Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Elimiz táýelsizdik alǵaly bala quqyn saqtaýdy basty baǵyttarynyń biri etip alǵan. Ata zańymyzdyń 27-babynda «Neke men otbasy, ana men áke jáne bala memlekettiń qorǵaýynda bolady» dep naqty kórsetilgen. Sol sekildi balalarǵa qamqorlyq jasaý, tárbıeleý ata-ananyń mindeti ekeni jazylǵan. Ár balaǵa 11 synyptyq orta bilim mindetti dep Konstıtýsııada da kórsetilgen. Mektepte bastaýysh synyptar tegin tamaqpen qamtamasyz etiledi, dárigerge tegin qaralady. Iаǵnı elimizde balalar bilimmen, medısınamen, mektepte tegin aspen qamtylǵan.
Qazaqstan 1994 jyly 16 aqpanda Bala quqyqtary týraly konvensııaǵa qosyldy. Bul konvensııa balalar quqyn jan-jaqty aıqyndaıtyn halyqaralyq deńgeıdegi birden-bir qujat sanalady. Elimiz árbir balanyń quqyǵyn qamtamasyz etý jónindegi jahandyq mindettemege óz erkimen qosyldy. Búginde ony AQSh-tan basqa álemniń barsha memleketi ratıfıkasııalaǵan.
Budan bólek Bala quqyqtary týraly konvensııanyń qosymsha úsh fakýltatıvtik hattamasy bar. Qazaqstan olardy da qabyldaǵanyn aıta ketken jón.
2011 jyly bekitilgen úshinshi fakýltatıvti hattamada Balalar quqyqtary týraly konvensııada bekitilgen quqyqtar buzylǵan jaǵdaıda balalardyń nemese olardyń ata-analarynyń jeke shaǵymdaryn qaraý mehanızmi belgilengen. Bul qujatqa Qazaqstan 2023 jyly 7 aqpanda qosyldy. Al bıyl ony ratıfıkasııalady. Osylaısha, úshinshi hattamany tolyqtaı kúshine engizgen álemniń 53 memleketiniń qataryna qosyldy. 2002 jyly 8 tamyzda «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy balanyń quqyqtary týraly» zań qabyldandy. Qujatta balalardy qoǵamdaǵy tolymdy ómirge daıarlaý máseleleri qarastyrylǵan. Kámeletke tolmaǵandardyń quqyqtary men zańdy múddeleriniń jan-jaqty saqtalýyn qamtamasyz etetin jáne olardy kemsitýshilikke jol bermeıtin, balalardyń múddeleri úshin memlekettik saıasatty iske asyrý tetikteri belgilengen.
Áleýmettik kómek kólemi artty
Keıingi birneshe jylda balalar quqyn qorǵaý baǵytynda tyń bastamalar kóterildi. Máselen, 2016 jyly Bala quqyqtary jónindegi ýákil ınstıtýty quryldy. Al eki jyl buryn elimizdiń búkil óńirinde bala quqyqtary jónindegi ýákilder taǵaıyndaldy. Osylaısha, quqy buzylǵan balalardyń memlekettik kómekke júginý tetigi jeńildetildi.
Byltyr elimizde jańa Áleýmettik kodeks qabyldandy. Atalǵan qujatta halyqty memlekettik qoldaý tásilderi jetildirildi. Atap aıtqanda, Otbasynyń sıfrlyq kartasy engizildi. Balalardy áleýmettik qorǵaý sharalary kúsheıtildi. Múgedektigi bar azamattar úshin, ásirese aýyldyq jerlerde arnaýly áleýmettik qyzmetterdiń qoljetimdiligin arttyrý qarastyryldy.
Esterińizde bolsa, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev 2022 jylǵy halyqqa Joldaýynda bala kútimi úshin tólemaqy tóleý merzimi sábı bir jarym jasqa tolǵanǵa deıin uzartýǵa tapsyrma bergen edi. Jańa kodekste bul eskerildi. Sóıtip, 2023 jyly qańtardan bastap bala kútimi boıynsha tólem jasaý merzimi 1,5 jylǵa deıin sozyldy. Sondaı-aq bala týǵanda beriletin járdemaqy mólsheri de naqtylandy. Máselen, úsh balaǵa deıin 38 aılyq eseptik kórsetkish esebinde bıýdjet esebinen bir rettik kómek beriledi. Al tórtinshi ne odan keıingi balasyn bosanǵandarǵa 63 aılyq eseptik kórsetkish kóleminde tólenedi. Sol sekildi kópbalaly otbasylarǵa aı saıyn járdemaqy beriledi. Onyń naqty somasy da Áleýmettik kodekste belgilengen. Budan bólek «Altyn alqa», «Kúmis alqa» ıegerlerine de qosymsha tólem jasalady. Qysqasy, memleket óskeleń urpaqtyń kútimine qomaqty qarjy bólip otyr.
Ulttyq qordyń ıgiligin jas urpaq kóredi
Memleket basshysy óziniń Joldaýynda «Ulttyq qor – balalarǵa» atty múlde jańa baǵdarlamany júzege asyrýdy usynǵan bolatyn. «Ulttyq qordyń jyl saıynǵy ınvestısııalyq tabysynyń 50 paıyzyn balalardyń arnaýly jınaqtaýshy esepshotyna aýdarýdy usynamyn. Qarjy ár bala 18 jasqa tolǵanǵa deıin aýdarylyp turady, ony merziminen buryn esepshottan shyǵaryp alýǵa bolmaıdy», degen edi Q.Toqaev.
Prezıdenttiń tapsyrmasyna baılanysty «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq qorynan balalarǵa tólem jasaý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań qabyldandy. Soǵan sáıkes Ulttyq qordyń jyldyq ınvestısııalyq kirisiniń 50 paıyzy arnaıy jınaq shottaryna aýdarylady. Tólem jasaý bıyl qańtardan bastaldy. Qazirgi tańda elimizdegi árbir balanyń shotynda ınvestısııalyq kiristen túsken qarajat teńdeı etip bólinip berilgen.
Sıfrlardy sóıleteıik. «Ulttyq qor – balalarǵa» jobasy aıasynda qańtarda 6,9 mıllıon balanyń jeke shotyna 100,5 dollar tústi. Iаǵnı bul maqsatqa 695 mıllıon dollar jumsaldy. Endi jyl saıyn osylaısha ınvestısııalyq kiristiń jartysy arnaıy shotqa aýdarylyp otyrylady. Qarjy mınıstrligi júrgizgen esepke súıensek, bıyl dúnıege kelgen bala kámelettik jasqa tolǵanǵa deıin esepshotynda 3,5 myń dollar jınalady. Bul, álbette, qomaqty soma.
Jańa zańnyń ereksheligi kóp
Taıaýda Prezıdent Q.Toqaev áıelderdiń quqy men balalardyń qaýipsizdigine qatysty zańǵa qol qoıdy. Memleket basshysy talaı márte turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy jazany qataıtýǵa tapsyrma bergen. Jańa qujatqa sáıkes densaýlyqqa qasaqana jeńil zııan keltirý jáne uryp-soqqany úshin baptar Qylmystyq kodekske engizildi. Sondaı-aq jaza merzimi qataıdy. Budan bólek, otbasy, áıelder máseleleri jáne balalardyń quqyn qorǵaý jónindegi keńes janynan «111 – jedel qyzmet» baılanys ortalyǵy ashyldy. Atalǵan jedel baılanys qyzmeti otbasyndaǵy kıkiljińdi retteýmen qatar balalardy qorǵaýǵa baǵyttalǵan.
Sonymen qatar 16 jasqa tolmaǵan balalardy jynystyq qatynasqa ıtermelegenderge jaza kúsheıtildi. Soǵan sáıkes túrli baılanys jelileri arqyly uıatsyz qysym jasaý, denesine qol tıgizý sekildi qylmystyq áreketterge 200 aılyq eseptik kórsetkishke deıingi aıyppul taǵaıyndalady. Nemese 200 saǵatqa qoǵamdyq jumysqa tartylady, ne elý táýlikke túrmege qamalady.
Zańdaǵy taǵy bir jańalyq – kámeletke tolmaǵandardy jynystyq zorlyq-zombylyq kórsetip óltirgender ómir boıy bas bostandyǵynan aıyrylady. Sol sekildi, pedofılderge beriletin jaza qatańdatyldy. Budan bólek, zańda balalarǵa jasalǵan aýyr qylmystarǵa bitimgershilik jasaý qarastyrylmaǵanyn aıta ketken jón. Oǵan qosa, kámeletke tolmaǵandardy jábirleý (býllıng, kıberbýllıng) alǵash ret ákimshilik jaýapkershilik qataryna jatqyzyldy. Sondaı-aq bilim berý uıymdary kámeletke tolmaǵandar jasaǵan nemese olarǵa qatysty jasalǵan zańǵa qaıshy áreketter týraly quqyq qorǵaý organdaryna dereý habarlaýǵa mindetti. Zańda 16 jasqa deıingi balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý maqsatynda jol aqysyn tólemegeni úshin olardy qoǵamdyq kólikten májbúrlep túsirýge tyıym salynǵan. Qysqasy, zańda balalarǵa jasalǵan zorlyq-zombylyqtyń jazalary aýyrlatyldy.
Jaý joq deme, ınternette...
Degenmen memleket bala quqyn qamtamasyz etý baǵytynda atqaryp jatqan aýqymdy jumystaryna qaramastan, óskeleń urpaqtyń ómiri túbegeıli qaýipsiz boldy dep aıtý qıyn. Buǵan eń áýeli ınternet keńistigi áser etip otyr. Oqý-aǵartý mınıstrligi men IýNISEF birlese júrgizilgen Kazakhstan Kids Online zertteýine súıensek, balalardyń 15 paıyzy kúndelikti, apta saıyn nemese kem degende aıyna bir ret ınternette jaǵymsyz kontentpen betpe-bet keledi.
Sondaı-aq mektepterdegi býllıng máselesi túbegeıli sheshilgen joq. Máselen, kıberbýllıngke ushyraǵan balalardyń jartysynan astamy eshkimge tis jarmaıdy eken. Sol sekildi úlken synyptyń balalary kishilerge álimjettik jasaýy jıi bolmasa da, ara-tura kezdesip jatady. Munymen kúresý úshin Oqý-aǵartý mınıstrligi «DosbolLike» antıbýllıngtik baǵdarlamasyn ázirledi. Búginge deıin joba aıasynda 10 myńnan astam shara ótkizilipti.
Sonymen qatar balabaqshalar men mektepke deıingi uıymdardaǵy tárbıeshilerdiń balalardy urý oqıǵalary kezdesedi. Máselen, taıaýda Jetisý oblysy Jarkent qalasyndaǵy balabaqshalardyń birinde tárbıeshi sábıdi uryp jibergeni kameraǵa túsip qalypty. Osydan keıin balabaqsha ádiskeri, tárbıeshi men kómekshisi jumystan shyǵaryldy. Qazirgi tańda sotqa deıingi tergeý jumystary bastaldy.
О́kinishke qaraı, mundaı oqıǵa ara-tura kezdesetini jasyryn emes. Sondyqtan mundaı kemshilikke jol bermes úshin tıisti túsindirý jumystary júrgizilip, balabaqshaǵa tárbıeshi alar kezde psıhologııalyq testileý sekildi baǵalaý engizilgeni jón.
Balalar quqyǵy salasyndaǵy taǵy bir ózekti másele – óz-ózine qol jumsaý. Osyǵan baılanysty Balalardy zorlyq-zombylyqtan qorǵaý, sýısıdtiń aldyn alý jáne olardyń quqy men salamattylyǵyn qamtamasyz etý jónindegi 2023–2025 jyldarǵa arnalǵan keshendi jospar qabyldandy. Sonyń aıasynda býllıngke qarsy biryńǵaı baǵdarlama engizildi. Jeke qaýipsizdik sabaqtary uıymdastyrylady. Balalar men ata-analar qarym-qatynastaryn nyǵaıtý, mádenı tárbıe jáne balalar men jasóspirimderdiń shyǵarmashylyq áleýetin iske asyrý kózdelgen. Sondaı-aq psıhologııalyq qyzmetterdiń jumysyn kúsheıtý boıynsha birqatar shara qabyldandy. Pedagog-psıhologterdiń biliktiligin arttyrýǵa da erekshe kóńil bólinedi.
Qoryta aıtqanda, Qazaqstan bala quqyn qorǵaý baǵytynda júrgizgen jumystyń nátıjesinde elimizde bes jasqa deıingi balalar arasyndaǵy ólim-jitim 5 ese, jańa týǵan náresteler arasyndaǵy ólim-jitim 3,5 ese azaıdy.
Álıhan QYSTAÝBAI,
jýrnalıst
