Alashtyń aıbyny Ahmet Baıtursynulynyń «Gazet – halyqtyń kózi, qulaǵy hám tili» dep aıtqanyndaı, «Aqtóbe» gazeti de óziniń ǵasyrlyq belesinde osy qaǵıdatty berik saqtap, ustanymynan aınyǵan emes.
Búgingi oblystyq basylymnyń izashary «Kedeı» gazetiniń alǵashqy sany 1924 jyly 7 maýsymda oqyrmanǵa jol tartty. Gazet bastapqyda aptasyna bir ret, eki bet bolyp jaryq kórip turdy. Basylymda alǵashqy sandarynan bastap «Qazaqstanda», «Elden», «Jastar turmysy», «Telegrammalar», sondaı-aq «Ishki habarlar», «Syrtqy habarlar» aıdarlary turaqty kórinis tapty. Budan basylymnyń jurtshylyqty aqparattandyrý baǵytyn ustanǵanyn ańǵarýǵa bolady.
Eger shejirege úńiletin bolsaq, basylymnyń tarıhy tómendegishe órnekteler edi:
1924 jyly 7 maýsymda – gazettiń tuńǵysh sany tóte jazýmen (Aqań álipbıi) «Kedeı» degen atpen jaryqqa shyqty. Taralymy – 600 dana.
1930 jyly tamyz aıynda okrýgter men ýezderdiń ornyna aýdandar uıymdasqanda «Kedeı» gazeti «Alǵa» bolyp ózgerdi. Taralymy – 400–500 dana.
1932 jyly 13 naýryz – oblys qurylyp, gazettiń aty áýeli «Sosıaldyq jol», sosyn «Sosıalıstik jol» bolyp ózgerdi. Taralymy – 6000–10000 dana aralyǵynda.
1962 jyly ólke qurylýyna baılanysty gazettiń ataýy «Batys Qazaqstan» bolyp ózgerdi.
1965 jyly gazet oblystyq deńgeıdegi «Kommýnızm joly» ataýymen shyqty.
1990 jyly 12 qazanda oblystyq gazet «Aqtóbe» ataýyn ıelendi.
«Kedeı» alǵash shyǵa bastaǵannan halyqtyń saýatyn ashýǵa, mádenıetke úıretýge, jańa zamannyń baǵyt-baǵdaryn jurtshylyq sanasyna sińirýge umtylǵan salmaqty basylym bolǵany ańǵarylady. El jańalyqtarymen qatar sol zamannyń eń ózekti máseleleri – bilim alýǵa shaqyrý, áıel teńdigi sekildi taqyryptar turaqty túrde jazylyp otyrǵan. Gazetke jańa lep ala kelgen bas redaktordyń orynbasary Jıenǵalı Tilepbergenov «Oqshaýsha» degen aıdar ashyp, sol aıdar jýrnalısterdiń erkin shyǵarmashylyǵynyń minberine aınalǵan. Til ǵylymynyń teorııalyq negizin qalaǵan ǵalym Qudaıbergen Jubanovtyń, eldiń bas gazeti «Eńbekshi qazaqtan» kelgen Kenjeǵalı Abdýllınniń kesek oıly maqalalary gazettiń irgetasy áýelden-aq myqty qalanǵanyn kórsetedi.
«Kedeı» gazeti redaksııasynyń tuńǵysh jaýapty hatshysy bolǵan Kenjebaı Nazaralın keıingi tusta bir esteliginde bylaı dep jazypty: «Kedeı» gazetiniń birinshi sany 1924 jyldyń jazynda jaryq kórdi. Tyrnaqaldy nómirdiń ózin ázer dep shyǵardyq. О́ıtkeni ol kezde bilimdi jýrnalıster, árip terýshiler jáne baspahana qyzmetkerleri joq bolatyn. Onyń ústine qazaq tilindegi áripter jetispeı, Qazannan aldyrdyq. Tájirıbesizdikten de taıaq jedik. Bir sózben aıtqanda, gazet isiniń álippesin redaksııada jumys istep júrip úırendik».
«Kedeı» gazeti basqarmasynyń atynan «Tilshiler ne jazý kerek?», «Tilshiler! Sharýa neni ańyz qylady, jazyńdar!» degen sııaqty nusqaýlar únemi berilip otyrǵan. Januzaq Jánibekov «Kedeı» gazetin 1926–1929 jyldar aralyǵynda basqarǵan tusta basylym baǵytyn birshama aıqyndap, jýrnalıster de jazý mashyǵyna tóseledi.
Qazaqtyń kórnekti jýrnalısi Ábdýálı Qaraǵulovtyń 1967 jyly jazylǵan esteligi bylaı óriledi: «…Qazaqstanda oblystar quryldy. Osyǵan baılanysty «Alǵa» gazeti 1932 jyly naýryz aıynyń orta kezinde «Sosıaldyq jol» degen jańa atpen oblystyq gazet bolyp qaıta quryldy. Bul – burynǵy okrýgtik «Kedeı» gazetiniń «Alǵa» bolǵannan keıingi úshinshi ataýy. Bul kezde redaksııa qyzmetkerleriniń sany edáýir ósti. Meniń úlesime aýyl sharýashylyǵy sektorynyń meńgerýshiligi tıdi. Redaktor bastaǵan onnan astam adam eki bólmede ornalastyq.
1934 jyly armııa qatarynan oralyp, gazettiń jaýapty hatshysy bolyp istedim de, 1936 jyldyń tamyz aıynda Almatyǵa aýystym. Ol kezde gazet redaktory Meńetaı Jaqsylyqov edi. Men hatshylyq jumysty Kárim Erjanovqa tapsyrdym».
Bul estelikter bizge oblystyq gazetti shyǵarýdaǵy alǵashqy talpynys pen qıyndyqty anyq ańǵartady. Baıqaǵanymyzdaı, sol tusta gazettiń basty mindetteri qatarynda, ıaǵnı kóterýge tıis taqyryptary aıasynda – aýyldardy keńestendirý, partııa men úkimettiń saıasatyn qalyń buqaraǵa túsindirý, baılar ıemdenip kelgen shabyndyqtardy jalshy-batyraqtarǵa bólip berý, qosshylar odaǵynyń jumysyn jandandyrý, áıel teńdigi jáne mektepter jelisin kóbeıtý máseleleri qozǵaldy.
Gazettiń alǵashqy sandarynan avtorlar toby qalyptasa bastaǵany baıqalady. Qazaq oqyǵandary ishinen belgili zań qyzmetkeri Myrzaǵul Atanııazov, jazýshy Jıenǵalı Tilepbergenov, til mamany Qudaıbergen Jubanov, halyq aqyny Ákimáli Qarjaýov «Kedeı» gazetiniń shtattan tys tilshileri retinde basylym jumysyna belsene aralasty.
Oblys óńirindegi órkendi ózgeris, ekonomıkalyq ilgerileý, ındýstrııalyq damýy gazettiń basty taqyrybyna aınaldy. Máselen, Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń aldynda óńirde boı kótergen óndiris alyptary – «Alǵa» hımııa kombınaty, Aqtóbe ferroqorytpa qurylysy zaýyttarynyń alǵashqy qadamdary týraly oqyrmanǵa júıeli habarlanyp turdy. Gazette qarapaıym eńbek adamdarynyń tulǵasy aıshyqtalyp kórindi. Ataqty tary ósirýshi Shyǵanaq Bersıevtiń is-tájirıbesi basylymda keńinen nasıhattaldy.
Ekinshi dúnıejúzilik soǵys qalam ıelerine de joǵary jaýapkershilik júktedi. Birqatar belsendi jýrnalıster sol kezde qoldaryna qarý ustap, maıdanǵa attandy. Olardyń qatarynda esimderi elge tanylyp úlgergen Abdolla Ernazarov, Ahmet Eskendirov, Qonysbaı Erǵarın syndy jýrnalıster bar edi. El qorǵaý jolynda qaza tapqan osy erlerdiń esimi gazet tarıhynda máńgi saqtalady.
Soǵystan keıin sharýashylyqty qalpyna keltirý, tyń ıgerý, basqa da kúrdeli máseleler oblystyq basylymnyń turaqty taqyrybyna aınaldy.
О́tken ǵasyrdyń 60-jyldarynda gazettiń kadrlar quramy jańaryp, Qazaq memlekettik ýnıversıtetin bitirgen jas mamandarmen tolyǵyp, ózgeristi kezeńdi bastan ótkerdi. Buǵan birneshe oblystyń birigip, ólke qurylýy da áserin tıgizdi. Sol kezde «ólkelik» degen ataýymen shyqqan «Batys Qazaqstan» gazetiniń oqyrmandary burynǵydan kóbeıe tústi. Gazet basshylyǵy óz ortalaryna shtattan tys avtorlar quramyn nyǵaıtýǵa ıntellıgensııa ókilderin, eńbek adamdaryn kóbirek tarta bastady. О́lkelik gazettiń 400-ge jýyq turaqty avtory, 700-den astam aýyl-selo tilshisi bolýy – osynyń aıǵaǵy. Sondaı-aq aýdandarda jergilikti tilshiler posty quryldy. Aqtóbe qalasynda aýyl-selo tilshileriniń sleti ótkizildi.
Oblystyq basylym óziniń sol qalyptasý kezeńderinde Búkilodaqtyq halyq sharýashylyǵy jetistikteri kórmesiniń arnaýly dıplomdarymen, KSRO Jýrnalıster odaǵynyń Qurmet gramotasymen marapattaldy.
1974 jyly oblystyq gazettiń shyǵa bastaǵanyna 50 jyl tolýyna oraı jáne basylymnyń «oblys eńbekshilerine kommýnıstik tárbıe berý, olardy sharýashylyq jáne mádenı qurylystyń mindetterin oryndaýǵa jumyldyrý jónindegi jemisti jumysy úshin» qoǵamdyq-saıası ómirdegi belsendi qyzmeti baǵalanyp, eńbek ujymy «Qurmet belgisi» ordenimen marapattaldy.
Munyń barlyǵy saıyp kelgende alǵashqy qadamnan bastalǵan izdenistiń, ilgerileýdiń jemisi edi. Osy oraıda gazettiń alǵashqy býyn basshylary Abdolla Jánibekov, Kenjeǵalı Abdýllın, Týmysh Sarqojaev, Meńetaı Jaqsylyqov, Muqsym Qobdabaev, Qubash Qojamuratov, Smaǵul Muqashevtyń esimderin búgin de qurmetpen atap, eske alamyz.
Oblystyq gazette elge tanymal kóptegen aqyn-jazýshynyń qoltańbasy qaldy. Olardyń qatarynda degdar aqyn Qýandyq Shańǵytbaev, tanymal qalamgerler Muhtar Qurmanalın, Tabyl Qulııasov, Tobyq Jarmaǵambetov, Qural Toqmyrzın, Qajyǵalı Muqanbetqalıev, Esenbaı Dúısenbaev, Meıirhan Aqdáýletuly, Serikqalı Baımenshe bar.
Oblystyq gazettiń qalyptasý kezeńinde basylymda jýrnalısterdiń qýatty tolqyny qyzmet atqardy. Olardyń problemalyq maqalalary, oıly ocherkteri, semser tildi feletondary tipti respýblıkalyq gazetterde de jarııalandy. Birqatarynyń kitaptary jaryq kórdi.
Nurqaıyr Teleýov oblystyq gazetti 1965–1992 jyldar aralyǵynda basqardy. Odan keıingi jyldarda Qýanysh Tektiǵulov, Idosh Asqar, Ámir Oralbaı, Qasymjan Baısadaqov, Baýyrjan О́teýlıev basylym tizginin ustady.
Gazette 60-jyldardan beri qaraıǵy kezeńde Murat Nurtaev, Tańatar Shańbatyrov, Kádirbaı Bekmaǵambetov, Tólemis Meńdiǵalıev, Tórebek Dosqalıev, Smat Qabylbaev, Zeınolla Quljanov, Marat Myrzaǵulov, Ákimjan Oralbaev, Saǵymbaı Sembaev, Seksenbaı Kúlimbetov, Qýanysh Áljanov, Amanqos Orynǵalıuly, Satypaldy Sáýirbaev, Saǵyndyq Nııanqulov, taǵy basqa aǵa býyn jýrnalıster ónimdi eńbek etti.
«Aqtóbe» gazeti bas redaktorynyń orynbasary bolyp qyzmet atqarǵan Halyqaralyq «Alash» syılyǵynyń laýreaty Ertaı Ashyqbaev «Qurmet» ordenimen, jýrnalıster Jaqsylyq Aıjanov, Nurmuhanbet Dııarov «Eren eńbegi úshin» medalimen marapattaldy.
Oblystyq «Aqtóbe» gazeti qazirgi ýaqytta «Aqtóbe Medıa» JShS quramynda birneshe basylymmen qatar jańa ýaqyt talabyna saı qyzmet etedi. Bul rette oqyrmandarmen baılanysty nyǵaıta túsý, jurtshylyq qajet etetin kún tártibindegi kókeıkesti máselelerdi kóterý sııaqty mindetter alǵa qoıylǵan. Búgingi kúni on bes myńǵa jýyq taralymmen shyǵyp turǵan basylymda burynǵy qyzmet atqarǵan qalam ıeleri qalyptastyrǵan ıgi dástúr, izgilikti murattar sabaqtastyǵyn taýyp keledi.
Búginde oblystyq basylymdar jańa kezeńge aıaq basty. Ýaqyt tynysyn tap basyp seziný, aqparat anyqtyǵy men shynaıylyǵyn qamtamasyz etý, eń bastysy adal kóńildi oqyrman oıynan shyǵý, senimine ıe bolý – gazet jýrnalısteriniń basty mindetine aınaldy.
«Aqtóbe» gazeti óziniń 100 jyldyǵy merekesi qarsańynda «Júz jyl jylnamasy» aıdary aıasynda oqyrmanǵa ótken kezeńniń esteligin usynyp otyr. Sondaı-aq naq osy «Júz jyl jylnamasy» ataýymen elimizdiń alǵashqy astanasy Orynborǵa, odan keıingi ortalyǵymyz bolǵan Qyzylordaǵa (Aqmeshitke), Almatyǵa, búgingi elordamyz — Astanaǵa arnaıy ekspedısııalar uıymdastyrý josparda tur.
...Belgili aqyn Esenbaı Dúısenbaevtyń osydan on shaqty jyl buryn óziniń ushqan uıasyna arnap:
«Aqtóbe» bop tirep qazir at basyn,
Aıqara ashtyń árbir úıdiń qaqpasyn.
Baı bop, barsha muratyńa jetkeısiń,
Qaıta «Kedeı» atanýdan saqtasyn!»
– dep aqjarma tilegin bildirýi búgingi baǵytymyzben, ilgeri ustanymymyzben úndes keledi.
Baıyrǵy basylymnyń 100 jyldyǵyna oraı taıaýda aqtóbelik alpınıster arnaıy saparǵa shyǵyp, Tıan-Shandaǵy Altýs shyńyna «Aqtóbe» gazetiniń týyn tigip qaıtty. Bul ǵasyrlyq tarıhqa aıaq basqan gazet jýrnalısteri úshin tarıhı oqıǵa ispetti boldy.
Raýken OTYNShIN,
«Aqtóbe Medıa» JShS dırektory
