* Esenberlın – 100 
Dala tarıhynyń daýylpazy
«Ilııas Esenberlın. Sýretker aqıqaty – tarıh shyndyǵy» atty alqa-qotan áńgimege qatysýshylar 100 jyldyǵy atap ótilip jatqan zamanymyzdyń asa kórnekti jazýshysyna osyndaı baǵa berdi. Bir ǵajaby, osy shara qazirgi Qazaqstan Jazýshylar odaǵy ǵımaratynyń bir kezderi Ilııas Esenberlın otyrǵan kabınetinde ótkizildi. Bul bólmede búginde aqsaqaldar alqasy ornalasqan. Sóıtip, jazýshy rýhy ózi jaıly zerdeli áńgimeniń basy-qasynda bolyp, aınala tóńirekte qalyqtap júrgendeı áser etti. Odaqtyń basqarma tóraǵasynyń birinshi orynbasary, aqyn Ǵalym Jaılybaı bul alqaly jıynnyń M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtymen birlesip ótkizilip jatqandyǵyn atap aıtty. I.Esenberlınniń 100 jyldyǵy Úkimettiń respýblıka boıynsha keńinen atalyp ótiletin mereıtoılar tizbesine engen kórinedi. Búgingi jıyn – qarashańyraqtaǵy jyl basyndaǵy birinshi áńgime dese de bolǵandaı. Onyń ústine keńestik sireý saıasat tusynda ulttyq sanany oıatyp, qazaqtyń arǵy tarıhyn alǵash qopara jazǵan dáýir sýretkeriniń 100 jyldyǵy Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵymen toqaılasa tuspa-tus kelýi Qudaıdyń bir jyrǵap bergenindeı boldy. 550 jyldyq toı is-sharalarynyń biraz bólimderi tarıhı taqyryptyń tarlanbozy Esenberlın esimimen baılanysty aıshyqtalmaq. Sonymen birge, Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń tóraǵasy, senator Nurlan Orazalınniń saýal joldap izerleýi arqasynda respýblıkalyq, oblystyq bıýdjetterden qarjy bólinip, búginde ózi de tarıh tulǵasyna aınalǵan qaısar qalamgerdiń eskertkishin ornatý máselesi óz sheshimin tapqandaı. Sonymen, Esenberlın jyly bastalyp ketti dep jalǵady sózin Ǵ.Jaılybaı. Mereıtoıǵa arnalǵan is-sharalar ret-retimen óte bermek. Aldaǵy kúzge qaraı Astana, Almaty jáne Kókshetaý qalalarynda jazýshy shyǵarmashylyǵyna oraılastyrylǵan keń kólemdi ǵylymı konferensııalar ótkizilmek. Ádebıetimizdiń abyz qarttarynyń biri, akademık Sherıazdan Eleýkenov jazýshynyń daralyǵyn aıqyndaıtyn tvorchestvolyq ereksheligin tap basyp kórsetýdiń mańyzdylyǵyna toqtaldy. Árıne, burynǵy ótken úlken jazýshylarymyzdy uly, asa kórnekti, klassık dep qoshemetteı berýge bolar. Biraq ol nesimen uly, nendeı sıpatymen daraboz ekendigin aıta bilgen abzal. Osy turǵydan kelgende Ilııas Esenberlınniń jóni tipten bólek. Erterekte Keńes Odaǵynyń Batyry Nurken Ábdirov týraly tolǵaý óleńinde ol onyń qazaq halqynyń qyran uly ekendigin basa kórsetedi. Al «Qaterli ótkel» romanynda astarly túrde ol kezde attaryn ataýdyń ózine tyıym salynǵan Ahmet Baıtursynov pen Maǵjan Jumabaevtyń beınelerin somdaıdy. Olardyń aýzyna «Ult táýelsizdigi» deıtin sol zamanda eshkimniń oıy túgil, túsine kirmegen sózderdi salady. Bas ketetin táýekelge bel býyp Kenesary týraly romanyn jazady. Alty ǵasyrlyq qatparly qazaq tarıhyn qamtyǵan «Kóshpendiler» trılogııasynyń ón boıynda ulttyń bereke-birligin basty murat etip qoıady. Al odan keıingi «Altyn orda» trılogııasyn «...tikenektiń ornyna gúl shyqty. Ol gúl Qazaqstan Respýblıkasy degen el edi» dep aıaqtaıdy. Belgili jazýshy Qabdesh Jumadilov ataqty «Qahar» romanynyń alǵashqy aty «Han Kene» bolǵandyǵyn baıan etti. Mundaı ataýmen shyǵarma ótpeıtin bolǵandyqtan ony ózgertýge týra kelgen. Baǵyna qaraı ekinshi ataý da sátimen tabylyp, ulttyq rýhtyń sımvolyna aınalyp júre berdi. Jazýshy qudireti eń aldymen onyń azamattyq ustanymynan, qaı taqyrypty tańdap alýynan kórinedi. Osy turǵydan kelgende qazaq ádebıetindegi murty buzylmaı jatqan tarıhı taqyryptyń alǵashqy muzjarǵysh kemesi Ilııas Esenberlın bolǵanyn áste umytpaýymyz kerek. Jazýshy Maral Sqaqbaev Ilekeńdi aıryqsha jaqsy kórýi «Qahar» romanynan bastalǵandyǵyn eske aldy. Iá, bul roman shyn mánisinde halyq sanasyn silkindirdi, rezonansy óte úlken boldy. Halyq bul kezde tarıhı taqyrypqa sýsap otyrǵan-dy. «Almas qylysh» ta, «Jantalas» ta tarıhshylardyń aıta almaǵanyn aıtyp, jaza almaǵanyn jazyp, tarıh materıaldaryn mol qamtyǵandyqtan da jurtshylyq nazaryn aýdardy. Al «Altyn orda» trılogııasy kórkemdikke qoıylatyn sharttardy saqadaı saıly oryndaýymen de qundy. Sheshen óz sózin tarıhı taqyrypty qaýzaıtyn jazýshylarǵa arnalǵan Ilııas Esenberlın atyndaǵy syılyq taǵaıyndaý kerek degen usynyspen túıindedi. M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, jazýshy Nurdáýlet Aqysh Esenberlınniń tarıhı taqyrypty ıgerýdegi kórkemdik konsepsııalaryna toqtalsa, jazýshy-dramatýrg Sultanáli Balǵabaev onyń áleýmettik zertteýler boıynsha eń kóp oqylatyn qalamger ekendigine dáıekti mysaldar keltirdi. Uıǵyr jazýshysy Ahmetjan Ashırı Ilekeńniń óz tarıhı romandarymen qazaq halqynyń myń jyldyq ómirin beınelep, óshpes rýhty sýrettep uly erlik, uly eńbek jasaǵanyna súısinisin bildirdi. Synshy Baqytjan Sarbalaev Ilııas Esenberlın murasy búgingi qazaq ádebıetiniń damý máselelerimen baılanystyryla zerdelenýi qajettigine nazar aýdardy. Ádebıet ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Gúljahan Orda Esenberlın qalyptastyrǵan tarıhı mektep búgingi tańda tamasha jalǵasyn taýyp jatqandyǵyn baıandady. Qorǵanbek AMANJOL, «Egemen Qazaqstan». ALMATY.
