Zańger daıarlaýdyń kókeıkesti mindeti

Elimizde joǵary oqý oryn­da­ryn­daǵy quqyqtyq bilimniń jaǵdaıyna, zańger mamandardyń sapasyna qatysty syn pikirlerdi, ásirese jumys berýshilerdiń zań fakýltetinen shyqqan túlekterdiń daıarlyǵyna kóńili tolmaıtyndyǵy jıi aıtylady.

«Quqyq» baǵyty boıynsha oqý-ádistemelik birlestiktiń sáýir aıyndaǵy jıynynda elimizdegi quqyqtyq bilim máselelerin anyqtap, olardy sheshý maqsatynda quqyqtyq bilimdi damytýdyń tujyrymdamasyn jazý usynyldy. Jospar boıynsha elimizde zańgerlerdi daıarlaıtyn 60 ýnıversıtettiń osy salany damytýǵa qatysty, tujyrymdamaǵa engizetin usynystary aldyn ala jınalyp, suryptalady. Odan soń tujyrym­da­manyń qurylymy jasalyp, Astanada ótetin strategııalyq sessııada barlyq ýnıversıtet ókilderi jumyla talqylap, tujyrymdama jobasynyń sońǵy núktesin qoımaq bolyp kelisildi.

Jaqynda Maqsut Narikbayev University-de «Quqyq» baǵyty boıynsha oqý-ádis­temelik birlestik uıymdastyrǵan strategııalyq sessııa ótti. Bul is-sharaǵa quqyq salasyndaǵy jetekshi mamandar, akademııalyq qaýymdastyq ókilderi, 52 joǵary oqý orny, memlekettik organ ókilderi qatysty.

Sessııanyń basty maqsaty – elimizdegi quqyqtyq bilimdi damytýdyń negizgi baǵyt­tary men basymdyqtaryn aıqyn­daıtyn biryńǵaı tujyrymdama ázirleý. Sessııaǵa daıyndyq barysynda zań fakýltetteri jibergen usynystar júıelenip, qazirgi jaǵdaıdyń SWOT jáne PESTL taldaýlary júrgizildi.

Ýnıversıtetter usynǵan derekter men usynystardy negizge ala otyryp, tujyrymdama jospary ázirlendi. 52 joǵary oqý orny ókilderi salanyń má­se­­lelerin anyqtap, sheshý joldaryn, damy­týdyń negizgi baǵyttaryn talqylap, tájirıbelerimen almasty.

Tujyrymdamany talqylaý barysynda problemalar da sóz boldy.

Birinshisi – oqý baǵdarlamalary sapa­synyń tómendigi. Elimizdegi 60 ýnıversıtet san túrli baǵdarlamamen zańger daıarlaıdy eken. Oǵan qosa kóptegen ýnıversıtette bilim baǵdarlamalarynyń teorııalyq jáne jarııa quqyqtyq sıpaty basym. Oqý ornynda berilgen bilimde praktıka men naryqtyń qajettiligi eskerilmegendikten túlekter jumysqa turǵanda teorııalyq bilimin tájirıbemen ushtastyrýda, naryqqa qajetti quqyqtyq máselelerdi sheshýde qıyndyqqa kezdesedi.

Ekinshisi – kadr máselesi. Elimizde bilikti oqytýshylardyń ınfra­qu­rylymy jaqsy, iri qalalarda shoǵyr­lan­ǵany bel­gili. Basqa shaharlarda ornalasqan ýnıver­sıtetterde joǵary bilikti oqytý­shylar, halyqaralyq tájirıbesi bar mamandar tapshy. Alaıda maman azdyǵyna qaramastan, elimizde 60 joǵary oqý orny zańger daıarlap jatqanyn aıta ketken jón. Olardyń ishinde aýyl sharýashylyǵy, tehnıkalyq, pedagogıkalyq baǵyttaǵy ýnı­versıtetter de bar. Kadr men baǵ­darlama sapasyna, oqý ornynyń pro­fıline qaramastan, suranys bar eken dep barlyǵy quqyq júıesine kadr daıarlaıdy. Sonda berilgen bilimniń sapasy, túlektiń quzyrettiligi qaıda qaldy? Tıisti yntalandyrýdyń jet­ki­lik­sizdiginen, ýnıversıtetterde urpaqtar sabaqtastyǵy úzilip, jas oqytýshylardy jetildiretin ǵylymı mektep júıesi toqyraı bastaǵan.

Bilikti, halyqaralyq tájirıbege ıe mamandardyń joqtyǵy – úshinshi má­seleniń týyndaýyna sebep. Jańashyl, tyń kóz­qarastyń joqtyǵynan keıbir jo­ǵary oqý oryndary zańger mamandy­ǵynyń zamanaýı rólin jete túsinbeıdi. Búginde álemniń damyǵan elderindegi zań fakýltetteri, eń aldymen, bıznestiń suranysyna jaýap beretin, ozyq tehno­lo­gııalardyń, jasandy ıntellektiń, smart kelisimsharttardyń, blokcheın men trans­ulttyq korporasııalardyń quqyq­tyq máselelerin sheshetin zańger daıarlaı­dy. Al bizdiń zań fakýltetterimizdiń kópshiligi áli kúnge Keńes odaǵynda qa­lyptasqan mentalıtetten, qylmystyq quqyq pen teorııanyń basymdylyǵynan aryla almaı keledi. Sondyqtan bul ýnıversıtetter óniminiń basty tutynýshysy bıznes nemese halyqaralyq zań fırmalary emes, kóbinese ishki ister organdary nemese múldem basqa salalar.

Tórtinshi másele – qazaq tilindegi qu­qyqtyq bilimniń múshkil jaǵdaıy. Quqyq júıesiniń tili oryssha qalyp­tasqan. Zańdarymyzdyń qazaq tilindegi nusqasyndaǵy qateler, birizdi quqyq termınologııasynyń joqtyǵy, qazaq tilinde sabaq beretin mamandar men oqý materıaldarynyń tapshylyǵy sııaqty kemshilikter stýdentterdiń sapaly bilim alýyna, keıin túlekterdiń tájirıbede qu­qyqty durys qoldanýyna kedergi kel­tiredi.

Buǵan qosa elimizdegi quqyq júıesiniń Reseı quqyq doktrınasyna shamadan tys táýeldiligi de nazar aýdaratyn faktor. Qazaqstandaǵy quqyqtyq bilim, doktrına, quqyq qoldaný, zań shyǵarmashylyǵy reseılik standarttar men praktıkanyń yq­palynda. О́kinishke qaraı, bul jaǵ­daı elimizdiń táýelsiz jáne ózindik quqyqtyq júıesiniń damýyn tejep otyr. Mem­le­ket­tik tildiń quqyq júıesinen tysqary qalyp qoıýynyń basty sebebi de osy.

Strategııalyq sessııa barysynda qu­qyqtyq bilim tujyrymdamasynyń negiz­gi baǵyttary aıqyndaldy. Birinshi baǵyt bilim baǵdarlamalarynyń sapasyn kóterýdi kózdeıdi. Eń aldymen, ortaq standarttar men quzyretiligi qarastyrylǵan biryńǵaı túlek profılin engizý kózdelip otyr. Joǵaryda atap ótkendeı, quqyqtyq bilim salasynda ýnıversıtetterdiń bilim baǵdarlamalary ártúrli. Biryńǵaı bitirýshi profılin ázirleý jáne bekitý arqyly zań fakýltetterine sapaly túlek daıarlaýǵa basymdyq beriledi.

Sondaı-aq bakalavrıat túlekterine kásibı qaýymdastyq tarapynan uıymdas­tyrylatyn biryńǵaı biliktilik emtıhanyn engizý usynylady. Qazirgi kezde árbir joǵary oqý ornynda oqý baǵdarlamasynyń mazmuny, oqytý ádistemesi, jalpy stýdentterge qoıylatyn talaptar ártúrli bol­ǵandyqtan, nátıjesi de san qıly. Biryńǵaı biliktilik emtıhanyn engizý túlek sapasyn ınstıtýsıonaldy deńgeıde rettep, sapasyz túlekterdi mamandyqtan shet­tetýge múmkindik beredi. Dese de, bul usynystyń tujyrymdamaǵa enýine túsinikti sebeptermen, ýnıversıtetterdiń kópshiligi qarsy boldy.

Jahandaný, tehnologııalar men jasandy ıntellekttiń damý jaǵdaıynda bolashaq zańgerlerdiń Soft Skills, basqa da zamanaýı quzyrettilikterin damytý da negizgi usynystyń biri boldy. Qazir túlekterdiń eńbek naryǵynda básekege qabi­lettiligin qamtamasyz etýge quqyq salasymen qatar, olardyń qosymsha daǵdy­laryn qalyptastyrý, tilderdi ıgertý óte mańyzdy. Osy turǵyda zańgerlerge aǵylshyn tili men memlekettik tildiń qajet­tiligi erekshe ekenin atap ótken jón.

Sonymen qatar quqyqtyń tek teorııasymen shektelmeı, praktıkasyna da basa nazar aýdarylady. Quqyqtyq pánder boıynsha qazaq tilinde sapaly oqýlyqtar ázirleý de – basym baǵyttyń biri. Sondaı-aq oqytý baǵdarlamalarynyń mazmunyn jańartý, zańgerdiń dúnıetanymyn keńeıtetin jańasha formatta quqyq fılosofııasy jáne salystyrmaly quqyq ádistemesin qosý, kóptildi traektorııalardy damytý da usynyldy.

Tujyrymdamadaǵy kelesi baǵyt – kásibı qaýymdastyqpen ıntegrasııany kúsheıtý.

Zań fakýltetteriniń negizgi tutyný­shysy – jumys berýshiler, onyń ishinde zańgerlerdiń kásibı qaýymdastyqtary ekeni belgili. Olardy akademııalyq ortaǵa tartý oqý úderisinde teorııa men tájirıbeni ushtastyrmaq. Sol sebepti jumys berý­shi­lerdi bilim baǵdarlamalaryn ázir­leý men jetildirýden bastap, pán­derdiń mazmunyn jańartýǵa, leksııa oqýǵa, klınıka jumysy men halyqaralyq úderistik oıyndarǵa tartý, ıaǵnı olardy zańger kadrlar daıarlaý júıesine is júzinde qatys­tyrý óte mańyzdy.

Úshinshi baǵyt – sybaılas jemqor­lyq­qa qarsy mádenıetti jáne akademııa­lyq adaldyqty damytý.

Zańger kadrlardy daıarlaýdyń eń basty talaptarynyń biri akademııalyq adal­dyq standarttaryn qatań saqtaý eken­digi málim. Sol sebepti bolashaq zańger­ler­diń sybaılas jemqorlyqqa qarsy minez-qulyq daǵdylary ýnıversıtette qalyptasqany abzal.

Ǵylym jáne ǵylymı kadrlar sabaq­tas­tyǵyna qatysty baǵyttyń da orny bólek. Osy baǵytqa qatysty mańyz­dy usynystyń biri – jastardy oqytýshylyq, ǵylym, akademııalyq mansapqa yntalandyrý júıesin engizý. Búginde ýnıversıtette, akademııalyq salada jumys isteý jas mamandarǵa tartymdy kásip emes. Quqyqtanýdy ǵylym retinde jańǵyrtý úshin ǵylymı mektepter men ǵylymı kadr­lardy daıarlaý, olardy qoldaý júıe­sin qaıta qalpyna keltirý qajet.

Ǵylymda urpaqtar sabaqtastyǵyn qalpyna keltirý de – atalǵan baǵyttaǵy ózekti máseleniń biri. Quqyq ǵylymynyń kenjelep qalýynyń basty sebebi – ǵylymı kadrlar sabaqtastyǵynyń bolmaýy. Ol professorlardyń jolyn jalǵaıtyn shákirt daıarlaýy arqyly júzege asady. Ǵylym jolyna, akademııalyq salaǵa kelgen jas mamandardyń aldynda túsinikti, senimdi, jaqsy jalaqymen qamtamasyz etilgen aıqyn jol kartasy bolǵanda ǵana olar bul salaǵa bet buratyny sózsiz.

Strategııalyq sessııa barysynda, ókinishke qaraı, jıynǵa qatysqan keıbir joǵary oqý oryndarynyń ókilderi tujyrym­damaǵa qatysty usynystaryn ber­gen joq, qurylymdyq dıalogke bel­sen­dilik tanytpady. Keıinnen talqy­laý nátıjesinde shyqqan qujatqa senimsizdik tanytýǵa tyrysty. Degenmen basqa da joǵary oqý oryndary belsendiliginiń arqasynda jumys sátti aıaqtaldy. Stra­te­gııalyq sessııada 52 ýnıversıtet ókiliniń úsh kúndik eńbeginiń nátıjesi retin­de shyqqan quqyqtyq bilimdi damytý tujy­rym­damasynyń jobasy Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligine jiberildi.

Strategııalyq sessııanyń aldyna qoıyl­ǵan maqsat oryndaldy deýge tolyq negiz bar. Máselege tikeleı qatysy bar ýnıversıtet ókilderiniń ortaq jumysynyń nátıjesi retinde elimizdegi quqyqtyq bilimdi damytý tujyrymdamasynyń jobasy daıyndaldy. Bul tujyrymdama zańger kadrlardy daıarlaýdyń sapasyn arttyrýǵa, kásibı qaýymdastyqpen qarym-qatynasty tereńdetýge, zamanǵa saı bilim tehnologııalaryn engizýge, ǵy­lymı kadrlar daıarlaıtyn ǵylymı mek­tep júıesin jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan mańyzdy qujat bolmaq. Quqyqtyq bilim­di damytý tujyrymdamasyn ázirleý – eli­mizdegi quqyqtyq bilim berý júıe­sin jetildirý jolyndaǵy mańyzdy qadam. Strategııalyq sessııa bolashaq zań­ger­lerdi daıarlaýdyń tıimdi tásilin qa­lyp­tastyrýǵa negiz bolyp, elimizdiń quqyqtyq júıesiniń damýyna tyń serpin beretinine senimdimiz.

Marat Ahmadı,

Maqsut Narikbayev University ǵylymı qyzmet jáne zertteýler jónindegi vıse-provost