Kollajdy jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Jas tilshi kezimiz. Boıdy áýestik bıleı beredi. Redaktorymyz Baqytjan Jangısınniń redaksııanyń qat-qabat uıymdastyrý jumystarynyń arasynda jazýǵa, maqala bastyryp shyǵarýǵa qalaı múmkindik tabatynyna qaıran qalamyz. Obkomnyń jınalysynan bir bosamaıdy. Kóldeı-kóldeı esepterdi qolymen jazyp, mashbıýroǵa tastaıdy, kóbine is qaǵazdaryna qatystylaryn hatshysy Zábıra Bekmaǵambetova terip beredi. Sondaıda ańdyp júrip ońashada, ol kisiniń jazýyna nazar salyp, marjandaı túzilimine súısine qarap, razy bolatynbyz.
– Mine, osy kisideı ap-anyq, shımaısyz nege jazbaısyńdar, – dep Zábıra aldyndaǵy qaǵazyn kórsetedi. – Oryssha maqalasyna orystardyń ózi tánti bolady. Mine, qarashy, mazmunyn... – Ol bas barmaǵyn shoshaıtady.
– Qazaqshany kúlgin sııamen, al orysshasyn qaramen jazatyny qalaı? – deımin tańyrqap.
– Tolyp jatqan qoljazbalaryn bir-birinen tez ajyratý úshin sóıtedi...
Osy hatshy mańynan aınalsoqtap shyqpaı qoıamyn. Kókeıimdi birdeńe tesip barady. Baıaǵy «Kommýnızm jolyna» qyzmetke kirisken kúnimdegi basshy buıryǵyn qolqalap taptyryp alyp, óz qolymen jazǵan meniń bylaıǵy shyǵarmashylyq taǵdyrym ilingen bir japyraq qaǵazdyń kóshirmesin jasatyp aldym. Qandaı qoltańba... «1969 jyldyń 22 qańtarynan bastap...» dep, óz ómirimniń tek jazýdan turatynyn boljap, batasymen qosa buıryǵyn bergen eken-aý! Aınaldym, sol kúlgin sııaly jazýdan!
* * *
Redaktordyń orynbasary Syrlybaı Búrkitbaev shaqyrdy. Júregim dúrsildep ketti. Bildeı bir bólim meńgerýshisi bolsam da, aldynda dirildep turysym mynaý. Aǵamyzdyń maqala qaraý ústindegi eki túrli minezi bar. Saýsaqtaryn qur aıqastyryp, aldyna qoıyp otyrsa, qýana berińiz. Maqalańyz shımaısyz, qınaýsyz ótti deńiz. Eger kók sııaly avtoqalamyn qysyńqyrap, saǵan bezeńkirep kúlimsirese, bitti... Maǵan sońǵy keskinimen ushyrasty. Ońdy-soldy syzylǵan, ústeme jazýlary kóz qaryrlyq susty túzetilimder júregime tikendeı qadalady, bitti...
Kók syzyqtar shapshyp turyp betimnen osqylap jatqandaı. Túsindim. Bitti...
– Sender, jazýmen oınamańdar! Jazbaı turyp oılanyńdar!
Bólmeme kelip shımaılanǵan maqalamdy keýdeme qystym. Oqyrmandarym keıin jaqsy baǵalaıtynyna qýandym. Syrekeńniń kók sııaly túzetýlerin súıip alǵym kep turdy. Ishimnen bir yńyl oıandy: «Syrekeńniń syzyqtary, shımaı-shımaı, Maqalamdy beremin-aý, qımaı-qımaı. Jal-quıryǵy kúzelip shyqqan kezde, Ketemin-aý bólmeme syımaı-syımaı!»
Keıin eseıgen soń, baspasóz kúngi jaıylǵan dastarqan basynda osy shýmaǵymdy kelistirip taqpaqtap bergenimde, Syrekeń: «Shımaı qalam ósiredi, sonyń mysaly myna sensiń, myna otyrǵan Sálim! (Meńdibaev)», dep keýdesinen syryl aralas shyǵatyn kúlkisin lekitip jibersin.
Al men sol kók sııaly qalamymen óz shyǵarmasyn kósilte jazǵanynyń nátıjesi «Maral ıshan», t.b. kitaptarynyń juldyzy jarqyrap janǵanyn oılap, ár sózin qyshtan kertip qalaǵandaı talǵampaz sarashylardan tálim alǵanyma bek maqtanamyn.
* * *
– Sáke, osy siz nege aq qaǵazdyń eki betin toltyryp jazasyz?
Gazet redaktorynyń orynbasary Sapabek Ásip kózi jaınap, keńkildep kúldi de:
– Ekonomıt etemin!
– Qaǵaz jetedi ǵoı.
– Joqshylyqtyń úıretkeni solaı, shyraǵym.
– Endi zaman basqa, jaǵalaı toqshylyq emes pe?
– Bir betine jazyp kórgenmin, qolym júrmeı qoıdy!
– Kandıdattyǵyńyzdy da solaı qos betine jazdyńyz ba?
– Solaı. Áıtpese qalam júrmeıdi.
... Qazaq keńes ensıklopedııasy bas redaktorynyń birinshi orynbasary Sapabek aǵaǵa taǵy tańyrqap otyrmyn:
– Áli sol, aq paraqtyń eki jaǵy jazýǵa syńsyp tur eken...
– Solaı, shyraq. Myna «Jer» kodeksine engizgen túzetý-usynystarymdy oqyp, oı-pikiriń bolsa bólisshi.
– Munyń da qos beti tolyq eken-aý!
– Únemshildikti óz jazýyńmen dáleldemeseń, ysyrapshyldyqty synap myń maqala jazǵanyńnan ne paıda!
* * *
Nasıhat bóliminiń meńgerýshisi Sabyrjan Másálimovke jumystyń aıaǵynda sálem berýge kirdim. Ol kisi tańerteńgilik amandasqandy unatpaıdy. Ýaqyty joq. Kıimin sheshe salyp, qalamsabyn ustaıdy. Lezdemede bir kórinip qalǵany bolmasa, ájethanaǵa da shyqpaıdy. Túste keıde esigin bekitip alyp, taqyldatqanǵa da ashpaıdy. Kilt salǵysh tesikten álde bir dámdi astyń ıisi sál-pál burqyrap, ashqursaqty shuryldata jóneletini bar. Já, myna kelisim jumys biter shaq edi.
Sákeń sonda da shuqshıyp jazyp jatyr. Kádimgi formatty aq qaǵaz bul kisige jaramaıdy. Oqýshy dápterin qalaıdy. Kezekti betin byjynatyp tastapty. Adam ajyratyp bolmaıtyn qumyrsqa iz. Lýpamen úńilseń de, syryn ashpaıdy. Áıteýir sapyrylysqan sulbalar. Ishek-qarny shubatylǵan ırek birdeńe. Jáne ylǵı sharıkti qalamush qana ustaıdy. Sııalysyn jany jek kóredi. Shabyt qysqanda sııa sorǵyzyp jatqan qandaı mashaqat.
Men kelgende sol qolymen jarqyraǵan mańdaıyn tóbe quıqasyna deıin qysyp ustap, kósiltip jazyp jatyr eken. Unatyńqyramady. Bitirip tastaıtyn isi edi ǵoı. Meniń kılikkenimdi unatpaǵanyn óz basymnan da bilem ǵoı, aıaǵymdy keri ysyra bergenimde:
– Sender úıge qaıtqaly jatyrsyńdar ma? E, baryńdar, baryńdar, ońashada mynaǵan núkte qoıaıynshy, – dep sol qolyn jaltyr basyna soza berip, qalamsabyna umtyldy.
– Sáke, saý bolyńyz.
– Eı, bala, amandyq qaıda?
Qysylǵannan sálem berip, jazǵanda nege qolymen basyn ysqylaı beretinin surap edim, náti, maqalasynyń támamdalyp qalǵanyna qýanǵany-aý, shamasy, bar shyndyǵyn jazataıym aıtyp qoıdy:
– Mı aterosklerozy ǵoı, ara-tura, óte sırek jaǵdaıda, aqqaınardyń bir bokalyn tartyp jibermesem, basqa qan taramaıdy,– dep ústeliniń astyńǵy jaǵyn ıegimen meńzep qaldy.
– Oǵan qalaısyń? – deıdi kózin tómen júgirtip.
– Jek kórmeımin! – dep qappyn.
* * *
Maıdanger Sáken Asqarov hat bólimin basqarady. Jazýdan qoly bosaǵanda áldebir áýendi yńyldaı bólme ishin adymdap, kezip ketedi. Júrisi tip-tik, kenet qazdıyp tura qalǵanda, shoshyp ketesiń.
– Jaı ma?
– Myna bir eńbekshiler hatyn baryp teksermese bolmaıdy eken.
Júrisin tejep, ústelin barmaqtarymen taqyldatady:
– Barý kerek. Jolǵa shyq. Hat artynda adam taǵdyry tur! Áıda, marsh, jol bolsyn!
Sol tapsyrmadan soń, «Bir hattyń izimen» jazǵan maqalamdy alyp kiremin ǵoı. Bul joly ysqyryńqyrap qoıyp, tópeletip jatyr eken. Áripteri dúrdaraz áteshterdeı annan bir, mynnan bir basqan, arajigi birikpeıtin aıbaq-saıbaq. Ip-iri, soıdaqtanyp, kózge salyp qalardaı qorqynyshty. Menen jasyryp qaǵaz betin qos qolymen jaba qoıdy. Jazýynan qorashsyna ma, túsinbeımin.
– Áıda, ne bitirdiń? Taǵdyrlardy tanydyń ba? – dedi ushyp turyp.
Osy kezde Tobyl jaǵasynda Sákeńmen jarysyp shańǵy tebetin kezderim esime túsip, ormandaǵy ázilime basqandaı bolyp:
– Adam taǵdyry qyzyq eken ǵoı, bárin zerttep jazdym. Al sizdiń taǵdyryńyzdy menen tereń biletin eshkim joq shyǵar, sirá,– dedim de maqalamdy usyna berip edim, shap etkizip, bilegimnen ustaı aldy:
– Al men soǵystaǵy taǵdyrlardy jazyp júrmin ǵoı, úzindilerin jýyqta oqyp qalasyń. Ázirge eshkim bilmesin!
Sol jazbalaryn oqı almadyq, qaıda shashylyp qaldy eken. О́mirlik qosaǵy – ólerdeı jaqsy kóretin zaıybyn joqtap, saryýaıymmen ortalyq saıabaqtaǵy sákide uzaq sarylyp meń-zeń kúıde otyratyn edi... Qaıǵy alyp soqty...
* * *
Bir joly mashbıýroǵa kire sap:
– Al, Márııash, kettik!
Taǵy birde tyqyldaǵan bólmeniń tabaldyryǵyn ataı berip:
– Al, Sulýshash, kettik! – deýshi edi, jazǵanda alaman báıgeni qyzdyratyn, daýystap aıta jónelgende satyrlaǵan at tuıaǵyndaı tepkilenetin has sheber Ańsaǵan Atymtaev.
Mine, babynda eken, sóılemder ketti atqylanyp. Paı-paı, netken kelisti, kórkem sózder. Qaıdan shyǵyp jatyr? Kómeıi ǵana búlkildeıdi. Mańdaıyna túsken seldir shashyn joǵaryǵa qolymen ysyra salyp, oıynan jańylyp qalǵysy kelmeı alasurady. Máshińkeshiler de ákki, aýzynan shyǵyp úlgermegendi de qaǵyp ala qoıady.
– Ne dedi jańa? – dep keıde asaý tirkesterdi ýysynan shyǵaryp alǵandaı bolyp tútigip te qalady.
– Sulýkóldiń qoılarynyń... – dep máshińkeshi kidirgende, Ańsaǵan:
– E,e, bopty, ...maıly quıryǵy tóńkerile teńselgende, jutqynshaǵyńnan áldene jumsaq dám talǵamaı jutylǵandaı kóziń oınaqtap shyǵa keledi-aý! – dep tátti túınektep tastaıdy sózin.
– Qoıshy, Ańseke, quıryq-baýyrdy eske salmaı,– dep qanattas otyrǵan máshińkeshi ádeıi jutynyp-jutynyp qoıady.
Ańsaǵan aıtyp bitip, qyzdarǵa rahmetin jaýdyryp, qobyraǵan qaǵazyn qazy ustaǵannan beter aımalaı ardaqtap, bólmesine keledi de, tós qaltasynan qalamsabyn sýyryp, álgi mátinge tóne túsedi. Ár jerine synalap kók sııamen qazyq ta qaǵyp jiberedi. Onsyz bola ma? Odaǵaı sózdermen bylǵanbaǵany jaqsy.
Al qalamsappen jazǵandaǵy Ańsaǵandy manaǵy mashbıýrodaǵy kúıinen tanymaı da qalasyń. Jaıshylyqtaǵy aqkóńil keıpin tomaǵa-tuıyqtyq sustylyqqa aýystyra salyp, qalamynyń ushyn tistelep, sodan sóz soryp jatqandaı azaptanady...
Qaısar ÁLIM,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
