1-qatarda (soldan ońǵa qaraı): Q.Sátbaev, A. Shormanov, A.Sátbaev, G.Sátbaev, 2-qatarda (soldan ońǵa qaraı): B.Ábikeıuly, A.Bekturov, R.Ábikeıqyzy
Alash tulǵalaryn jaýapty qyzmetten alý, oqý-aǵartý jumysyna aralastyrmaý, olarǵa qarsy qýǵyn-súrgin erekshe qarqyn alǵan 1927 jyly Ábikeı Zeıinuly Sátbaev pedtehnıkým dırektorlyǵynan bosatyldy. Alaıda ol jastar arasyna Alash ıdeıasyn taratyp, olardan otanshyl azamattar daıarlaý baǵytyndaǵy jumysyn jalǵastyra berdi. Ábdirahmanov, Mýsın, Begalın, Uzaqov, basqa da Semeı jastary eldegi mańyzdy máselelerdi sheshý joldaryn Ábikeı Sátbaevpen keńese otyryp sheshti. Dırektorlyq qyzmetke deıin de oblystyq zemstvo basqarmasynyń oqý bólimin, gýbernııalyq oqý bólimindegi qazaq mektepteri bólimin basqarǵan, muǵalimder semınarııasynda sabaq bergen Á.Sátbaevqa qazaq balalarynyń mektepke tartylýy, qajetti oqýlyq quraldarymen qamtylýy sııaqty bilim salasyndaǵy asa kúrdeli máseleler jaqsy tanys bolatyn.
Pedtehnıkým jastary Á.Sátbaevtyń keńesimen Gýbernııalyq atqarý komıtetine, Gýbernııalyq halyq aǵartý mekemelerine baryp, jastardy oqýǵa ornalastyrýdy talap etti. Demonstrasııa uıymdastyryp, Gýbernııalyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy Dosovqa, Gýbernııalyq halyq aǵartý mekemesiniń basshysy Seıdalınge, Gýbernııalyq halyq aǵartý mekemesiniń bólim basshysy Ámirjan Sydyqovqa óz talap-tilekterin bildirdi.
Ábikeı Sátbaev jáne Ahmet Baıtursynuly. Qyzylorda. 1927 jyl aqpan
Bul istiń basy-qasynda bolǵan Muqan Ábdirahmanov – Ábikeı Sátbaevtyń shákirti. Ol 1901 jyly Qaraǵandy oblysy burynǵy Qarqaraly okrýgi Qý aýdanynyń 3-aýylynda týǵan.
Arǵy atalary Aqmola gýbernııasyn meken etken tekti áýletten. Atasy Kenesary batyrdyń dosy, ózi de batyr bolǵan kisi. Naǵashylary Qoıandy jármeńkesin uıymdastyrýshylardyń biri, ataqty baı-kásipker, aǵartýshy-mesenat, Alash qozǵalysynyń kórnekti ókili Hasen Aqaıuly, belgili aqyn Shákárim Qudaıberdiuly da anasy jaǵynan týys.
BK(b)P Qazaq ólkelik partııa komıtetiniń hatshysy F.Goloshekın Qazan tóńkerisi qazaq aýlyndaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq qatynastardy buzbady, tóńkeris «aýyldyń janynan quıyndaı óte shyqty-mys» dep kórsetti. Aýyldy keńestendirýdi, egindik jáne shabyndyq jerlerdi qaıta bólýdi jáne basqa sharalardy aýyldaǵy tóńkeristiń alǵashqy nyshandary ǵana dep bildi. Patrıarhaldyq-feodaldyq qatynastar men rýshyldyq qaldyqtardyń yqpalyn asyra kórsetti. Bul pikirler О́lkelik partııa konferensııalarynyń, BK(b)P Qazaqstan ólkelik komıtetiniń 20-jyldardyń ekinshi jartysynda bolǵan birqatar plenýmynyń sheshimderinen de oryn aldy.
1927–1928 jyldary Qazaqstanda qarqyndy júrgizilgen iri baılardy tárkileý, ujymdastyrý kezinde Muqan Ábdirahmanov, basqa da jastar top quryp, keńestik bıliktiń asyra silteý saıasatyna qarsy turdy. Muqannyń ózi ata-anasynyń bolshevıkterden kórgen qysymy men qorlyq, zorlyǵy týraly: «Meniń áke-sheshem baı bolǵanymen, olardyń barlyq malyn alǵashqy bólinis (1919–1920, 1921), et daıyndaý (1926–1929), salyq salý kezinde bılik ıemdengen. Bıliktiń barlyq áreketi meniń oǵan degen óshpendiligimdi týdyrdy, men ony jek kóre bastadym. Nege ekeni belgisiz, bılikke degen ashýym áli de bar», dep jazdy.
Ábikeı Zeıinuly Sátbaev (1881-1937) – Semeı pedagogıkalyq tehnıkýmynyń tuńǵysh dırektory,
Alash ult-azattyq qozǵalysyna qatysýshy
Muqan Ábdirahmanov, basqa da jastar bıliktiń qazaq baılaryna qarsy qoldanyp otyrǵan mal-múlkin tartyp alý, jer aýdarý naýqandarynyń qateligi jóninde nasıhat jumystaryn júrgizdi. Gýbkom, Gorkom, basqa da keńes mekemelerinen kelgen belsendi kommýnıster Semeı jastary tobyn kontrrevolıýsııalyq-ultshyl dep atap, jastardy «sátbaevshyldyqpen» aıyptady. Muqan Ábdirahmanov, Tóleýjan Mýsın, Saparǵalı Begalındi tehnıkýmnan, komsomol qatarynan shyǵarý týraly qaýly qabyldandy.
Qazaqstan ólkelik partııa komıtetin F.Goloshekın basqarǵan 1925–1933 jyldarda Qazaqstanda «jikshildik», «ultshyldyq» urany ýshyqqan jáne olardy jazalaý jalpy sıpat alǵan kesirli kezeń bolǵany belgili. «Sátbaevshyldyqty» aıyptaý Alash zııalysy Ábikeı Sátbaevtyń shákirtterin qýǵyndaý maqsatynda jasaldy. «Sátbaevshyldyq», «sádýaqasovshyldyq», «qojanovshyldyq», taǵy basqa «shyldyqtar» F.Goloshekın bastaǵan kommýnıst belsendilerdiń ulttyq baǵyttaǵy qazaq ıntellıgensııasymen kúres ádisi bolatyn.
1926 jyldyń qarasha plenýmynda qazaq zııalylaryna qarsy shabýylyn óristete túsken F.Goloshekın alashordalyqtardyń eki býynyn anyqtap: «Alashordalyqtar týraly aıtqanda biz shatasyp júrmiz. Alashordalyqtardyń eki túri bar: eski basshylary men alashordalyqtardyń jańa býyny. Bulardyń ózara úlken aıyrmashylyqtary bar. Eger biz eski tártiptegi alashordalyqtardy alsaq, maǵan olardyń ótkende birdemesi bardaı kórinedi. Olar ótken ýaqytta, qazaq bolmysynda revolıýsıoner, býrjýazııalyq revolıýsıonerler boldy. Al jastarda ol joq, olarda ashý-yza basym, olar keńestik bılikpen kúreste eseıdi» dep sıpattady.
F. Goloshekın moıyndaǵandaı, aldymen patshalyq bılikke, sońynan óńin ózgertken keńestik otarlaý saıasatyna qarsy kúresken Alashorda qaıratkerleri men ulttyq ıntellıgensııanyń S.Sádýaqasuly, S.Qojanuly, Y.Mustambaıuly, J.Sultanbekuly, A.Muqanov syndy kelesi jas býynynyń otarshyldyqtyń jańa keńestik túrine qarsy kúresinde qoǵamdyq-saıası máselelerdi sheshýde aldyńǵy Alash ıntellıgensııasy qoıǵan maqsattar kezdesip otyrdy.
Ábikeı Sátbaev Semeı jastary kótergen máseleniń durystyǵyn, Qazaqstandaǵy baı-qulaqtardy tárkileý kezindegi zańsyzdyqtardy Máskeýge deıin jetkizý kerektigin aıtyp, ara tústi. Shalǵaıda ornalasqan Qazaqstanda bolyp jatqan saıası-ekonomıkalyq naýqandardyń olqylyqtaryn, jastardyń jazyqsyz oqýdan, komsomol qatarynan shyǵarylýy týraly ol jastarǵa eki ótinish jazdyrdy. О́tinishterdi Máskeýge aparyp, tıisti adamdarǵa tapsyrý Muqan Ábdirahmanovqa júkteldi.
Muqan Máskeýge kelip, ótinishterdi M.S.Kalınınniń qolyna tabystady. Dál sol kezde Kıselev bastaǵan arnaıy komıssııa jasaqtalyp, Qazaqstanǵa júrgeli tur eken. M.S.Kalının ol ótinishter týraly komıssııa basshysyna arnaıy tapsyrma berip, ólkedegi ahýaldy retteýdi buıyrdy.
M.Ábdirahmanov 1929 jyldan Shyńǵystaý aýdanynda muǵalim bolyp qyzmet etip, 1930 jyldyń jazyna deıin ataqty baı Medeý Orazbaevtyń aýlynda turdy. Ol munda Medeý Orazbaev, aqyn Shákárim Qudaıberdiuly, basqa da Shyńǵystaý eliniń zııalylarymen jıi kezdesip, eldegi saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik ahýal týraly ózara oı-pikir bólisip otyrdy.
Muqan Ábdirahmanov Shyńǵystaýda ataqty Ike Ádilovpen tanysty. Ike Ádilov bul kezde Shyńǵystaýda jasyrynyp júrgen bolatyn. Bir kúni túnde M.Orazbaevtyń úıine Ike Ádilov keledi. Medeý uıqyda jatqan Muqandy oıatyp, Ikemen tanystyrǵan. Ike tańǵa deıin Medeýdiń úıinde bolyp, eldegi jaǵdaı týraly pikirlesip, ertemen jolǵa shyǵyp ketedi.
El ishi mazasyz, halyq tolqý ústinde bolatyn. «Tobyqtynyń erjúrek halqy malyn tartyp alyp, tárkileýdi jalǵastyra berse, keńes ókimetine qarsy shyǵady» degen sóz jıi estiletin edi. Halyqtyń aıtqany boldy. 1931 jyldyń basynda Medeý Orazbaev, Sanııaz Medeýov, Ospan Begimbetovter qatysqan Shyńǵystaý kóterilisi bastaldy. Medeý Orazbaev jáne basqalar Shyńǵystaý kóterilisin uıymdastyrǵany úshin jaýapqa tartyldy.
Muqan Ábdirahmanov bilimin jalǵastyrýdy maqsat etip, 1930 jyldyń kúzinde Almatyǵa oqýǵa túsken edi. Kóp uzamaı anasy men baýyry, aýyl-aımaq túgel ashyǵyp jatqany jóninde hat-habar aldy. Sóıtip, 1932 jyly elge qaıtyp oraldy. Semeı jerindegi ashtyq pen aýrýdan týǵan anasy men qaryndasynyń qaıtys bolýy oǵan úlken qaıǵy-qasiret ákeldi. Semeıde OblZÝ-ǵa, Komvýzǵa ótinish jazyp, oqytýshylyq jumysqa turdy.
Muqan Ábdirahmanov Semeıde Qadyr Qadaýbaev, Jumaǵalı Omarov, Dildash Shaqabaev, Qalıaqparov degen oqytýshylarmen tanysyp, olarǵa keńes bıliginiń júrgizip otyrǵan saıasatynyń durys emestigin ashyq aıta bastady. Joǵaryda attary atalǵan azamattardyń barlyǵy derlik partııa múshesi bolǵandyqtan, óz pikirlerin alǵashynda ashyq bildirmegenimen, ýaqyt óte kele eldegi aýyr ahýalǵa alańdap, batyl qımyldaı bastady.
Ekonomıkalyq kúızelis pen ashtyqtan ábden qaljyrap, qajyǵan halyqty aman saqtap qalý maqsatynda Semeı ıntellıgensııasy ártúrli sharaǵa bardy. Sonyń biri – Oraz Isaevtyń Semeıge kelgen kezindegi jergilikti ıntellıgensııanyń tolqýy. Olar: «Qazaq halqynyń ólimine Isaev pen Goloshekın ǵana emes, Stalın de kináli, sońǵy ekeýi qazaqty aıamaıdy. Qazaq Isaev mansap úshin qazaq halqyn qurban etedi ...» dep, ony jyly qabyldamaǵan. Ásirese Dildash Shaqabaev batyl qımyldap, O.Isaevty úsh kún ańdyp, oǵan qarsy áreket etýdi oılastyrǵan. Alaıda qolaıly sáti kelmegen. Qazaqstandaǵy agrarlyq qaıta qurýlardyń saldarynan mıllıondaǵan adamnyń ómiri qıylyp, halyq qasiret shegip jatqanda birinshi basshy F.Goloshekın qazaq ıntellıgensııasyn ultshyl, topshyl, ońshyl, t.b. dep aıyptap, kóteriliske qatysqan adamdardyń sońynan túsip qýǵyndady.
Oblystyq sot tóraǵasy Daýtov, oblystyq sot tóraǵasynyń orynbasary Súleımenov, oblystyq qarjy bóliminiń basshysy Jumaǵalıev, Dildash Shaqabaev, Shaımerden Imambaev, Qadyr Qadaýov, Bastamı Birjanov, Basar (Izbasar) Ibraev jáne basqalar jınalystarda: «Qazaq ıtteı qyrylyp jatyr, quryp ketýge partııa men úkimettiń ózi jaǵdaı jasap otyr», dep partııa men keńes bıligin synǵa alyp, asyra silteý saıasatyna ashyq qarsy turdy. Ortalyqtan kelgen jaýapty qyzmetkerlerdi «qazaqty qurtý úshin Goloshekınniń jibergen elshisi» dep qabyldady, halyq shybyndaı qyrylyp jatqanyn kórgen halyqtyń basqadaı tujyrym jasaýy múmkin emes edi.
I.Stalın men A.Vyshınskııge, eldegi qýǵyn-súrginge ashyq qarsy bolǵan Aron Sols Semeıge kelgende Q.Qadaýov, D.Shaqabaev jáne basqalar «qazaq halqynyń tarıhynda mundaı shybyndaı qyrylǵan apat bolmaǵan» dep eldegi ashtyq apaty týraly ashyq aıtty, Qazaqstanda oryn alǵan súreńsiz oqıǵalarǵa shara qoldanýdy surady. Máskeý Qazaqstandaǵy ahýalǵa nazar aýdarǵan kezde qazaq halqynyń jartysy ashtyqtan qyrylyp, shetel asyp, aýyr azaptan ábden álsiredi.
F.Goloshekınniń ornyna kelgen L.Mırzoıan ekonomıkalyq saýyqtyrý sharalaryn qolǵa alǵanymen, totalıtarlyq júıeniń qysymy men qýǵyn-súrgini jalǵasa berdi. Máselen, jastar qozǵalysynyń belsendi músheleriniń biri Tóleýjan Mýsın 1933 jyldan Semeı qalasy ıntellıgensııasy men stýdent jastarynan qurylǵan kontrrevolıýsııalyq ultshyl uıymǵa qatysy bar, respýblıkadaǵy ultshyldardyń kóbimen baılanysta degen kúdikpen baqylaýǵa alyndy. 1934 jyly Almaty qalasynda T.Mýsınniń uıymdasqan ultshyl-kontrrevolıýsııalyq toppen baılanysy tekserildi.
Muqan Ábdirahmanov Almatyda 1929 jyldan jaqsy tanys shyńǵystaýlyq jastarmen baılanys ornatty. Olar: QazMÝ stýdenti, kámpeskege ushyraǵan iri baıdyń uly Anııal Sabalaqov, burynǵy alashordashy, Kamenskoe platoda ornalasqan demalys ornynda esepshi, iri baıdyń uly Sanııar Muqashev, Medeý Orazbaevtyń uly, dáriger Qabysh Orazbaev, Memlekettik bank qyzmetkeri, baıdyń uly Ǵanı Áljanov, KazSIK qyzmetkeri Muqan Abylaıhanov, onyń aǵasy Tóleýǵazy Abylaıhanovpen de jaqsy qarym-qatynasta bolǵan, ol keıinnen Qytaıǵa ketken, mýzteatr qyzmetkeri, Hasen Aqaıulynyń nemere inisi Abadın Taýkelev, onyń ákesi de iri baı bolǵan, 3 jylǵa jer aýdarylǵan, Aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynyń (SHI) oqytýshysy, Hasen Aqaıulynyń nemere inisi Maskeev, Semeı pedtehnıkýmynda oqyǵan, óziniń mekteptes dosy, 1928 jyly Semeıde qurylǵan komsomoldardyń keńestik asyra silteýge qarsy qurylǵan tobynda bolǵan Begalın, Gosbank qyzmetkeri, ákesi 1928–1929 jyldary kontrrevolıýsııalyq áreketi úshin atylǵan iri baı Muhametkárim Ahmetov, Almaty Kaztorg bazasynda jumysshy Jonqabaı Tájın, V/K OblZÝ-da agronom, VHSHSh-da oqytýshy, 1928 jyly Semeıde qurylǵan komsomoldardyń keńestik asyra silteýge qarsy tobynda bolǵan Tóleýjan Mýsın, Narkomzemda qyzmet jasaǵan, baı balasy Ormash Sáýlebekov, Máskeý memlekettik ýnıversıtetin bitirgen, baı balasy Shákir Qoqymbaev jáne basqalarmen qarym-qatynasta bolǵan. Atalǵan azamattardyń barlyǵy derlik kontrrevolıýsııalyq uıymǵa múshe degen kúdikke ilindi. Muqan Ábdirahmanovty 1936 jyldyń 4 qyrkúıeginde Qazaqstan ÝGB ÝNKVD tutqyndady. Oǵan ishki tergeý abaqtysynda qamaýǵa alý túrindegi jazalaý sharasy qoldanyldy. 40-jyldary da Semeı qalasynda 1935–1936 jyldary jasyryn áreket etken kontrrevolıýsııalyq uıymdy, oǵan múshe bolǵandardy izdestirý jalǵasa berdi.
Tóleýjan Mýsın 1941 jyly Qazaq mal sharýashylyǵy ǵylymı zertteý ınstıtýty tájirıbe stansasynda dırektor bolyp qyzmet etetin. Ol 1943 jyldyń 30 shildesinde Shymkent qalasynda qaıta tutqyndalyp, Ońtústik Qazaqstan oblystyq soty oǵan (58-14 RSFSR ÝK) 10 jylǵa eńbekpen túzeý lagerine úkim shyǵardy. Qasiret búkil otbasyn, týǵan-týystaryn da sharpydy. Adamdardy jaýapty qyzmetke ornalastyrý kezinde onyń ózi, týystary tekserýden ótti. T.Mýsınniń zaıyby Semeı oblystyq komsomol komıtetiniń hatshysy Halıtova 1946 jyly Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesine depýtattyqqa kandıdat retinde usynylǵan kezde T.Mýsınniń ótken joly qaıta qaraldy.
Alashtyń aıaýly azamaty Ábikeı Sátbaev pedtehnıkým tyńdaýshylaryna sapaly bilim berdi, olardy azattyq rýhynda tárbıeledi. Jastar rýhanı kemeldenip, ultqa qyzmet etýdi úırendi. Semeıdegi «sátbaevshyldyqpen» aıyptalyp, qýǵyndalǵan jastar qazaq halqynyń azattyǵy jolynda kúresti.
Qanysh Imantaıuly Sátbaev: «Ǵylym-bilim jolyna jastaı túskenim úshin eski zııaly, nemere týysym Ábikeı Sátbaevqa sheksiz qaryzdarmyn!» dep jazdy. Qazaq eliniń mereıi men maqtanyshyna aınalǵan Júsipbek Aımaýytuly, Qanysh Sátbaev, Muhtar Áýezov, Álkeı Marǵulan jáne basqa da qazaq zııalylary Semeı pedtehnıkýmynda oqyp bilim aldy.
Danagúl Mahat,
tarıh ǵylymdarynyń doktory
