Arman qanatynda
Ol Ahmet Jubanovtyń zamanynda qandaı qıyn bolsa, tańǵajaıyp tylsym syryna boılata qoımaıtyn kirpııaz álem keıingilerdiń de keń kósilip, erkin qulashtaýyna ońaılyqpen erik bermeı keledi. Klassıkalyq ónerdiń kez kelgen salasy bir talanttyń ózin saryltyp, saǵyntyp, uzaq tolǵatyp baryp dúnıege ákeledi. Ulttyq klassıkalyq ónerdiń óristeýine qyzmet etken E.Brýsılovskıı men A.Jubanov, L.Hamıdı men S.Muhamedjanov, M.Tólebaev pen E.Rahmadıevterden keıingi býyndaǵy kompozıtorlar qatary da jańa, jas talanttarmen baıaý ári sırek tolyǵady. Al J.Shanın men Q.Jandarbekovtiń zamanynan beri qaraı opera men baletti sahnalaıtyn rejısserlerdiń esimin taramys qoldyń saýsaǵyn eki qaıtara búgip-aq túgendep shyǵýǵa bolady. Dırıjerlik ónerdiń jalyna daryndylar ǵana qol arta alady, sol sekildi mýzykalyq qoıylymdardyń rejısseri de dál solaı dara daıyndalyp keledi. Az bolsa da, saz daıyndalǵany, bálkim durys ta bolar. Sebebi klassıkalyq óner ordasy kez kelgen kemtalant, kezdeısoq adamdardyń qarabaıyr dúnıesimen bylǵanbaýy kerek. Uly ónerdiń súrleýinde qarshadaıynan mýzykalyq bilim alyp, arnaýly oqý oryndaryn kezeń-kezeńimen támamdap, shyǵarmashylyq izdenis jolyndaǵy barlyq qıyndyqty eńserip, talmaı eńbektenip kele jatqan jas talant Dıana Ákimbaevanyń ulttyq opera men balet ónerin damytý qyzmetine orasan zor daıyndyqpen kelgen hıkaıasy estigen adamdy tańyrqatpaı qoımaıdy.
Dıana Ákimbaeva – Qurmanǵazy atyndaǵy ulttyq konservatorııany, Sankt-Peterbýrgtegi N.A.Rımskıı-Korsakov atyndaǵy memlekettik konservatorııasynyń mýzykalyq teatr rejıssýrasy kafedrasyn qyzyl dıplommen támamdaǵan. Búginde Abaı atyndaǵy ulttyq opera jáne balet teatrynyń rejısseri, sondaı-aq ózi túlep ushqan konservatorııanyń oqytýshysy. О́nertaný ǵylymynyń magıstri.
Tabıǵatyna qaısarlyq tán Dıananyń osy oqý oryndarynan tirnektep jınaǵan bilimin jankeshti erlikke balap, salystyrýǵa bolady. Tipti ózinen keıingi bıikke umtylǵan kez kelgen jasty demep jiberýge paıdasy bar motıvasııalyq daıyn qural dersiz. Ásirese, Ákimbaıdyń urpaǵynyń áýlıe Petr qalasyndaǵy bıik oqýdy baǵyndyrýy óz aldyna bólek áńgime. Anasy Qostanaıdaǵy páterin satyp, Almatydan alǵan jalǵyz bólmeli páterge jarqyratyp jóndeý júrgizip, bir-aq kún túnep, qyzyǵyn kórmesten, bilimniń eń bıigine kózin qadaǵan qyzynyń saǵyn syndyrmaı, satyp, aqshasyn qaltasyna salyp bergenin eljiremeı tyńdaý múmkin emes. Anasynyń aq batasy men eriniń qoldaýyna qanattanǵan Dıana jasqa tolmaǵan, emizýli balasyn tastap, Peterbýrgke bilim izdep shyǵady.
Ol ózin maman retinde damytyp, shyǵarmashylyq qabiletin ıgerý jolynda qandaı qıyndyqtan da sheginip kórgen emes. Bar yndyn-yqylasy – mýzykalyq teatr rejısseri bolý edi, nege ekeni belgisiz, yzyńy úzilmegen ishki daýysy Reseıge shaqyrdy da turdy. Qazaqstannan qoldaý taba almaǵanyna qamyǵyp, úmitin úkilep otyryp Reseıdiń Mádenıet mınıstrligine hat ta jazdy. Ondaǵy mınıstrlik: «sizdiń hatyńyz bizdiń júregimizden emes, súıegimizden ótti» dep, úsh kún ishinde jaýap qatyp, biraq tegin oqyta almaıtynyn, eń tıimdi joly «Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy mádenı baılanystyń myqty ekenin, kvota qarastyrylǵanyn» aıtyp, jol silteıdi. Tıisti mádenıet mekemelerine hattyń ústine hat jazyp júrip, memleketaralyq kvotanyń ashylǵanyn saryla kútip, jartylaı aqyly oqyp, jartylaı grantqa túsip, maqsatqa qoljetkizýdiń barlyq azabyn bir adamdaı basynan ótkeredi.
D.Ákimbaeva aldymen Chelıabınsk memlekettik konservatorııasyna oqýǵa qabyldanady. Biraq bar zeıinin rejısser kásibin ıgerýge baǵyttap alǵan Dıana dittegenindeı tereń bilimdi bul oqý ornynan taba almady, Almaty konservatorııasynda meńgergen baǵdarlamany qaıtalap oqýǵa zaýqy soqpady. Álemdik klassıkalyq ónerdi jasaǵan ulylardyń izi qalǵan álemdik mańyzy zor ortalyqqa umtyldy da turdy. Alaıda kolledjdi qyzyl dıplommen, konservatorııany qyzyl dıplommen támamdaǵan Dıanaǵa munyń barlyǵy kedergisin jasamasa, esh kómegin bere almady, sebebi ekinshi mamandyq alý qaıda bolsa da, aqyly edi. Reseı qalalary men Qazaqstannyń arasynda qaqpaqylǵa túsken fýtbol doby sekildi ary-beri sarsańǵa túsip, Almaty men Peterbýrgtiń arasyndaǵy aspandy san márte tilip ótip, kóp kúni sergeldeńmen ótse de, armanymen júzdesýge jaqyndaǵanyn júregimen sezdi. Demeýshiler izdeýden sharshamaı, Mádenıet mınıstrliginen járdem berýin ótingen hattary nátıjesiz qalmaı, tabandylyǵynyń arqasynda N.A.Rımskıı-Korsakov atyndaǵy Sankt-Peterbýrg memlekettik konservatorııasyna oqýǵa qabyldanyp, eńbekqorlyǵynyń arqasynda mýzykalyq qoıylym rejısseri mamandyǵynyń qyr-syryna boılaı bastaıdy.
«Jambyl jyraý»
Álqıssa, úsh jyl buryn Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatrynda jyl boıy toılanǵan Jambyl Jabaevtyń 175 jyldyǵy «Jambyl jyraý» operasymen túıindeledi. Peterbýrg konservatorııasynyń 5-kýrsyn támamdaýǵa jaqyndap, dıplomdyq jumysyna «Sarskaıa nevesta» degen orys operasyn qoıýǵa daıyndalyp júrgen Dıana Ákimbaeva Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatrynyń sahnasynda «Jambyl jyraý» operasyn qoıýǵa shaqyrylady. Aldynda memlekettik emtıhannyń turǵanyn aıtyp bas tartpaq bolǵan edi, teatr dırektory Taıyr Qarataevtyń: «Sen qoımaǵanda kim qoıady?» degen sózi qanattandyrǵandaı bolyp, kelisýine týra keldi. Kókten izdegeni jerden tabylǵan Dıananyń senimdi aqtaǵannan basqa amaly da joq edi. Opera bastalar aldynda teatrdyń zalynan «lıbrettosyn jazǵan Darhan Qydyráli, Aqedil Toıshanuly, kompozıtor Álqýat Qazaqbaev, rejısser Dıana Ákimbaeva» dep habarlanǵanda, bul esimderdiń bári de tyńdaýshysyna tym tosyn estildi. Búginde Batys klassıkasynyń kóleńkesinde joq bolýǵa aınalyp, jurnaǵy ǵana qalǵan ulttyq operamyzda ár kezeńde ǵashyqtar týraly, batyrlar týraly spektaklder kóp qoıylǵanymen, beridegi belgili tulǵalar, onyń ishinde aqyn týraly jazylǵan alǵashqy opera osy «Jambyl jyraý» operasy edi. Ideıanyń sonylyǵy óz aldyna, shyǵarma da jańa kózqaraspen qoıyldy. Osy ýaqytqa deıin Jambyldy aqyn dep, abyz dep áspetteýimizben birge, qolyna keńestiń qyzyl týyn ustatyp, proletar jasap, orynsyz qııanatqa shalǵan jerimiz kóp. Osy operada Jambyl qııanattan arshylyp, ulttyń rýhy bolyp júzi jarqyrady. Jańa shyǵarma arqyly Jambyl tuńǵysh ret túrkilik deńgeıdegi iri tulǵa, álemdik deńgeıdegi ózgeshe qubylys bolyp tanyldy. Halyqtan ajyramaǵan, qazaq-qyrǵyzben teń júrip, qaraıǵannyń bárin «qandasym, baýyrym, týysym» dep tanyǵan tarıhı som tulǵany saıasattyń ishinen sýyryp alyp, aq júzin aıdaı álemge aqtap shyǵarǵan Dıananyń sheberligi bolatyn. Peterbýrg sekildi parasat pen mádenıet ordasynan bilimin shyńdap kelgen jas sahna mamany men soǵys órti tutanǵan qıyn jyldarda «Lenıngradtyq órenine» dem bergen adamzattyq deńgeıdegi Jambyl aqynnyń rýhy, oıy bir núktede toǵysty. «Jambyl aqyn keńestiń qolshoqpary emes, Tónykók, Ketbuǵa, Qorqyt, Sypyra jyraýlarmen qatar turatyn uly tulǵa. Zańdy izbasary. Rýhanı murageri» degen ıdeıany jas rejısser kórermenge qoryqpaı shynaıy ári tolyqqandy jetkizdi.
Dıana ózi bilim alyp jatqan Sankt-Peterbýrg memlekettik konservatorııasynyń ókili retinde ustazy Iýrıı Laptevti operaǵa arnaıy shaqyrǵan bolatyn. Iý.Laptev – Reseı Federasııasynyń halyq ártisi, professor, mýzykalyq teatr rejıssýrasy kafedrasynyń meńgerýshisi. Shákirtine qoldaý kórsetýge Almatyǵa kún ilgeriden kelip, operanyń daıyndyǵyna qatysyp, ishinara eskertýin jasap, keńesin berip, premerany tamashalaıdy. Lenıngradta týyp-ósken Laptev úshin Jambyldyń orny erekshe, Peterbýrgte J.Jabaev atyndaǵy kóshe bar, eskertkishi de boı kótergen, «Lenıngradtyq órenim, maqtanyshym sen ediń...» degen óleńin jatqa oqyp ósken ol, qazaq halqynyń birtýar ulynyń rýhyna bas ıe otyryp, tarıhı aýqymdy tulǵany kásibı bıik deńgeıde sahnalaǵan shákirtine kóńili tolyp, Dıana týraly maqala da jazady. Sóıtip, N.A.Rımskıı-Korsakov atyndaǵy konservatorııany da mýzykalyq teatr rejısseri mamandyǵy boıynsha qyzyl dıplommen támamdaǵan Dıana júzi bal-bul janyp, taý qoparatyndaı kúshpen týǵan jerge oralady.....
«Sáken» operasy
Bıyl aqpan aıynda Qurmanǵazy atyndaǵy ulttyq konservatorııanyń A.Jubanov atyndaǵy konsert zalynda konservatorııanyń 80 jyldyq mereıtoıy aıasynda Sáken Seıfýllınniń týǵanyna 130 jyl tolýyna oraı «Sáken» operasy sahnalandy. Dramatýrg Qanat Júnisovtiń lıbrettosyna jazylǵan kompozıtor Álibı Ábdinurovtyń jańa týyndysyn rejısser Dıana Ákimbaeva konsertmeıster Gúlnar Jıdılovanyń kómegimen jaryqqa shyǵardy. Qoıýshy dırıjer Qýanysh Ismaılov qolyn sozdy. Alash taqyryby drama teatrlarynda táýir kórinis taýyp keledi, al klassıkalyq ónerdiń tarıhynda qýǵyn-súrgin jyldardyń qasireti alǵash ret kórinis tapty. Bul taqyryp áli de bolsa tabý. «Sáken» operasy – tek Sákenniń emes, 30-jyldardaǵy kúlli qurbandardyń, Alash arystarynyń tıptik beınesi. Aýqymdy opera qoıýǵa mıllıondaǵan qarjy kerek, al Dıana konservatorııanyń «Vokaldyq óner» kafedrasynyń jáne P.Chaıkovskıı atyndaǵy Almaty mýzykalyq kolledjiniń «Án salý» bóliminiń stýdentterimen-aq operany az kúnde ázirlep shyǵardy.
Hosh. Qyzyldar men aqtardyń shaıqasy, ashtyq, qazaq eline Mırzoıannyń kelýi, peıili jomart qazaqtyń «Myrzajan» dep tóbesine kóterip qarsy alǵany. ...Sahnanyń ortasynda úlken kartına ilingen. Kartınanyń bergi jaǵynda Mırzoıan Sákendi shaqyryp alyp, jaıbaraqat tergep otyr, al arǵy jaǵynda úkimet basshysynyń otbasy oırandalyp, áıeli ALJIR-ge ketip barady. Myna tusta Qazaqstannyń Máskeýdegi mádenı onkúndigi tabysty ótip jatyr, Muhtar, Kúlásh, Shara, Dına bastaǵan Qazaqstannyń bar jaqsy-jaısańy qyzyl ımperııa astanasyn ónerimen dúbirletip jatyr, halyqtyń bar nazary Máskeýge aýǵan, al sahnanyń astynda qazaqtar ashtan qyrylyp jatyr. Bul halyqtyń kóńilin aýlaý ma, álde keńestiń surqııa saıasatynyń jymyn bildirmeı, kóptiń oıyn basqa jaqqa aýdarý ma? Ashtyq pen repressııa HH ǵasyrdyń ózegin kemirip, qazaqtyń kúretamyryn úzip, belomyrtqasyn opyryp ketti. Ol janap ótpegen jan, jylatpaǵan otbasy qalmady, osy shyndyqty qaz-qalpynda kórsetip, atqan saıyn qulap jatqan qurbandardy qoınyna alǵan «Baýyrlastar zıratyn» aq matamen astastyra, jer betinen aýlaqqa áketip jatqan kórinis – Dıana tapqan tyń tásil. Operadaǵy eń jaǵymsyz eki beıne Goloshekın men Ejovtyń sahnasy tipti jıirkenishti. Stalınniń eki jendetiniń de júıkesi álsiz, sanasy syrqat, sondyqtan da qatygez. О́zindegi kembaǵaldyqty búrkemeleý úshin ózgege ústemdik etkisi keletinder el basqaryp otyr. «Siz, joldas Ejov, nege maǵan sonsha qaraısyz? Búrkitiń bolaıyn, qanatyń bolaıyn, seni qorǵap júretin»... Aqyl-esi durys er adamdar ekeýara mundaı dıalog júrgizbeıtini anyq. Elikken ekeýdiń emeýrinin zaldaǵy kórermen túsindi. El ishinde jeldeı esetin qańqý sóz emes, tarıhı negizi bar mundaı detaldy sahnada kórsetý úshin sózsiz rejısser erkindigi kerek. Bul konservatorııanyń kishkentaı zalyndaǵy kórinis, al úlken teatrlarda qoıylsa, áseri qalaı bolar edi?
Rejısser – teatrdaǵy basty adam. Ol spektakl kezinde sahnadan kórinbeıdi. Biraq spektakldegi ár detaldan onyń qoltańbasy, dúnıetanymy, ustanymy taıǵa tańba basqandaı aıqyn sezilip turady. Kórermen spektaklden tolqyp, qanattanyp shyǵa ma, túńilip, qulazyp shyǵa ma, jalpy, qandaı áser arqalap shyǵady, ony da rejısserdiń bilimi men sheberligi sheshedi. Rejısserdiń mindeti – belgili shyǵarmany ıakı jańa týyndyny óz kózqarasymen órip shyǵý. Ol ózi jasap erkindik aralynyń táýelsiz turǵyny. О́nerge kózqarasy, qııaly, qarym-qatynasy ózgeshe. Azamattyq kózqarasyn batyl usynatyny da sondyqtan. Úlken mádenıet, naǵyz kásibı orta kórip, ysylyp kelgen jas maman qandaı isti qolǵa alsa da, janyn salyp, mahabbatpen jasaıdy. Shyǵarmashylyq áleýetin tanytýǵa múmkindik berse, ulttyń uly ıdeıalarymen rýhtanyp alǵan Dıana teatr ónerin óristetýden aıanaıyn dep turǵan joq. Tek qoldaý kerek. Eger adam talantty bolsa, tabandy bolsa, maqsatyna senimdi bolsa, sózsiz armanyn baǵyndyryp, jetistikke jetetinin jas rejısser Dıana óz mysalynda osylaısha ádemi dáleldep keledi.
ALMATY
