Infografıkany jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Biz biletin sheteldik «Adidas», «CoffeeBoom», «KFC», «Bronh» sııaqty kompanııalardyń barlyǵy – elimizdegi sheteldik franshızalar. Olardyń qataryna kıim-keshek dúkenderi de, tamaqtandyrý, sport, bilim berý ortalyqtary da jatady. Álem sahnasynda franchaızıngtiń orny bólek, óıtkeni onyń paıda bolýymen utymdy kásiptiń de, saýatty kásipkerlerdiń de sany arta tústi. Oǵan qosa halyqaralyq qatynastardyń jańa jelisi paıda bolyp, naryqtaǵy salaýatty básekelestiktiń joǵarylaýyna ońynan áser etti.
Elimizde franchaızıng qatynastardyń kásipkerlik sektordy qamtý aýqymy óte keń – 1 000-nan astam saýda orny men 200-ge jýyq jelilik ókildik bar. Bul tek ımport pen sheteldik kompanııalardyń keńeıýi týraly sóz emes, sonymen qatar ulttyq brendterdiń paıda bolýyn da bildiredi. Munyń aıqyn dáleli – álemniń túkpir-túkpirindegi júzdegen myń adamnyń «Aıkýne» gımnastıkasynyń emdeý tehnologııasyn qoldanýy.
2002 jyly elimizde «Keshendik kásipkerlik lısenzııa (franchaızıng) týraly» zań qabyldandy jáne dál sol jyly Qazaqstan franchaızıng qaýymdastyǵy (QFQ) quryldy. Qaýymdastyq prezıdenti Beknur Qısyqovtyń pikirinshe, shetelde otandyq kondıterlik franshızalar da bar, biraq olar ázirge keń tanyla qoıǵan joq.
«Franshızamen aınalysýǵa bel býǵan adam kóptegen qıyndyqtan ótýi múmkin. Basty qıyndyq – ózimizdiń franshızalarǵa senimniń joqtyǵy. Nege ekenin bilmeımin, biraq jas kásipkerlerdiń arasynda ózimizdiń franchaızıngte alaıaqtyq kóp degen kózqaras qalyptasqan. Biraq meniń oıymsha, sheteldik franshızalarmen seriktestik qurý barysynda túrli alaıaqtarǵa kezigip qalý múmkindigi áldeqaıda joǵary. Taǵy bir qıyndyq – franchaızılerdiń franchaızermen zańdy qarym-qatynas ornatý kezinde qoıylatyn talaptarǵa tolyq nazar aýdarmaýy», deıdi B.Qısyqov.
Franchaızıng – adamdar arasyndaǵy qarym-qatynasqa negizdeletin bıznes. QFQ prezıdentiniń paıymdaýynsha, sala zańdylyqtaryn durys túsinbegen adamdar bir-biriniń ıntellektýaldy menshikterin qurmettemeıdi.
«Franchaızıler kelisimsharttyń merzimi aıaqtalǵannan keıin ózderi meńgerip alǵan franchaızıdiń tehnologııasyna negizdep jańa kásip ashyp jatady. Mundaı áreketter kásibı etıkaǵa qaıshy keletinin umytpaý kerek. О́ıtkeni munyń bári franshızanyń basty qaǵıdaty – seriktes pen ózińe degen senim men adaldyqty joqqa shyǵarady», deıdi.
Ol jańadan kásip ashýdyń ornyna daıyn franshızamen jumys isteý qanshalyqty utymdy ekenin de aıtty:
«Bul salaǵa tańdaý erkindigine baılanysty syn kóp aıtylady, biraq shynaıy statıstıkaǵa súıensek, startaptardyń 95%-y bes jyldan keıin toqtap qalady. Al franshızalardyń 85%-y óz pozısııalaryn saqtaıdy. Sondyqtan kásipkerler ósip-ónýiniń kepildigi joq jańa bızneske qaraǵanda naǵyz tájirıbeni ustanǵan franchaızıngterge ınvestısııalaýdy jón sanaıdy. Degenmen franchaızıng naryqty tolyqtaı basyp almaıdy, bul múmkin emes. Mysaly, ol dúnıejúzilik ishki jalpy ónimniń 3-7%-yn ǵana alady, al bizde bul kórsetkish tipti 1%-ǵa da jetpeıdi. Franchaızıng pen startap – bir-birine kedergi keltirmeı teń júretin eki parallel».
Startap pen franshızanyń arasynda biraz ýaqyt teńselip, nátıjesinde, tańdaýy franshızaǵa túsken otandyq kásipkerler az emes. Solardyń biri – Aıdaráli Ramanov. Ol byltyr «Urbo Coffee» kofehana jelisiniń franshızasyn satyp alyp, bir núktesin ashqan eken.
«Franshızanyń artyqshylyǵy – daıyn bıznes-úderisterdi beredi. Qyzmetkerdi jaldaýdyń, jumysqa qajet quraldardy tabýdyń barlyq jolyn usynady. Kadrlardy oqytýmen qatar aqaýy bar quraldardy jóndep beredi, sebebi olardyń barlyǵy lısenzııalanǵan. Meniń túsingenim – bastapqy bıznesti franshızamen bastaǵan durys eken, sebebi ol – bıznesti júrgizý barysynda týyndaıtyn barlyq suraqqa daıyn jaýaby bar júıe. Jańa ashylǵan bıznestiń shyǵyny kóp, ony júrgizý qıynǵa soǵady», deıdi kásipker.
Bıyl otandyq franchaızıngtiń jańa tolqyny bastaý almaq. Sebebi bul salanyń janashyrlary arasynda túrki keńistigindegi franchaızıngti damytý týraly suraqtar da kóp talqylanyp júr. Mysaly, Ortalyq Azııa franchaızıng birlestiginiń (OAFB) tóraǵasy Gúlbaný Maıǵarınanyń oıynsha, franchaızıngtegi ózekti trendter men ozyq tájirıbelerge degen túrki elderiniń ózindik qalyptasqan tyń tásilderimen tanysý biz úshin erekshe paıdaly bolmaq.
«Dál qazir bizge túrik keńistigindegi franchaızıngti damytýdyń negizgi qyrlaryn, bar problemalar men qıyndyqtaryn, sondaı-aq bolashaq yntymaqtastyq baǵyttaryn anyqtaý mańyzdy. Qazpatentte tirkelgen 2,8 myń franchaızıngtik kelisim bar, biraq shyndyǵyna kelgende olardyń áldeqaıda kóp ekeni túsinikti ǵoı. Olardyń 900-i ǵana «Olımp» zerthanalarynan keledi, qalǵandarynyń sany tipten az. Bar sebep kásipkerlerdiń franchaızıngtik kelisimderin tirkemeýinde. Mundaı jaǵdaıda bul kelisimsharttardyń eshqandaı zańdy kúshi de bolmaıdy», deıdi.
Qalaı bolǵanda da eldegi franchaızıngtiń dárejesi halyqaralyq kórsetkishterden áldeqaıda tómen. Otandyq naryqta «New Yorker», «Jack & Jones», «Name it», «Marc O'Polo», «Digel», «Calvin Klein Jeans» syndy alyp brendterdi engizgen franchaızıng jáne bıznesti damytý sarapshysy Mýzaffar Madalıev eldegi franchaızıngke kedergi keltiretin basty sebepti aıtty.
«Franshızany satyp alýshy klıentterdiń arasyndaǵy kásibı emes rıteılder qarjylyq jospardyń ne ekenin túsinbeıdi. Olardyń úlgi alar qarjylyq modeli joq, demek kiris pen shyǵys esebin qalaı júrgizý kerektigin bilmeıdi. Olar tańdalǵan brendpen seriktestiktiń qanshalyqty sátti, utymdy bolatynyn zerttep, taldaý júrgizbeıdi. Brend mundaı adamdardyń aqshasy bar, biraq bilimi joq ekenin birden baıqaıdy. Sondyqtan olardyń kóbi áleýetti franchaızılermen tipti kelissóz júrgizýden bas tartady», deıdi Mýzaffar Madalıev.
Byltyr «McDonald's» kompanııasy bizdiń naryqtan franshıza talaptary saqtalmaýynyń áserinen ketýge májbúr bolǵan edi. Otandyq franchaızı Reseı men Ýkraına arasyndaǵy soǵys saldarynan et ónimderine tapsyrys bere almaı, taýardyń sapaly balamasy tabylmaǵan. Bizdegi et óndirisi franchaızerdiń kóńilinen shyqpapty delinedi. Sóıtip, elimiz úlken jobadan aıyrylyp qaldy.
Ásem Janatova,
EUÝ Jýrnalıstıka jáne saıasattaný fakýltetiniń 2-kýrs stýdenti
