«Túrik» sózi haqynda birer sóz

Túrik sóziniń etımologııasy­ túrko­logııa ǵylymynda bir­shama zerttelgen. V.Bartold, A.Baskakov, A.Bernshtam, G.Vamberı, F.Gor­deev, A.Zaıonchkovskıı, A.Kono­nov, M.Qashqarı, Iý.Nemat, V.Mah­pırov, R.Fraı sııaqty ǵa­lymdar ony arnaıy sóz etken. M.Qashqarı «túrik» sózin antroponım retinde qabyldasa, V.Bartold VI ǵasyrdaǵy kóshpeli el ataýy, G.Vamberı «adam», «jaratylý», Iý.Nemat «kúsh, qýat» degen maǵynada túsingenin kóremiz. A.Kononov bul termınge baılanysty birneshe boljam jasaǵan. Birinde bul ataýdy «tórkin» sózi­men baılanystyrady. Ekinshisinde, túrik sóziniń alǵashqy býyny túr-tús uǵymynyń fonetıkalyq ózge­riske túsken kórinisi degen bol­jam usynady. Sońǵy «k» - kóp­shilik jınaqtaýshy affıks. Osy negizde ataýdy túrik áskeri­niń jınaqtaýshy ataýy degen tu­jyrym jasaǵan.

«Túrik» sózine qazaq ǵalym­da­ry da oı bóldi. О́ziniń «Túrik» sóziniń tegi nede?» (BjE, 1979, №12) atty maqalasynda Á.Qońyratbaevtyń túrik sóziniń mońǵolda túrkot, qytaısha – túkıýs, sanskrıtshe – týrýska, grekshe toırkot, sanskrıtshe – týrýska, soǵdasha – túrk ekenin jınaqtap, ony tarhan, túrkan ataýlarymen baılanystyrǵany bar. Odan bólek bul máselege qatysty arnaıy maqala jazǵan zertteýshiler bola qoıǵan joq.

О́ziniń «Túrikmen shejiresinde» Ábilǵazy Máýerennahr aımaǵyna bar­ǵan oǵyzdardyń túrik, al bu­rynǵy túrikterdiń túrkmanend degen ataýǵa ıe bolǵanyn kórset­ken. Mundaǵy túrk – etnonım bol­sa, manend – túrikke uqsas degen seman­tı­kaǵa ıe. Osyǵan jýyq pi­kir I.Berezın basylymynan da kez­desedi.

Túrik sózi týraly derekterdi M.Qashqarı sózdiginen de tabamyz. Onda bul etnonımdi alǵash A.Makedonskııdiń qoldanǵany aıtylǵan. Ábilǵazy sheji­resinde turk+man degen málimet kelti­ril­se, endi bir derekterde ataý «týrk iman» bolyp, ıslamǵa beıimdelgen. Osy aımaqtaǵy parsylarmen tildesken túrikter ózderin turk+man dep ataǵanyn Vamberı de jazǵan. Biraq parsy sóziniń farsı retinde jumsalǵany sekildi túrik ataýy túrkı formasynda qoldanysqa kóp túse qoımaǵan.

«Túrik» sóziniń maǵynasy ár alýan.­ Túrik – etnonım, túrik – eponım, túrik – antropo­nım, túrik – túrik tektes taıpalardyń ortaq ataýy. Ǵasyrlar boıy jınaq­tal­ǵan osy derekterdi nazarǵa alar bolsaq, «túrki» tulǵa­syn­da qoldanysqa túsken etnonım, epo­nım, antroponımderdiń bolma­ǵa­nyn kóremiz.

V.Bartold jáne onyń zaman­dastarynyń eńbekterinde túrki-mońǵol degen qosarly etnonımder kezdesip otyrady. Rashıd ad-Dın, Ábilǵazy jazbalarymen jaqsy tanys bolǵan V.Bartold túrikter men mońǵoldardyń tektestigin eskerip, «túrik» sózin jalqy emes, «túrki-mońǵol» degen qosarly etnonım úlgisinde paıdalanǵan.

HH ǵasyrdyń 40-jyldary Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń Til jáne ádebıet ınstıtýty júzege asyrmaq bolǵan «Qazaq ádebıe­tiniń tarıhy» atty jobanyń ekinshi kitabyna kóne túrik jazba eskertkishteri men Túrik qaǵanaty týraly tanymdyq materıal­dar enýge tıis bolǵan. Instıtýttyń arhıv derekterinen bul taqyryp­tardyń Á.Qońyratbaev enshisine tıip, respýblıkamyzdaǵy merzimdi baspasóz betterinde Mahmut Qashqarı, Júsip Balasaǵun, Ahmet Iаsaýı, Súleımen Baqyrǵanı, t.b. jazba muralaryna baılanys­ty maqalalary jaryq kór­genin baıqaımyz. Atalǵan taqy­ryp­tardy ǵylymı oralym­ǵa qos­qany úshin ǵalym saıa­sı synǵa iligip, nátıjesinde, ǵalym­darymyz túrkologııalyq izdenis­ter­den bas tartýǵa májbúr bolǵan. 40-50-jyldary tarıhı tanymǵa shek­teý qoıylyp, tarıhı mektep tájirıbesi teris baǵalandy. Kóne túrik tarıhyn sóz etken ǵalym­dar­ǵa «pantúrkıst» degen saıası aıdar taǵylyp, qýdalaýǵa tústi.

Másele saıası sıpat al­ǵan kezde zertteýshilerimiz «túrik» sózin eki túrli formada qol­da­nýǵa májbúr bolǵan. Onyń birin­shisi (túrik) Anadoly túrik­terine, ekinshisi (túrki) Altaıdy mekendegen túrik tektes taıpalarǵa qatysty qoldanysqa túsken. Muny 1926 jyly Bakýde ótken túrkologııalyq basqosýdan soń júzege asqan deýshiler de bar. Biraq 30-jyldarǵy eńbek­terden túrik jáne túrki degen bóli­nisterdi kezdestirý qıyn. Kóne túrikter, kóne túrik jazbalary degen tirkester qoldanysqa tú­s­se de, túrik jáne túrki degen bólinis 40-jyldarǵy ádebı-tarıhı izdenisterden baıqala bermeıdi. «Pantúrkıst» degen saıası qalpaq bul eki termındi qoldan­ǵandarǵa emes, Altaıdaǵy túrik taı­palarynyń tarıhy men jazba mádenıetin zerdelegenderge kıgizilgen edi.

Bir etnonımniń eki túrli úlgide qoldanysqa túsýine V.Bartold eńbek­terindegi «tıýrko-mongol» degen tirkestiń negiz bolǵanyn aıttyq. Ekinshi jaǵynan, bul termınder «kapıtalıstik» Túrkııany keńes odaǵynyń quramyndaǵy túrik tektes halyqtardan ajyratý úshin qoldanylǵan. Osylaısha, keńes odaǵynyń quramyna engen halyqtardyń ataýy «túrki», al Ana­doly jurty «túrik» atalyp kete barǵan. Biraq bul 30-50 emes, 60-80-jyldary júzege asqan úderis. Osy kezde túrkologııa ǵyly­my damyp, kóne jazba­ eskert­kishter zerttele tústi. Á.Qońyrat­baevtyń «Kóne túrik poe­zııasy jáne qazaq folklory», M.Jol­dasbekov, odan soń A.Qyraýbaevanyń kóne jazba eskertkishterge baılanysty izdenis­teri júzege asyryldy. Bul taqyrypty Q.О́mirálıev sııaqty tilshiler de zerdeledi.

Búginde kóne túrik jazbalaryn zertteýshiler qataryna túrkologııa máselelerimen keshteý aınalysqan ǵalymdardy qosý baıqalyp júr. Qar­sy­lyq joq, biraq olardy túrkologııa ǵylymynyń irgetasyn qalady dep dárip­teýden aýlaq bolǵanymyz jón. Sebebi búgingi zertteýshiler onyń aq-qarasyn op-ońaı anyqtap alady.

Túrik taıpalarynyń jazba­ es­ker­­tkishterine qaıta oralý ótken ǵasyr­dyń 60-jyldary I.Steblevanyń «Poezııa tıýrkov VI-VIII vekov» atty eńbeginen soń bastalǵan edi. «Kúltegin» jazbasynyń ǵylymı oralymǵa túsetin kezi – sol. I.Stebleva eńbeginiń izimen qazaq ǵalymdary da orhon jazba eskert­kishterine baılanysty zertteýler júrgizdi. Bul baǵyttyń basynda sonaý 40-jyldardan bastap Á.Qońy­rat­baev turyp, negizgi oılaryn «Qazaq aýyz ádebıetiniń ıs­lamǵa deıingi dáýiri» degen máse­le aıasynda ǵylymı oralymǵa tú­­sir­gen bolatyn. 60-jyldary M.Jol­das­­­­bekov, A.Qyraýbaeva sııaqty jas kadr­­­lardy daıarlaý isine B.Ken­je­baev­­­tyń qosqan úlesi de boldy.

Jarty ǵasyrdan astam ýaqyt túrik sózi ǵylymı ádebıetterde túrik, túrúk, túrkú, túrkút túrin­de qoldanylyp kelse, tegi bir halyqtarǵa birde «túrik», birde «túrki» degen kalkalyq termındi qoldanýdyń ja­sandylyǵy aıqyn. Árıne, jarty ǵasyr­ǵa jýyq qoldanysta bolyp, qulaǵymyzǵa ábden sińip ketken bul termınderdi bir sátte ózgerte qoıý ońaı emes. О́ıtkeni keńes zamanynda talaı zertteýler osy izde jazyldy. Degenmen bul taqyrypty ǵylymı negizde arnaıy sóz etip, «túrik» sóziniń tabıǵı, al «túrki» ataýynyń jasandy, kalkalyq sıpatyn ashatyn kez keldi. Muny bir kezderi túrkologııa ǵylymynda jiberilgen kemshilikterimizge qaıta bir oralý, túzetý, ıaǵnı germenevtıkalyq paıym dep túsingen lázim.

Tynysbek QOŃYRATBAI,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor