyp, naqty mindetter júktegen edi. «О́kinishke qaraı, Qazaqstanda árbir altynshy otbasy bala súıe almaı otyr. Saýalnama kór­set­ken­deı, otandastarymyzdyń 20 paıyzǵa jýyǵy muny ajyrasýǵa negiz bolatyn eleýli sebep dep sanaıdy. Birikken Ulttar Uıymynyń elimizdegi halyq sanynyń ósimine qatysty boljamy Ortalyq Azııa­daǵy kórshiles memleketter­men salystyrǵanda kóńil kónshit­peı­di. Úkimetke 2021 jyldan bas­tap «Ańsaǵan sábı» arnaýly baǵ­darlamasyn júzege asyrýdy tap­syramyn. Ekstrakorporaldy uryqtandyrý baǵdarlamalary bo­ıynsha bólinetin kvota sanyn 7 myńǵa deıin, ıaǵnı 7 ese kó­beıtý qajet», dep tapsyrma berip edi Prezıdent. Igilikti joba óz jemisin berdi. 20 myń erli-zaıypty ańsaǵan perzentin besikke bó­ledi. Endi aldaǵy jeti jylda jo­ba­ǵa 49 myń otbasy qa­tysyp, ata-ana atanýǵa talpynys jasaıdy.

Budan bólek, Memleket basshysy halyqqa Jol­daýynda «Ulttyq qor – bala­lar­ǵa» atty jańa jobany júze­ge asyrýdy tapsyrǵan edi. «Ult­tyq qordyń jyl saıynǵy ın­ves­tısııalyq tabysynyń 50 pa­ıy­­zyn balalardyń arnaýly jınaq­taýshy esepshotyna aýdarýdy usynamyn. Qarjy ár balaǵa 18 jasqa tolǵanǵa deıin aýdarylyp turady, ony merziminen buryn esepshottan shyǵaryp alýǵa bolmaıdy», dedi Q.Toqaev. Atalǵan jobanyń ıgiligin keńinen tarqatyp aıtsaq, jınalǵan qarajattyń ıesi qarjyny kámelettik jasqa tol­ǵan­nan keıin ǵana paıdalana alady. Baspana alýǵa elimizdiń aýmaǵynda ǵana ruqsat etilse, bilim alý úshin sheteldik oqý ordalaryna da bara alady. Atalǵan baǵdarlamanyń aıasynda qańtarda 6,9 mıllıon balanyń jeke shotyna 100,5 dollar tústi. Qarjy mınıstrligi júrgizgen esepke súıensek, bıyl dúnıege kelgen bala kámelettik jasqa tolǵanǵa deıin onyń esepshotynda 3,5 myń dollar jınalady. Bul – elimizdegi ár balanyń bolashaqta sapaly bilim alýyna jasalǵan úlken qoldaý.

Bıyldan bastap elimizde «Kele­shek» bilim berý baǵdar­la­ma­sy da iske qosyldy. Bul joba jas urpaqtyń sapaly bilim alýy­na múmkindik beredi. Balanyń esepshotyna ata-ana ǵana emes, memleket te aqsha salyp otyrady. Ár­bir bes jasar balaǵa memleket shot ashyp, oǵan 60 aılyq eseptik kórsetkish kó­leminde qarajat engizedi. Bul baǵ­dar­la­ma erikti júıe bol­ǵandyqtan, shot­tardy avtomat­ty túrde ashý jos­par­lanbaıdy. Ol ata-analardyń qalaýy­na baılanysty.

Elimizdegi Artsport, Damubala, sondaı-aq Darabala syndy shy­ǵar­mashylyq jáne sport úıir­me­lerindegi balalardy jeke qarjylandyrý baǵdarlamalary jumys isteıdi. Osy joba aıasynda 480 myńnan astam balanyń qosymsha úıirmelerge qatysyp, ózin sabaqtan tys damytýǵa múm­kin­digi bar.

Sonymen qatar elimizde je­tim bala­lar men ata-anasynyń qamqor­ly­ǵynsyz qalǵan balalarǵa jeke qoldaý men kómek kórsetetin tálimgerlik ınstıtýtyn engizý jobasy tabysty iske asyrylyp jatyr. Respýblıkanyń 17 qalasynda 300-den astam adam tálimger bar. Bul baǵdarlama jetim balalardy qoǵamǵa beıimdeýge jáne táýel­siz eresek ómirge daıyndaýǵa ba­ǵyttalǵan.

Byltyr elimizde jańa Áleý­met­tik kodeks qabyldanǵan edi. Bul qujatta halyqty memlekettik qoldaý tásilderi tolyqtyryldy. Naqtylaı aıtsaq, Otbasynyń sıfrlyq kartasy engizilip, balalardy áleýmettik qorǵaý shara­lary kúsheıtildi. Sondaı-aq mú­gedektigi bar azamattarǵa, ási­re­se aýyldyq jerlerde arnaýly áleýmettik qyzmetterdiń qol­jetimdi bolýyn qarastyrdy.

Áleýmettik tólemder de shet qal­ǵan joq. 2023 jyldan bas­tap Memleket basshysynyń 2022 jylǵy Joldaýynda aıtylǵan bas­tamasyna sáıkes bala kútimi bo­ıynsha tólemder 1,5 jylǵa deıin uzartyldy. Buǵan deıin qoǵamda sábıdi kútip-baptaýǵa beriletin áleýmettik kómek merziminiń az­dyǵy týraly jıi talqylanatyn edi. Sondyqtan bul bastama da ata-analarǵa úlken kómek bolary anyq. Osy oraıda bala dúnıege kelgende beriletin járdemaqy mólsherin de aıta keteıik. Úsh balaǵa deıin 38 aılyq eseptik kórsetkish esebinde bıýdjet esebinen bir rettik kómek beriledi. Al tórtinshi ne odan keıingi balasyn bosanǵandarǵa 63 aılyq eseptik kórsetkish kóleminde tólenedi. Kópbalaly otbasylarǵa aı saıyn járdemaqy beriledi. Budan bólek, «Altyn alqa», «Kúmis alqa» ıegerlerine de qosymsha tólem jasalady. Osylaısha, memleket óskeleń urpaqtyń kútimine qomaqty qarjy bólip otyr.

Bala sany artsa, balabaqsha men mektepterge suranys artatyny belgili. Bul másele bo­ıynsha memleket aýma­ǵynda mektepke de­ıingi ártúrli uıym jumys jasap jatyr. Qazir olardyń sany 11,5 myńǵa jetti. Onda mıllıonǵa jýyq bala tárbıelenedi. Al kezekte 107 myń bala tur.

Oryn tapshylyǵyn ońtaıly retteý maqsatynda «Jaıly mektep» ulttyq jobasy qolǵa alyn­ǵany belgili. Oqýshynyń sapaly bilim alyp, jan-jaqty damýyna jaǵdaı jasaıtyn joba aıasynda aldaǵy eki jyl kóleminde 400-den asa mektep salý josparlanǵan. Osy jyldyń 1 qyrkúıegine deıin 98 mektep, 2024 jyldyń sońyna deıin 110 mektep, qalǵany – 2025 jyldyń sońyna deıin. Bul oqý nysandary zamanaýı jabdyqtarmen jabdyqtalyp, biryńǵaı standart boıynsha salynady. Oqý úderisinde de oń baǵyttar bar. «Jaıly mektepterdiń» dırektorynan bastap, muǵalimderine deıin arnaıy tártippen qabyl­danady. Elimizde ulttyq baǵalaý júıesi bar ekenin eskersek, oqý­shyǵa muǵalim qoıǵan baǵamen ǵana emes, syrtqy baǵalaý arqyly da bilim sapasy anyqtalatynyn aıta ketý kerek.

Sonymen qatar áleýmettik osal toptaǵy 400 myńnan astam mektep oqýshylary mektep formasy jáne oqýǵa arnalǵan kerek-jaraq quraldarymen qamtamasyz etiledi. Memleket alyp bergen kıim-keshekterdiń deni birdeı nusqada bolyp, balalardyń tal­ǵa­my­nan shyqpaı jatady. Bul joly aqshalaı qara­jat ata-analarǵa mektep for­masyn, aıaqkıimdi, keńse taýarlaryn balalarymen óz betinshe tańdaı alatyndaı etip beriledi. Jyl saıyn arnaıy bilim berý uıymdarynyń jelisi keńeıip keledi. Búgingi kúni mektepterdiń 86%-dan astamynda ınklıýzıvti bilim berýge jaǵdaı jasalǵan. Osy saladaǵy 500-ge jýyq uıym erekshe bilim berý qa­jettilikteri bar balalarǵa ar­­naıy psıhologııalyq-peda­go­gı­kalyq qyzmetter kór­setedi. Mektepterde ınklıý­zıvti oqytýdy qoldaýdyń 1051 kabıneti ju­mys isteıdi.

Iá, memleket ata-ana men balalardy qoldaý úshin osyndaı ıgilikti jo­balardy júzege asyryp jatyr. Munyń barlyǵy elimizdiń kemel keleshegi úshin. Alaıda myna qaǵıdany esten eshqashan shyǵarmaǵan jón. Balanyń turmysyn jaqsart­qan­men, kúlkisin jasandy qylyp almańyz, qurmetti ata-ana! Onyń kisilik kelbetin, adamdyq ar-uıatyn qalyptastyrýǵa eń áýeli siz jaýapkersiz. Qashanda «balanyń jaqsy bolmaǵy – ata-anasynan». Sondyqtan ata-ana, qurby-qoǵam bolyp, balalardyń baqytyna sep bolý – dáýir aldyndaǵy basty paryzymyz.