Táýbe deıik, baǵalaı alsaq, ózimshildiktiń jeteginde ketip, jalǵan sózben jelpinbesek, jat qylyqtan tyıylsaq, álgi ózimshildikti ózekten teýip, ulttyq degen uly uǵymǵa uıysaq, qazaq qapy qalmas edi. Búgingi qazaqtyń, keshegiden kelgen bizderdiń (kem-ketikti bir sát esten shyǵarsaq) baq-táleıimiz tastan da zor eken desek, kim talasa qoıady. Nege deseńiz, amaly taýsylyp qorlyqqa kónip, zorlyqqa tótep, osy kúndi ańsap ketken babalarymyzdyń «Qol-aıaǵym buǵaýda, Taryldy baıtaq keń jerim»(Jıembet jyraý) «Dushpannan kórgen qorlyǵym, Sary sý boldy júrekte» (Aqtamberdi jyraý) qusaly zarynan qutylyp, quldyq sananyń, qulqyndylardyń kesiri bolmasa, «Biz – qazaq!» degenge til kúrmelmeıtin boldy. Osy uly uǵymdy erteńgi el ıesi, bolashaqtyń altyn arqaýy bolatyn urpaq sanasyna qapysyz sińire alyp júrmiz be? Álde sóz túzý, is buralań ba?
Balań urpaq arasynda kezdese beretin «áı, kápir-aı?», jastardyń boıyndaǵy «áttegen-aılar», qaıyrymsyzdyq pen qatygezdik álgi suraqtardy alǵa tarta beredi. Onyń sebebin búgip qalyp, saldaryn sańqyldap aıta beretin boldyq. Nátıjesi kúńgirt qala beredi. El bolǵanda búgingi aldyńǵy tolqyn babalar úlgisimen:
«Balalaryma ósıet,
Qylmańyzdar kepıet,
Birligińnen aırylma,
Birlikte bar qasıet» (Aqtamberdi jyraý), «Aq naızanyń ushymen, aq bilektiń kúshimen el-jurt bolýdy oılańdar» ( Maıqy bı), «Ulym, saǵan aıtaıyn ósıetin dananyń: Bilimdini tany da, sońynan er, qaraǵym» (M.Qashqarı) dep tolǵasa, Alashtyq rýhpen, taza nıetpen, óz múddemizden ozdyryp, urpaq ala-qula bolmasyn dep, kóz tikkenderdiń janary jasaýraǵan jeri darqan, halqy azdaý jurtymyzdyń ul-qyzy baı balasy, kedeı balasy sekildi jetesizdik jelkeden almasyn dep, «Ult úshin degen kúshtiń ulǵaıýyna úles qosý qazaq balasyna mindet» (A.Baıtursynuly) deı alsaq, esemiz kim kóringenge ketpes edi, jastar shetinen otanshyl bolar edi.
Iá, otanshyl degennen shyǵady, Otannan asqan bıiktik, Otannan asqan kıe, qudiret joq bolar. Halyq danalyǵynda «Otansyz adam – ormansyz bulbul» eken. Al «Altyn anam – Otanym, senen aıar janym joq, senen irker kúshim joq dep, er qaıratyna mindaǵy órge bas», depti Muhtar Áýezov, «Otan úshin otqa tús – kúımeısiń. Opasyzda Otan joq. Otanda opasyzǵa oryn joq» dese Baýyrjan Momyshuly, «Eki Otan joq. Jalǵyz Otan – mekeniń!», deıdi Muqaǵalı Maqataev.
Otan degen uly uǵymdy estigende selt etpeıtin, serpilmeıtin kim bar eken? Surapyl soǵystardyń betin Otan sózimen qarýlanǵan qaharmandar qaıtarǵany tarıhtan málim. Oǵan Momyshulynyń júrgen joly, semser sózi dálel. Keshegi sum saıasattyń soqpaǵyn salyp, óshpesteı bolǵan keńesińiz Otan sózin tý etip kóterdi. Kóp jerde sonymen utqan boldy. Biraq óz Otanyn ańsaǵandar ony tyrapaı asyryp, jarylqaıdy dep kapıtalızmge tizgin tartty. Naryq qaryq qylady dedi. Ol, shirkin, kúshengen qúshtilerdi balapandatyp edi, qara qanattanǵanda arty kúmándi ústem olıgarh bola qaldy.
Degenmen sol keńes kezeńi jas urpaq tárbıesine erekshe kóńil aýdardy. О́tkenniń bárin qoqys deı bermeı, qolǵa ilingen ozyǵyna «jan» bitirse qaıter eken? Táýelsiz eldiń ul-qyzynyń rýhyn oıatyp, erteńgi el ıesi sendersińder degen ozyq oı aıasynda paıdaly sharalar uıymdastyrsa da bolatyndaı. Taıaýda sonyń birine kýá bolǵanymyz bar. Ol – Almaty oblysy, Eńbekshiqazaq aýdanynyń ortalyǵy, tórtkúl dúnıeni tamsandyrǵan, altyn adam tabylǵan Esik qalasynda «Qazaqstan jas patrıottar akademııasy» qoǵamdyq birlestiginiń uıtqy bolýymen, biraz jyldan beri ótip kele jatqan otanshyl oqýshylardyń forýmy edi. Bul istiń maqsaty qandaı degenge kelsek, óskeleń urpaqtyń patrıottyq rýhyn oıatý, ıaǵnı alda ulylar sózinde aıtylǵan Otan uǵymyn sanaǵa sińirip, oıyna ornyqtyrý, ulttyq qundylyqtardyń qasıetin tanytyp, zerdeleı bilýge, ótken babalar jolyn búgin jaqsy tirlikpen ushtastyrýǵa, bilim men tárbıeni qatar alyp júrýge, memlekettik tildi, dildi túısinýge, túıip aıtqanda, memleketshildikke baýlý.
Forýmǵa Almaty, Qaraǵandy, Ulytaý, Ońtústik Qazaqstan, Jetisý oblystarynyń ókilderi qatysyp oı bólisip, tájirıbe almasty. Saltanatty ashylý sátinde bilim mekemeleriniń basshylary atqarylǵan is, alda turǵan mindetterge toqtalsa, patrıottar akademııasynyń irgetasyn zeınette júrip qalaǵan, búkil sanaly ómirin bilim isine arnaǵan Tildash Bıtýova toǵyz jylǵa taıaý ýaqyttan beri uly dala urpaqtaryn qatystyrǵan ıgilikti jumys barlyq óńirde jalǵasyn taýyp kele jatqanyn, otanshyl – mektep oqýshylary sany 3,5 myńnan asatynyn, aldyńǵylary joǵary oqý oryndarynda bilim alyp jatqanyn alǵa tartyp, «Otanshyldyq uǵymdy ár balanyń sanasyna mektep partasynan sińirsek, Anańdy qalaı syılasań, Otanyńdy da solaı qurmetteýge tıissiń, degen ulttyq ıdeıa arqyly jat qylyqtan boılaryn aýlaq salýǵa jetelesek, bir sózben aıtqanda, ár azamat, ár qazaq, ár qaısymyz Otanshyl bolsaq, urpaǵymyz týra joldan taımaıdy degen ol Almaty, Jetisý oblystaryndaǵy qoǵamdyq birlestiktiń fılıal basshysy Janatgúl Bitimbaevaǵa júıeli jumysyna rızashylyǵyn bildirdi. Al qoǵamdyq birlestiktiń irge tikteýine kóp úles qosqan Muhıtdın Tólepbaı urpaq qamyn aldymen oılaǵan elde mundaı paıdaly jumystyń asa qajettigin atap, keńes dáýirinde ózi «shekpeninen» shyqqan uıymdardy eske túsirip, Qytaıda 200 mıllıon, Reseıde 16 mıllıon jas óskindi biriktiretin qoǵamdyq oryndardyń baryn aıtyp, Otanymyzdaǵy barlyq mektepte el tanýǵa, elge qorǵan bolýǵa jeteleıtin jas patrıottar birlestigi bolsa eken degen oıyn ortaǵa saldy.
General Abaı Tasbolatovtaı rýhty azamat qatysýshylarǵa kógildir ekranda ún qatyp, ár bala Otan degende tik turyp qyzmet jasaý paryzym deýge tıis dedi. El Qarýly Kúshteri, Ulttyq áskerı-patrıottyq ortalyǵy bastyǵynyń orynbasary – fılıal basshysy Erbol Igisinov patrıottyq tárbıe arqyly jastardy belsendilikke umtyldyrýǵa, uly Otanymyzdyń adal uldarynyń qataryna qosýǵa atsalysý ortaq borysh ekenin atap, «Jalpy, urpaqty otansúıgishtikke tárbıeleıtin basty oryn mektep, otbasy. Odan keıingi tárbıe ustazdan, aldyńǵy tolqynnan, tipti patrıotızmdi árqaısymyz ózimizden bastaýymyz kerek. Ishki ister mınıstrligi M.Esbolatov atyndaǵy Almaty akademııasy bastyǵynyń orynbasary Elnar Jaqııanov, naǵyz el ulany bolýdy mektepten bastaý boıynsha is atqaryp kele jatqan qoǵamdyq birlestiktiń jumysyna oń baǵa berip, tý kóterip turǵan jas patrıottarǵa: «Sender, halqymyzdyń qaharman batyrlary sekildi Qazaq eliniń rýhy myqty, bilimi tereń Otanyn shyn súıgen naǵyz azamattary bolýǵa tıistisińder!» dep el senimi erge syn ekenin jetkizdi. Semeı, Shymkent, Jezqazǵan qalalarynan kelgen S.Túsipov, Sh.Beısembaeva, E.Serkebaev, ata-analar atynan F.Mahametkárimova, ózgede ul-qyzǵa bilim berip, tárbıe úıretip júrgender qoǵamdyq uıymnyń berer taǵylymyna toqtalyp, óz tájirıbelerin ortaǵa saldy. Ásirese T.Moldaǵalıev atyndaǵy Mádenıet úıi ǵımaratynyń saltanatyn asyryp, kók Týdy jelbiretip, Ánurandy asqaqtatqan kóńilderi taza, nıetteri túzý jalyndy otanshyl, ár taraptan jınalǵan oqýshylardyń qaıyńdaı terbelgen qımyldary, sańqyldaǵan únderi, taspadaı tartylǵan rýhty sózderi jıylǵan jurtty erekshe áserge bóledi. Ile aýdanyndaǵy №38 mektep-gımnazııasynyń, Esik qalasyndaǵy M.Lomonosov orta mektebiniń «Jas sarbaz» synyby oqýshylary kórsetken kórinister Otanǵa degen shyn súıispenshilikti dáıektedi. Sońynda oqýshylardy patrıottyq rýhta tárbıeleýge úles qosyp júrgen áskerı qyzmetkerler marapattalyp, úlgili dep tanylǵan bir top oqýshy Jas patrıottar akademııasynyń qataryna qabyldanyp, tósbelgiler tapsyryldy.
Osy sharadan uqqanymyz, ult isi deımiz, sol ulttyń tiregi, tynysy tolqyn-tolqyn urpaq ekeni daý týǵyzbaıdy. Urpaq túzý jolǵa tússe, qıly-qıly sumdyqtar oryn almaıdy, sharadaı bas shaqshadaı bolmaıdy. Ol úshin memlekettik deńgeıdegi osyndaı jumyldyrar uıym bolsa utylmas edik. Iá, joq emes bar. Bastalýy dúrildep, sońy qojyraıtyn sáıkessizdikten qutyla almaı kelemiz. Osydan kelip, qazir uranǵa aınaldyryp alǵan qorlyq-zorlyq, álimjettik etek alyp bara jatqan joq pa eken? Álde tárbıe standartynyń júıesizdiginen be? Bilim máselesi, bilim standarty jıi aıtylady, tárbıe qalys qala beredi. Nege? Álemdik degende tańdaıymyzdan shań shyǵady. Álemdik kerek, kóshire salmaı, jaqsysyn alsaq. keńes kezinde halyq pedagogıkasy, ulttyq tálim-tárbıe jıi aıtylatyn. Tárbıe jaıy málim, halyq pedagogıkasy aýyzǵa alynbaıtyn boldy. Halyqtyń pedagogıkasyn álgi álemdikpen ushtastyryp jańartsaq, halyqtyq qalypty ornyqtyrsaq, urpaq qanynda, janynda bar adamı qadirli qasıetti, ar-uıaty, jaqsy men jamandy, tyıymdy túısiner edi. Qanyna, janyna úılespeıtin qyrsyq qylyqtardan aıaǵyn tartar edi, qaıyrymsyzdyq, qatygezdik joıylar edi.
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan» ardageri
