Sultanbek Qojanov eń aldymen ádebıettiń shyn janashyry boldy, sondyqtan da qandaı qyzmette júrse de ádebıettaný ǵylymyna, synǵa shama-sharqynsha úles qosty. Bul týraly belgili ǵalym Tursynbek Kákishuly bylaı dep atap kórsetti: «Qazaq ádebıeti synynyń órkendeýine óz úlesterin qosqandar qataryna qoǵam-áleýmettik qaıratkerlerin qospaý aǵattyq bolar edi. Olar ózderiniń estetıkalyq tanym-biligi jaǵynan birqydyrý bıikten kórinýi arqyly syn tarıhynda izderin qaldyrdy jáne bir ǵajaby, ónerpazdyq daryndary jaǵynan eshbir professıonaldardan kem túspeıtindeı deńgeıde kórindi. О́ner jolyna bel sheship túskende ádebıet tarıhynan jarqyrap kórinýleri de múmkin edi. Olar – Smaǵul Sádýaqasuly, Ydyrys Mustambaev, Názir Tórequlov, Ilııas Qabylov, Sultanbek Qojanov, Sháımerden Toqjigitov syndy azamattar. Bular kóbinese partııa, memleket jumysyna den qoıǵandyqtan, synǵa únemi aralasa bermedi». Iá, ǵalym atap kórsetkendeı, bulardyń deni memleket, partııa jumysynda júrip-aq az-kem bolsa da ádebıetke aralasty. Solardyń ishinde S.Qojanovtyń ádebı-synshyldyq óneri erekshe nazar aýdararlyqtaı. Kóptegen derekkózi, tarıhı qujattar qaıratker Qojanovtyń Alash azamattaryna degen alabóten súıispenshiligi bolǵanyn ańǵartady, tipti, keıde Qojanov esiminiń keshirek elge oralýyna da osy «súıispenshilik» áserin tıgizgen de bolar. Alashtyń ardaqtysy Ahmetke, aqıyq aqyny Maǵjanǵa degen qamqorlyqtary sheksiz bolǵan onyń «Maǵjan óleńderi týraly bir-eki aýyz sóz» dep atalatyn eńbeginiń máni zor. Jaratylysynda aqynjandy ol uly aqyndy jan-tánimen jaqsy kórip, keńes ókimetiniń qaharynan qoryqpaı 1923 jyly Maǵjannyń óleńder jınaǵyn shyǵarýynyń ózi erlikke para-par áreket. Jınaqty shyǵaryp qana qoımaı, ádemi, ádebı máni zor alǵysóz jazýy ardaqty is. «M.Jumabaıulynyń óleńderi qazaq ádebıetinde úlken oryn alǵan dep sanap, basyp otyrmyz», dep sóz bastaǵan synshy óz oıyn odan ári jazba ádebıeti jańa qalyptasyp, ádebı tili endi jetilip kele jatqan kezeńde Maǵjan syndy sóz marjanyn tergen syrshyl aqyndardyń róli zor ekenine basa mán beredi, tilimizdi mensinbeı asqaq qaraıtyndarǵa toıtarys beredi. Sonyń dáleli retinde aıtqan: «Osy kúnge deıin Túrkistanda qoıshylar tili sanalyp kelgen, resmı qaǵazdar jazýǵa, kitaptar jazýǵa jaramsyz delinip kelgen qazaq-qyrǵyz tili iske asýy bylaı tursyn, ónerge asatyn, baı, jatyq, taza, ótkir, ádemi til ekenin Maǵjan óleńderi kórsete alady», deıtin pikirleri qandaı qundy, áli kúnge deıin mańyzyn joımaǵan qanatty qaǵıda desek qatelespeımiz. Qanshama ýaqyt, tipti ǵasyrǵa jýyq ótse de «jatyq, taza, ótkir, ádemi» tilimizdi resmı qaǵaz jazýǵa jege bermeıtinimiz jasyryn emes, sondaı tilimizdi ónerge, ónegege asyra bilmeımiz, ókinishti-aq.
S.Qojanovtyń óz zamanynyń úrdisinen ózgesheleý keletin kelesi bir pikiri kóńilge qonarlyqtaı, Maǵjan óleńderiniń saıası mánine emes, ádebı mańyzyna nazar aýdarýǵa, kóbirek kóńil bólýge shaqyrady. О́kinishke qaraı, synshynyń mundaı pikiri únemi qoldaý taba bermeıdi, araǵa jyl salyp, ıaǵnı 1924 jyldyń 24 qarashasynda Máskeýdegi Shyǵys eńbekshileriniń kommýnıstik ýnıversıtetinde ótken májiliste baıandama jasaǵan bir áriptesi: «Bireý aıtady: saıasat pen ádebıetti aralastyrýǵa bolmaıdy deıdi. Maǵjan óleńderi kóbinese osy pikirge súıenip basylǵan. Bul qate», dep úzildi-kesildi kesim aıtty, tipti qatty ketip, «saıasat jaǵynan Maǵjan keńes topyraǵynda otyratyn adam emes. Maǵjannyń óleńinde qazaqtyń sharýashylyǵyna, ádebıetine, saıasatyna úlken qarsylyǵy bar» dep jazdy.
Áli de bolsa dúrbeleńdi dáýirdiń daýyly basylmaı turǵan kezeńde, kerisinshe jurttyń bári, ásirese synshylar qaýymy saıasatshy bolyp bara jatqan tusta aqyndyq ónerdi qadir tutyp:
Bilmesem sýretteýdi bar ma aılam,
Kóz kórmeı, kóńilde joq syrshyldyqty,
Kerek qyp izdegenmen tabam qaıdan, –
dep jyr jazatyn Sultanbek Qojanov Maǵjan Jumabaevtyń eń basty qasıeti – aqyndyǵyna aıqyn baǵa beredi. «Maǵjan óleńderiniń ishinde kez keletin marksızm dúnıetanýyna uıqaspaıtyn jerlerin oqýshylar kóre salyp úrikpeı, kórkemdik jaǵyna, syrshyldyq jaǵyna, sýretteý jaǵyna kóbirek kóz salynýy kerek, tarıhı mánisine jete túsinýi kerek», dep uly aqynnyń syrshyldyǵyna, sýretteý syryna úńildi, «saıası qate» izdemedi, aqyn jyrlarynyń tarıhı mánin túsine bildi.
S.Qojanovtyń pikiri tek qana qarsylyqqa dýshar bolǵan joq, onyń oılarymen úndes, talantty tanıtyn jandar joq emes-tin. Kereǵar pikir aıtatyn, Maǵjan shyǵarmashylyǵyn joqqa shyǵaratyn jıynnan keıin araǵa jyl salyp, 1925 jyly Júsipbek Aımaýytuly jazǵan kólemdi zertteýde Qojanov jazǵan eńbektegi ózekti oılardyń jańǵyryǵy bar edi. «Ol keleshekti boljap, jurtty sońyna ertetin paıǵambar aqyn da emes, Maǵjan syrshyldyǵymen, sýretshildigimen, tapqyshtyǵymen kúshti, marjandaı tizilgen, torǵyndaı úlbiregen názik úndi kúıimen, sherli, muńdy zarymen kúshti. Olaı bolsa, aqyndyq júzinde Abaıdan sońǵy ádebıette jańa túr kirgizip, sońyna shákirt ertken, shkol (mektep) ashqan, kúshti aqyn Maǵjan ekeninde daý joq», dep batyl baılam jasaıtyn Júsipbek Aımaýytuly men Sultanbek Qojanov oılary ásirese, Maǵjannyń syrshyldyq, sýretshildik óneri jóninde tipti ózektes. Synshy Aımaýytuly aqyn Maǵjandy uly Abaıdan keıingi qatarǵa qoıyp, «shákirt ertip», «mektep ashty» dep maqtansa, óz kezeginde Sultanbek Qojanov ta Túrkistan qazaǵyna arnap: «Abaıdan keıingi ekinshi bastyryp otyrǵan kitabymyz osy Maǵjan Jumabaıulynyń óleńderi. Maǵjan Jumabaıuly óleńderiniń til jaǵynan, ádebıettaný jaǵynan paıdasy kóp bolady dep senemiz», dep uly Abaıdan keıingi basylǵan eńbektiń til, ádebıet jaǵynan alǵa aparatyn rýhanı-mádenı kúsh ekenine senedi, paıdasy mol dep sanaıdy.
1920 jyldardyń basynda-aq M.Jumabaevtyń jyr jınaǵyna kirispe sóz jazyp, jınaqtyń jarııalanýyna tikeleı járdem bergen Sultanbek Qojanovtyń synshyldyq qyry týraly belgili qojanovtanýshy ǵalym, professor Amantaı Shárip bylaı dep oı sabaqtaıdy: «Sultanbek Qojanov qazaq ádebı synynyń qalyptasýyna edáýir úles qosty. Ol M.Dýlatulynyń «Balqııa» dramasyn baspasóz betinde birinshi bolyp baǵalady. «Jaqyndyq pa, jalaqorlyq pa?» atty aıtys maqalasynda Abaı men A.Baıtursynulyn solaqaı sosıologııalyq synnan arashalaǵandardyń biri boldy. Ádebıettiń tarıhy, tili men termınologııasy týraly qundy pikirler aıtty».
Sultanbek Qojanov qazaq halqynyń uly aqyndary jóninde tek qana taptyq sarynmen baǵa berip, ásirese alashordashylar degende tipti teris atqa minetinderge: «Qazaqtar arasyndaǵy revolıýsııa týraly másele qozǵalǵanda Abaı Qunanbaev pen Ahmet Baıtursynulyn aınalyp ótýge bolmaıdy. Qazirgi revolıýsıonerlerdiń barlyǵy da Abaı men Ahmettiń shákirtteri bolyp tabylady», dep jaýap berip, shákirttik peıilmen súısine jazdy. Ataqty Aqańnyń 50 jasqa tolý merekesi qarsańynda «Aq jol» gazetiniń 1923 jyldyń 4 mamyrynda aıtylǵan bul pikirdiń kelesi bir jalǵasy 1924 jylǵy 3 sáýirindegi «Jaqyndyq pa, jalaqorlyq pa?» atty aıtys maqalada odan ári jalǵasyn tapty. «Qazaq jazba ádebıetiniń aǵasy Abaı bolmasa, Ahmet bolmasa, kim bolady? Basqa da aǵa bar ma? Bar bolsa kim?», dep suraq qoıdy. Ult ádebıetiniń, ult mektebiniń negizin qalaýshy kemeńgerler týraly aıtqan qaıratker Qojanov pikiriniń durystyǵyn ýaqyt kesh te bolsa dáleldedi. Ol sol kezdiń ózinde-aq «joqty jazyp, bar ádebıet mańaıyn bylapyttaıtyndardyń» jaqyndyǵy men jalaqorlyǵyn aıaýsyz áshkereledi. Ultyn súıgen tulǵa Sultanbek Qojanuly – ádebıet pen mádenıettiń shyn mánindegi talǵampaz janashyry. Ol ult ustazy Ahmet Baıtursynuly jaıynda: «til tazartýǵa tynbaı eńbek qylyp kele jatqan, amal máselesin is júzinde sheship, til quraldaryn jazyp, qazaqtyń ult mektebine negiz qalap, ult mádenıetiniń túp qazyǵyn myqtap qaǵýyna eńbegimen sebep bolǵan, qazaq ult mádenıetiniń birinshi qaıratkeri» dep joǵary baǵa berdi («Aq jol», 1924 jyl, 3 sáýir).
Osy aralyqta sol dáýirdegi keńesshil baǵytta qalam terbegen jazýshy Sábıt Muqanovtyń Sultanbek týraly jazǵan pikirleri de kóp jaıtty ańǵartady. Mysaly: «Keńes ókimetine qarsy óleń-jyr jazýdan tynbaı kele jatqan alashordashyl aqyn – Maǵjan Jumabaevtyń Qazaqstanda bastyra almaǵan óleń, poemalaryn 1923 jyly Tashkent qalasynda bastyrdy da, ózi kirispe sóz jazyp, Maǵjandy aspanǵa shyǵara maqtady; «Alash» lıderi Ahmet Baıtursynulynyń 1923 jyldyń kúzinde Orynborda qulaǵan 50 jyldyq mereıtoıyn Tashkentte ótkizip, Túrkistan Respýblıkasynyń basqarýshy gazeti – «Aq jolda» Baıtursynulyn maqtaǵan maqalalar bastyrdy, portretin jarııalady...», dep jazýynda jatqan «aqtańdaqtar» aqıqatyna endi ǵana kózimiz jetip, aq-qarasyn aıyra bastadyq.
Osy jaıttardan túıetinimiz Sultanbek Qojanov sol bir alasapyran kezderdiń ózinde ádebıettaný ǵylymynyń, sonyń ishinde Alash urandy ádebıettiń shyn mánindegi janashyry boldy. Syndy syńarjaq sosıologııalyq pikirden saqtap, salıqaly, salmaqty, eń bastysy ádiletti, týralyqty oı aıtty, sóz óneriniń qadir-qasıetin, týǵan elin tárbıeleýdiń quraly ete bildi. Bul týraly Qojanovtyń ómiri men shyǵarmashylyǵyn alǵashqylardyń biri bolyp zerttegen áıgili ǵalym, professor Temirbek Qojakeev óziniń «Túrkistan túlegi» atty eńbeginde bylaı dep baǵa berdi: «Onyń bul saladaǵy qadir-qasıetin arttyrar isi – Abaı men Ahmettiń qazaq ádebı tilin jetildirýdegi eńbegin, Maǵjan aqyndyǵynyń deńgeıin jurttan buryn tanyp asqan baǵalaǵandyǵy». Ǵalym atap kórsetkendeı, úlken júrekti azamat, ultyn súıgen tulǵa ádebıetti, sóz ónerin sheksiz súıdi, ásirese tól ádebıetimizdiń kóshbasynda turǵan uly tulǵalar hakim Abaı men kemeńger Ahmetti, qazaq poezııasynyń padıshasy Maǵjandy súıdi, olar zamana dúmpýinen teperish kóre bastaǵanda alǵashqylardyń biri bolyp, qolyn sozdy, qorǵap jazdy. Ásirese qazaq ultynyń betine shirkeý bolatyn áreketimiz, dálirek aıtqanda, ataqty Aqańnyń 50 jasqa tolý toıyn Orynborda shirigen jumyrtqa laqtyryp ótkizbeı qoıǵan opasyzdarǵa qas qylǵandaı Tashkenttiń tórinde toı ótkizip berýi bir Aqań úshin ǵana emes, barlyq zııaly qaýym úshin, sonyń ishinde Alash urandy ádebıetti tý etip kótergen tulǵalar úshin ýaqytsha bolsa da úlken jeńis boldy, ókinishke qaraı, osy áreketteri úshin san mártebe soqqy jedi, aqyry mert boldy.
S.Qojanovtyń aqyndyq óneri jaıynda erte kezdegi eski kózderdiń ózi baǵalap, moıyndap, pikir aıtqan. Taǵy bir ret Sábeńe júginelik. Jazýshy óziniń «Eseıý jyldary» atty avtobıografııalyq kitabynda: «Obkomdaǵy kabınetine barǵan meni Sultanbek jyly shyraımen qarsy alyp, shúıirkelese, teńdese sóılesti. Onyń da óleń jazatynyn sonda ǵana bildim. Tashkentte qazaq tilinde shyǵatyn «Aq jol» gazeti men «Sholpan» jýrnalyndaǵy «Toqpaq» jáne «Zamandas» – sonyń psevdonımi eken. Ol jalpy ádebıetti, onyń ishinde qazaq baspasózin kóp oqıtyn adam eken», dep aǵynan jarylady. Sol zamannyń teperishin kóp kórgen belgili ǵalymnyń biri Áýelbek Qońyratbaev «Kerýen» atty estelikter kitabynda: «Ol – ótkir tildi, tapqyr, keń tulǵaly kisi-tin. Qyzyl tilge kelgende, men ondaı sheshen adamdy kórgen emespin. Ashýy joq, minezi darqan, sózderin tastaı etip aıtatyn arystan týǵan kemeńger adam edi», dep Sultekeńniń sheshen ári sýyrypsalma ónerge jaqyn sóıleıtin talantyn asa joǵary baǵalaıdy.
Sultanbek Qojanov kópqyrly qasıeti, talanty mol dara tulǵa. Búgingi aıtpaǵymyz ardaqty tulǵanyń qaıratker-synshy, Alash janashyry ekenin ǵana aıtýdy qal-qaderimizshe maqsat ettik. Al synshylyq, aqyndyq ónerdi adaldyǵymen, ádildigimen, eń bastysy, sóz ónerin túsinip, shyn júregimen súıetinine kózimiz jetti. Sóz ónerine bola synshy retinde aıtys-tartysqa, talasqa barǵan, óleń jazyp elshildikti, jurtshyldyqty taqyryp etken Qojanov esimi ardaqty bolyp, qala beredi. Ádebıet janashyry – dálirek aıtqanda, Aqań syndy ardaqtyǵa ara túsip, Maǵjan jyrlaryndaǵy sulýlyqty súıgeni úshin kóp japa shekken Sultanbek Qojanov taǵylymy áli talaı urpaqqa úlgi-ónege, tálim-tárbıe kózi bola bermek. Kezeń kelbetin kórsetken Qojanov muralary qundylyǵyn joımaıtyn qymbat eńbekter.
Oı qorytar tusta qojanovtanýshylardyń biri, belgili qalamger Beıbit Qoıshybaevtyń: «Qojanov – aqıqat aldynda ardaqtalýǵa ábden laıyq tulǵa. Onyń ómir joly, kózqarasy, ustanymy búgingi tańda da eskirgen joq, ol qazir de san myń óskeleń urpaq úshin – Táýelsizdik muratyna qyzmet etýdiń tamasha da kórnekti úlgisi. Rýhy kúshti, bıik azamat. Ony tarıh tuǵyryna kóterip, maqtanysh etý – Táýelsizdik kúreskerleriniń qazirgi býyny úshin qaryz da paryz», degen pikirin eske túsirip ótkenniń artyqtyǵy bolmas.
Narıman NURPEIISOV,
О́zbekáli Jánibekov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń aǵa oqytýshysy, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty
