Kollajdy jasaǵan – Záýresh Smaǵul, «EQ»
Búgingi tańda sanaly azamattardy elimizdegi ekonomıkalyq ósimniń qarqyn ala almaı kele jatqandyǵy naryq qyspaǵyna baılanysty týyndaǵan qıyndyqtar men kúrdeli máseleler ǵana emes, sonymen birge mádenı-rýhanı baılyqtyń ortalanyp, tómendep bara jatqany da erekshe alańdatady. Adam taǵdyry – qoǵam taǵdyry. Sol sebepti adam tanýdan aqsha taný basymdaý bolyp turǵan myna zamanda onyń materıaldyq jaǵyn ǵana emes, rýhanı jaǵyn da oılap, oıly da júıeli jumys júrgizýimiz qajet.
Eń aldymen bilim, mádenıet, aǵartý mekemeleri, árbir otbasy sanasy sergek, oıy ozyq, talǵamy bıik, qııaly júırik, ulttyq rýhanı qundylyqtardy baǵalaı, zerdeleı biletin qoǵamymyzdyń bolashaq azamattaryn tárbıeleýge erekshe mán berýge tıis. Bul – eshqandaı da dáleldeýdi qajet etpeıtin aqıqat.
«Tárbıe – tal besikten» dep atam qazaq beker aıtpaǵan. Ulttyq tárbıeniń negizi ananyń áldıinen bastalatynyn ómirdiń ózi, ǵylymnyń kózi – halyqtyń pedagogıka áldeqashan dáleldegen. Biraq búginde, ókinishke qaraı, biz sol ata-ájelerdiń boıymyzǵa sińirgen táliminen, tárbıesinen múlde alshaqtap, ajyrap bara jatqandaımyz.
Buǵan Baýyrjan Momyshulynyń myna bir aıtqan ataly sózi dálel: «Jaýdan da, daýdan da qoryqpaǵan qazaq edim, endi qorqynyshym kóbeıip júr. Balalaryn besikke bólemegen besigi joq elden qorqamyn. Ekinshi, nemeresine ertegi aıtyp beretin ájeniń azaıýynan qorqamyn. Úshinshi, dámdi, dástúrdi syılamaıtyn balalar ósip keledi. Onyń qolyna qylysh berse, kimdi de bolsa shaýyp tastaýǵa daıar. Qolyna kitap almaıdy. Úırenip jatqan bala joq, úıretip jatqan áje joq».
Iá, batyr Baýkeńnen artyq ne aıtýǵa bolady? Jaraıdy, ertegi bilmeıdi ekenbiz, bilsek, jóndep aıtyp bere almaıdy ekenbiz, onda nege bir sátke kúıbeńi taýsylmaıtyn tirshilikten sańylaý taýyp, nemerelerimizdiń uıqyǵa bas qoıar sátinde qazaq, álem ertegilerin, tárbıelik máni zor, baldyrǵandardyń bolmysyn, uǵymyn ashyp, dúnıetanymyn keńeıtetin qysqa áńgimeler men óleńderdi kitaptan, balalarǵa arnalǵan baspasóz betterinen oqyp bermeske? Muny aıtyp otyrǵan sebebim, osyndaı jolmen balalardy kishkentaı kezinen-aq kitap oqýǵa yntalandyrýǵa, sol arqyly rýhanı baılyqtyń eń bıigi – kórkem ádebıetti súıýge baýlyr edik.
Ádebı kórkem shyǵarmalar óziniń oqyrmandaryn jaǵymdy keıipkerleri arqyly jaqsy ádepke úırenýge jetelese, jaǵymsyz keıipkerleri arqyly olardy jaman ádetten jırenýge nasıhattaıdy. Sondyqtan árbir adam óziniń ómirine rýhanı azyq, boıyna kúsh-qýat, oıyna qııal, kóńiline arman beretin, adamzat aqyl-oıynyń injý-marjanyn boıyna jınaǵan bilim bulaǵy – kitappen dostasyp, ony ómirlik serigi etýi kerek. Ol pende bitkendi búkil iske qasiretin tıgizetin oı taıazdyǵynan, talǵam jutańdyǵynan qutqarady. Bilimińdi jan-jaqty tolyqtyrady, til baılyǵyńdy arttyrady, mádenıetińdi qalyptastyrady, qııalyńa, armanyńa qanat bitiredi. Bir sózben aıtqanda, seni eriksiz rýhanııat álemine jeteleıdi.
Biz qazirgi bala kitap oqymaıdy deımiz. Durysy, sony oqyta almaı júrmiz-aý... Máselen, odaq kezindegi mekteptiń oqý baǵdarlamalarynda joǵary klass oqýshylaryna kórkem ádebıettiń tizimi berilip, ony oqý jyly ishinde oqyp shyǵý mindettelinetin. Kezinde aýdandyq bilim bóliminde qyzmet atqarǵan óz tájirıbemnen baıqaǵanymdaı, bul talap qazaq tili men ádebıeti pániniń muǵalimderi tarapynan oryndala bermeıtin. Shákirtiniń jyldyq baǵasy qorytyndylar kezde onyń kórsetilgen ádebıetti oqyǵan, oqymaǵandyǵy eskerilmeıtin. Qazir de solaı. Pán muǵalimderi oqýshylardyń qolyna tizimdi berýmen ǵana shekteledi. Ony oqýshy oqyp jatyr ma, oqymaı jatyr ma, sharýasy joq. Osydan kelip, «oqýshylar kórkem ádebıetti janyna serik etpeıdi, oǵan degen qyzyǵýshylyq sezimi joq» dep, shákirtterdi kinálaımyz. Buǵan tikeleı tek qana pán muǵalimderi men úıden baqylaý jasamaıtyn ata-analar kináli ekenin búgip qalýǵa bolmaıdy. Sondyqtan barlyq deńgeıdegi bilim bólimderi, onyń ádistemelik kabınetteri jiberilgen olqylyqtardyń ornyn toltyrý úshin ádebıet pániniń muǵalimderine qatań talap qoıýlary, onyń oryndalýyn turaqty túrde baqylaýǵa alýlary kerek. Sonda ǵana biz óskeleń urpaqtyń kórkem ádebıetke degen qyzyǵýshylyǵyn oıatyp, ony súıý sezimin oqýshylardyń boıyna sezdirmeı sińdire biler edik.
Sondaı-aq adamnyń jan dúnıesin rýhanı jaǵynan baıytatyn qazynanyń biri – buqaralyq aqparat quraldary. Ult zııalysy Ǵumar Qarash «Gazet – bizdiń bilmegenimizdi kórsetetin ustazymyz. Gazet – bizdiń qarańǵyda jarq etip, týra jolǵa salatyn shamshyraǵymyz» dep bekerden-beker aıtpasa kerek. Jyl saıyn otbasymyzǵa jazdyryp alatyn 8–10 túrli respýblıkalyq, oblystyq, aýdandyq gazet-jýrnaldardyń ishinen aldymen qolymyzǵa «Egemen Qazaqstan» basylymyn alamyz. О́ıtkeni gazet betterinde ónege alarlyqtaı mazmundy, maǵynaly materıaldar kóp jarııalanady. Ulttyq mańyzy bar saıası-áleýmettik, tarıhı-tanymdyq máselelerge basymdyq beredi. Ekonomıkamyzdyń ósýi men onyń damýynyń baǵyt-baǵdaryn oqyrmanǵa qarapaıym tilmen jetkizedi. Eldiń damýy jolyndaǵy kemshilikter men olqylyqtar da qalamgerler nazarynan tys qalmaıdy. О́z basym gazettiń «Saıasat», «Ekonomıka», «Rýhanııat» aıdarymen shyǵatyn betterin jibermeı oqyp turamyn. Endigi jerde aǵa basylymnyń jaqsy isterdiń, jaǵymdy jańalyqtardyń jarshysy bolýymen qatar, retti jerinde ádil de ótkir synnyń semserin silteı bilgenin qalar edim.
Buǵan deıin beleń alǵan, áli de aıyldaryn jımaı kele jatqan ártúrli kompanııadaǵy jekelegen tulǵalar men bıliktiń joǵarǵy eshelonyndaǵy jemqorlar týraly, kúnnen-kúnge óris alyp bara jatqan zańsyzdyqtar týraly naqty faktilerge negizdelip jazylǵan maqalalardy halyq ózderiniń súıikti basylymynyń betinen oqyǵylary keletini anyq. Respýblıkalyq kólemde birdi-ekili, óte az tırajben shyǵatyn oppozısııalyq gazetterdiń jazǵandaryn oqymaq túgili, onyń betterin ashyp ta qaramaıdy jemqorlar.
«Men alty qatar áskerden emes, alty bettik gazettiń ıdeologııasynan qorqamyn» dep, azýly da aıbarly Napoleon Bonaparttyń moıyndaýynda úlken gáp bar. Jemqorlar qoryqsa, halyqtyń nazarynan, tolqýynan qorqady, qaımyqsa, tırajy kóp, aýyldyq jerden bastap, Aqordaǵa deıin oqıtyn, orny da, jóni de bólek bas basylymnan qaımyǵady. Olardyń halyqtyń esebinen baıyǵan ústine baıı túsý, dúnıeqońyzdyq, jemqorlyq, paraqorlyq pıǵyldary kúsheıgen saıyn eldiń rýhanı qýatynyń da álsireı beretini sózsiz.
Sondyqtan biz búkil halyq bolyp adamdardyń rýhy álsirep, sanalaryn qulqyndary jeńip jatqan qazirgi ýaqytta olardy rýhanı jutańdyqtan qutqaratyn bilim men jan-jaqty tárbıeniń qaınar kózi, asyl dosy ári serigi – kórkem ádebıet pen baspasózdiń rólin arttyratyn tıimdi ári paıdaly jumystardy júıeli túrde júrgize bilýimiz kerek. Degenmen áńgimeniń aqıqatyn aıtar bolsaq, búgingi kúni kitapqumarlar sany kóp emes. Tipti ózderi jazdyryp alatyn gazet-jýrnaldardy oqymaıtyndar da bar. Bizdiń kezimizdegideı mektep kitaphanasynda kezekke turǵan oqýshylardy da kóre bermeısiń. Múmkin, qaryshtap damyǵan qoǵamnyń áserinen búgingi tańda ınternettiń «qulaǵynda oınap», ǵalamtor álemine erkin enip, barynsha soǵan táýeldi bolyp, izdegenderin sodan taýyp, kez kelgen jerde, kez kelgen ýaqytta oqýǵa yńǵaıly elektrondy kitapty durys dep esepteıtin, sanalaryn smartfon jaýlaǵan qazirgi jastardy kinálaýǵa da bolmas. Biraq onyń paıdaly jaǵymen qatar, jasóspirim psıhologııasyna keri áser etetin, olardyń sanasyn ýlaıtyn qajetsiz, tipti zııandy aqparattardyń da bar ekenin eskere bermeıtinimiz óte ókinishti. Ǵalamtorǵa shyrmalyp, ınternettiń sıqyryna arbalyp qalǵan jas jetkinshekterdiń keleshekte rýhanı jaǵynan múgedek bolyp qalmasyna kim kepil? Qalaı desek te, jedel qarqynmen damyp bara jatqan áleýmettik jeliler tasqynynyń tasasynda kórkem ádebıet pen kúndelikti baspasózdiń eleýsiz qalýy tipti de múmkin emes ekenin umytpaǵan jón.
El-jurttyń rýhyn kóterý baǵytyndaǵy atqarylatyn jumystardy barynsha jandandyryp, tıimdiligin arttyrýda halyqtyń mádenı-rýhanı ómirine qan júgirtetin bilim, mádenıet mınıstrlikteriniń, ishki saıasat bólimderiniń atqaratyn róli ólsheýsiz. Barlyq deńgeıdegi ákimderdiń tek qana jalań sıfr qýalap ketpeı, rýhanııat máselesine oń kózben qaraıtyn ýaqyttary jetti. Jyl qorytyndysymen oblys ákimderiniń eńbekterin jan-jaqty baǵalaıtyn reıtıngtiń bir kórsetkishi retinde oblystyń rýhanı jaǵynan ósýin esepke alyp otyrsa, quba-qup bolar edi.
Bul týraly Prezıdent: «Elimizdiń rýhanı damýy ulttyq rýhqa tikeleı baılanysty. Azamattarymyzdyń rýhy árqashan bıik bolýy úshin mádenıetimizge, ıaǵnı rýhanııatymyzǵa basa mán bergenimiz jón», degen bolatyn.
Rýhanı kúsh-qýaty tolysqan jańa Qazaqstannyń jas urpaǵyn tárbıeleý – ustazdar qaýymy men ata-analardyń, mádenı-aǵartý salasy qyzmetkerleri men shyǵarmashylyq ujymdarynyń eń basty, jaýapty mindetteriniń biri. О́ıtpegen jaǵdaıda rýhanı qýatymyz álsirep, adam boıyndaǵy jaman qasıetter kúsh alyp, órshı túsedi. Qaýip qaıdan deýge bolmaıdy. Ýaqyt aǵymymen ilesip kele jatqan ótpeli kezeńniń qıynshylyqtaryn alǵa tarta bermeı, barǵa táýbe ete otyryp, kitap pen buqaralyq aqparat quraldary, rýhanııat ortalyqtary arqyly boıymyzdaǵy rýhanı kúsh-qýatymyzdy arttyrýǵa, azamattyq ar men adamdyq qasıetterimizdi qalyptastyrýǵa umtylaıyq. Olaı bolmaǵan kúnde oı-órisimiz damymaǵan, óremiz, pıǵylymyz tar, izgilik pen tazalyqtan ada, dúnıeqońyzdyq, enjarlyq pen selqostyq beleń alǵan, kesapat zamannyń rýhanı asharshylyǵyna tap bolatynymyz anyq.
Ánes ÁÝEZOV,
Aral aýdanynyń qurmetti azamaty
