Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Qazir atmosferadaǵy kómirqyshqyl gazynyń mólsheri (XIX ǵasyrdaǵy 270-280 ppm kórsetkishten bıyl mamyr aıynda 426.90 ppm-ge) shyrqaý shegine jetti desek bolady. Iаǵnı 1880-jyldan bergi aralyqta jerdiń temperatýrasy shamamen 1,6ºC ósip otyr. Sonyń saldarynan ǵalamdyq jylyný, bıoalýantúrliliktiń azaıýy, topyraq qunarlylyǵynyń tómendeýi, shóleıttený, sý tapshylyǵy, muhıt sýynyń qyshqyldanýy, taýdaǵy muzdyqtardyń erýinen týyndaǵan jer silkinisi, sý tasqyny sııaqty buryn bolmaǵan tosyn, tótenshe jaǵdaılar bolyp jatyr. Búginde jer betindegi aýa raıynyń shapshań ózgerisiniń aldyn alý adam balasy BUU deńgeıinde Turaqty damý maqsattary men Parıj kelisimderin qabyldady. Qujatta jer betinde júzdegen, myńdaǵan jyl boıy qalyptasqan bıosferalyq gomeostazdy meılinshe saqtaýǵa umtylys jasaı otyryp, jasyl ekonomıka, aınalmaly ekonomıka jáne bıoekonomıka negizderine kóshý arqyly turaqtylyqqa jetý kózdelgen.
Adam órkenıeti damyǵan saıyn ormandar yǵysyp barady. Qazir qurlyqtyń 31 paıyzyn ormandy alqaptar quraıdy. Onda ósimdikter men janýarlardyń 80 paıyzy tirshilik etip jatyr. Al ormandardy shabý – jalpy bıomassanyń basym bóligi shoǵyrlanǵan myńdaǵan tirshilik kóziniń joıylýyna soqtyrady. Jalpy, jerdegi bıorta jáne topyraqtarda 2 000-2 300 gıgatonna kómirtegi qordalanǵan desek, ol atmosferadaǵy kómirqyshqyl gazyndaǵy kómirtegiden 3 eseden kóp. Sondyqtan kómirtegini aǵashtar men topyraq boıynda saqtaý asa mańyzdy. Sebebi ǵalamdyq jylyný men aýyl sharýashylyǵy alqaptarynyń qarqyndy qoldanysynan týyndap otyrǵan jerdiń tozýy jyl saıyn mıllıardtaǵan tonna jylyjaılyq gazdardyń bólinýine ákeledi.
Osy oraıda aǵash egýdiń ekologııalyq, áleýmettik jáne ekonomıkalyq paıdasy ushan-teńiz. Aǵash egip, ormandy alqaptarǵa aınaldyrý arqyly elimizdegi kómirteginiń aýaǵa taralýyn barynsha jeńildetýge bolady.
Kórshi Qytaı eli sońǵy 40 jylda 78 mlrd aǵash ekken bolsa, 2050 jylǵa qaraı bul kórsetkishti 100 mlrd-qa jetkizbekshi. Mońǵolııada osy kezeńge deıin 1 mlrd aǵash egýdi kózdeıdi. Jalpy, BUU tarapynan 2021-2030 jyldary kem degende 350 mln gektar tozǵan jerler men sý aıdyndaryn qalpyna keltirý josparlanyp otyr. Keıingi kezderi qalpyna keltirý aýmaǵyn 1 mlrd gektarǵa jetkizemiz degen batyl bastamalar da aıtylyp qalýda. Biz de osy úrdisten qalyspaı, elimizdiń barlyq óńirinde jasyl jelekti kóbeıtýge atsalysýǵa tıispiz.
Baqytjan ELIKBAEV,
bıologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
