Otanymyz – ortaq úıimiz
Nursultan NAZARBAEV.
Qoǵamdyq kelisim keńesteri
bıler alqasy túrinde baıaǵy dala demokratııasyn jańǵyrta bastaǵan sııaqty
Qazaqstan halqy Assambleıasy Astana qalasynda ótkizgen Qoǵamdyq kelisim keńesteriniń qyzmetin úılestirýge arnalǵan respýblıkalyq semınardan kókeıge biraz oı túıip oralǵan edik. Máselen, atalmysh jıynda sóz alǵan Ońtústik Qazaqstan oblystyq Qazaqstan halqy Assambleıasynyń ókili tústik óńirde Qoǵamdyq kelisim keńesteri aýyldyq jerlerde bıler alqasy túrinde qurylyp, oıdaǵydaı qyzmet istep jatqandyǵynan jan-jaqty habardar etti.
«Osydan biraz ýaqyt buryn bir aýylda turatyn baýyrlas eki etnos jastarynyń arasynda turmystyq negizde janjal shyǵyp, sońy tóbeleske ulasqandyqtan, jaraqat alyp, aýrýhanaǵa túskender boldy. Bul aıaq astynan týyndaǵan kıkiljińge jergilikti bıler alqasynyń músheleri dereý aralasyp, eki jaqty tez arada bitimge keltirdi. Kináliler at-shapan aıyptaryn tólep, keshirim surap, tatýlasyp tyndy. Áıtpegende, polısııaǵa aryz jazylyp, jastyq qyzbalyqpen bir-birine judyryq ala júgirgender sottalyp ketetin edi. Munyń ózi, ásirese, oń men soldaryn áli jete tanyp úlgermegen jetkinshek balalary túrmege toǵytylǵan ata-analardyń júrekterine aýyr qaıǵy salyp, etnosaralyq arazdyq odan saıyn shıelenise túsýi múmkin edi. Bıler alqasy, mine, osyndaı úlken qaýiptiń aldyn alyp, baıaǵynyń bılerinshe araaǵaıyndyq mindetti abyroımen atqara bildi», – dedi ol.
Sosyn oǵan: «Aýyldaryńyzdyń bıleri aýdandyq máslıhattardyń depýtattary men aýyldyq okrýgterdiń ákimderi belgili sebeptermen óz aýdandarynyń basshylaryna týra aıtýdan taısaqtaıtyn ózekti máselelerdi kótere alyp júr me?» degen «qıturqylaý» saýal qoıylyp, ile: «Árıne! Mysalǵa, bizdiń bir aýdandaǵy sýmen qamtamasyz etý júıesi kezinde jekeshelendirilip ketkendikten, onyń jumysy jurt kóńilinen shyqpaı, renish kóbeıip tur edi. Osy máseleni ózge emes, bıler alqasy aýdan ákiminiń aldynda batyl kóterip, sonyń nátıjesinde turǵyndardy sýmen qamtamasyz etetin memlekettik kommýnaldyq kásiporyn qurylǵan bolatyn», – degen nyq jaýap estidik.
Iá, ana tilimiz ben ata salt-dástúrimizdiń qaımaǵy buzylmaı saqtalǵan, qazaǵy qalyń qasıetti óńir – Ońtústik Qazaqstan oblysynda bıler alqalary qurylyp, baıaǵy zamandaǵy dala demokratııasyn jańasha jańǵyrtyp jatqan sııaqty. Osynaý ıgi bastamaǵa uıytqy bolǵan – Qazaqstan halqy Assambleıasy. Onyń el óńirlerinde Qoǵamdyq kelisim keńesterin qurý týraly usynysyn ońtústikqazaqstandyqtar jergilikti turǵyndardyń dildik ereksheligin eskere otyryp, Qazaq eliniń ejelgi halyqtyq bılik organy bolyp sanalatyn bıler ınstıtýtyn búgingi zamanǵa úılestire jańǵyrtýy – kókeıge qonymdy ónege ekendigi anyq.
Bıler alqasy músheleri de, onyń tóraǵasy retindegi tóbe bı de aýyldaǵy eń bedeldi adamdardyń arasynan tańdalyp saılanady eken. Olardyń ishinde aqsaqaldar men qarasaqaldar da, kelesheginen úmit kúttiretin jastar da bar bolyp shyqty. Al qazaqtarmen qatar, basqa ulttyq etnostar da qonystanǵan eldi mekenderde bıler alqasynyń quramynda barlyq etnostardyń ókilderi bolýy qajettigi de eskeriletin kórinedi. Sondyqtan da «Barlyq aýyldyq okrýgterde ardagerler keńesteri jumys isteıtindikten, mundaı qoǵamdyq qurylymnyń qajeti qansha?» degen pikir – jańsaqtyq.
Shyntýaıtynda, ardagerler keńesterine qoǵamdaǵy turaqtylyqty saqtaýǵa atsalysý sııaqty birtalaı mańyzdy jarǵylyq mindetter júktelgenimen, kúndelikti tirshilikte olardyń atqaratyn negizgi sharýasy – muqtajdyq kórip júrgen qarttarǵa qamqorlyq jasaý ekendigi málim. Elge beretinin berip, búginde qurmet tórinde otyrǵan aqsaqaldardan aýyldaǵy irili-usaqty máselelerdiń bárine aralasyp, keıde jergilikti ákimqaralardyń jibergen minderin betterine basatyndaı aıryqsha belsendilik kútýdiń ózi qısynsyz emes pe?! «Qarttyq – qýanysh emes» dep orys halqy aıtpaqshy, ardager aǵalarymyz ózderiniń «bazardan qaıtqan jandar» ekenin keıde sóz arasynda moıyndap aıtyp qoıatyndyǵyn estip júrmiz.
Al bıler alqasynyń músheleri «bazardyń naǵyz qaınaǵan ortasynda júrgender» bolyp tabylatyndyǵy shúbásiz. Sondyqtan da barlyq deńgeıdegi máslıhattarǵa «aýyzdaryna ıe bola biletin», «qoı aýzynan shóp almaıtyn momyndardy» unatatyn jergilikti ákimderdiń «súzgisinen» ótip baryp, saılanǵan depýtattardyń aıtýǵa dáti barmaıtyn keıbir kókeıkesti máselelerdi solardyń ǵana kótere alatyndyǵyna kúmán keltirýge bolmas. Al dana halqymyz «Syn túzelmeı, min túzelmeıdi» dep beker aıtpaǵan bolar...
Osy oraıda eskermeı bolmaıtyn bir jaıt: joǵaryda aıtylǵan respýblıkalyq semınarǵa arnaıy shaqyrylǵan belgili qoǵam qaıratkeri Murat Ábenov jýyrda el boıynsha júrgizilgen arnaıy saýaldama oǵan qatysqandardyń basym bóligin eń áýeli – áleýmettik ádiletsizdik kórinisteri, sosyn – sybaılas jemqorlyqtyń kemimeı turǵandyǵy tolǵandyratyndyǵyn, al ózderiniń ál-aýqatynyń jaǵdaıyn úshinshi orynǵa qoıatyndyqtaryn kórsetkendigin jarııa etti. «Biz kerisinshe bolatyn shyǵar dep kútken edik», – dedi ol.
Osy rette Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy bıler alqalary sııaqty Qoǵamdyq kelisim keńesteri qoǵamymyzda áleýmettik ádildik ornatýǵa, sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyldy kúsheıtýge ózindik yqpalyn tıgizbeı qoımasy kámil.
Semınarǵa qatysýshylar aldynda sóz sóılegen Qazaqstan halqy Assambleıasy Tóraǵasynyń orynbasary Eraly Toǵjanov:
– Qazaqstan halqy Assambleıasyn jáne onyń oblystyq bólimshelerin qurǵan kezde «Osyndaı qurylymnyń qajeti bar ma? Ásirese, qazaǵy qalyń óńirlerde onyń qajeti qansha?» – degen syn aıtyp, qarsy shyqqan zııaly qaýym ókilderi, tipti, esimderi elge belgili professorlar da bolǵan edi. Arada ótken ýaqyt Elbasymyzdyń kóregendigin aıǵaqtap berdi. Qazir Assambleıanyń atqaryp otyrǵan rólin eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Bul jóninde qazir qoǵamymyzda tolyq túsinistik bar deýge bolady. Keıingi bir jarym jyl ýaqyt ishinde ǵana bizge 20 memlekettiń delegasııalary kelip, elimizdegi etnosaralyq jáne konfessııaaralyq kelisimdi saqtaýda jınaqtaǵan tájirıbemizben tanysqandyǵy da sonyń aıǵaǵy. Sol sııaqty, aldaǵy ýaqytta Qoǵamdyq kelisim keńesteri de ózderiniń ómirsheńdigin kórsetetindigine senimdimiz. Alaıda, olardyń mańyzyn ázirshe óńirlerdiń bári birdeı jete túsinip bolǵan joq, – dep ashyq aıtty.
Rasynda da, semınarǵa qatysýshylardan surastyryp bilgenimizde, Qoǵamdyq kelisim keńesteriniń jumysyna barlyq jerde birdeı tıisinshe mán berilip otyrmaǵandyǵy aıqyn ańǵaryldy. Keı oblystarda, sonyń ishinde bizdiń Qyzyljar óńirinde de oblystyq assambleıa janynan ǵana Qoǵamdyq kelisim keńesi qurylǵan bolyp shyqty. Al keı oblystarda, kerisinshe, aýdandyq Qoǵamdyq kelisim keńesteri ǵana bar kórinedi. Olardyń ishinde qaǵaz júzinde bolmasa, is júzinde eshteńe tyndyra qoımaǵandary barlyǵy da jasyryn emes...
Búgingi almaǵaıyp zamanda jan-jaǵymyzda jáne óz ishimizde ne bolyp, nendeı teris úrdister beleń alyp bara jatqanyn paıymdap qarasaq, Qoǵamdyq kelisim keńesteri ár oblysqa ǵana emes, ár aýdan men aýyldyq okrýgke de kerektigine kóz jetkizý qıyn emes. «Aýrýyn jasyrǵan óledi» demekshi, 130 etnos ókilderi turatyn, tipti, taza qazaq aýyldarynyń ózderinde rýǵa, odan qaldy ataǵa bólinýshilik derti bar elde ómir súrip jatqanymyzdy jasyrýdyń esh qajeti joq. Osyndaı naqty ómir shyndyǵymen sanasyp, alystaǵy aýyldan bastap, barlyq deńgeıde ádildik pen teńdikti saqtaýǵa tyryssaq, munyń ózi, túptep kelgende, tutastaı el birligin nyǵaıtýǵa ólsheýsiz úles bolyp qosylary daýsyz.
Káribaı MUSYRMAN,
Qazaqstan halqy Assambleıasynyń múshesi.
PETROPAVL.
