Or qazǵandar obaldan qoryqpaı ma?

Darhan dalanyń tósin mekendegen janýarlar áleminiń jaı-kúıin tamyrshydaı tap basatyn sarapshylardyń aıtýyna qaraǵanda, saıyn dalada sa­ǵymdaı kilkip, jóńkile kóshý ja­nýarlardyń peshenesine bitken sybaǵa. О́ńirdegi aqbókenniń qaramy da az emes. Bıyl 219 655 bas kıik bar degen esep jarııa­landy. Basqa uryp sanaıtyn baılaý­ly baspaq emes, ıen dalada erkin jaıylǵan kıiktiń jalpy nobaıy. Áýeden júrgizilgen esep.

Keıingi jyldary zor eńbektiń kúshimen áýpirimdep ósirgen eginjaıyn aqbókenge taptatyp, yryzdyǵy kemigen aýyl sharýashylyǵy eńbekkerleri kıik dese ımany qasym bolatyn jaǵdaıǵa jetip otyrǵany da shyndyq. Attyly jaıaý attandap, kezekshilik uıymdastyryp, qym-qýyt qýyp ta kórgen. Balaýsa eginniń balbyraǵan dámin tatyp, dándegen kıik jaryqtyq alqaptyń bir shetinen aıdap shyqsa, ekinshi shetine oralyp, shyryny til úıiretin kók eginge qaıta túsedi. О́lerdeı ósh.

Sharýalar shetin amal tapqan sy­ńaı­ly. Aýdannyń keıbir aýyldyq okrýg­terinde egistik alqaptardyń jıe­gin qopara qazǵan tereń orlar 2022 jyly paıda bola bastaǵan. Keler jyly taǵy jalǵasty. Qazylǵan or­lar­dyń bir bóligi «Atbasar» mem­lekettik tabıǵı qaýmalynyń aýma­­ǵynda jatyr. Eni shamamen 1,5 metr, tereńdigi eki metr shamasynda. Uzyndyǵy 20,1 shaqyrym. Ob­lys­tyq orman sharýashylyǵy jáne janýarlar álemi aýmaqtyq ınspeksııasy basshysynyń orynbasary Arman Turymbaevtyń aıtýyn­sha, «Janýarlar dúnıesin qorǵaý, ósimin molaıtý jáne paıdalaný týra­ly» zańnyń 12-baby buzylǵan. Zań talaby janýarlar dúnıesin qorǵaý, olardy saqtaý, ósimin molaıtý, tıimdi paıdalaný salasyndaǵy memlekettik organdardyń, ań isin paıdalanýshy sýbektileriniń qyzmet barysynda, tehnıkalyq jáne zańdylyq is-shara­la­rynyń júrgizilýin kózdeıdi. Zańnyń 17-baby boıynsha tabıǵattyń tirshilik etý ortasy retinde erekshe qundy ýchas­kelerge qol suǵylmaýy kerek edi.

Oryn alǵan jaǵdaıdy jan-jaqty zerttep, zerdelegen ınspeksııa 2023 jyldyń mamyr aıynda barlyq baqy­laý­shy organǵa hat joldaǵan. Alaı­da kúni búginge deıin qazylǵan jer ýchaskelerin qalpyna keltirý má­se­lesi sheshilgen joq. Sheshilgendi aıta­syz, áı der áje, qoı der qoja bol­maǵan soń aýyl sharýashylyǵy qurylymdary burynǵy qazylǵan ordy uzartyp, qaıtadan qazyp jatyr. Jer resýrstaryn basqarý, ekologııa, polısııa departamentteri únsiz. Bul jaıdan Atbasar aýdanynyń ákimdigi de habardar.

– Aýmaqtyq ınspeksııanyń obaldy oılamaı or qazǵandardy anyqtaý múmkindigi joq, – deıdi A.Turymbaev. – Quzyrly organdarǵa aqbókenderdiń orǵa qulap ólýine baılanysty memleketke keltirilgen zalaldy óteý týra­ly ótinish jazyldy. Osy orlardy qazǵandardy anyqtap berý týraly Atbasar aýdanynyń polısııa bólimine qaıtadan hat joldandy.

Osy arada Aýyl sharýashylyǵy mınıstr­liginiń buıryǵymen aqbóken­der álemine keltirilgen zııandy óteý mólsheri ulǵaıtylǵany belgili. 2004 jyly bir aqbóken úshin 2 mıllıon teńgege jýyq aıyppul salynady. Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqqa zańsyz aýlanǵan bir tekesi úshin 8,3 mıllıon teńge aıyppul ar­qa­latsa, analyq úshin 5,8 mıllıon teńge aıyppul salý kózdelgen. Biraq orǵa qulap ólgen aqbókenderdiń quny suraýsyz ketetin túri bar.

Qazylǵan orǵa jergilikti jurt ta narazy. Adamǵa da qaýip. Aldynda qandaı qaýip-qater tursa da alǵan betinen, bastapqy baǵytynan qaıt­paı­tyn aqbóken turmaq, beısa­ýat júrgen mal da túsip ketýi ábden múmkin ǵoı. Osy jaıdy eskergen ıns­peksııa 2022 jyldyń mamyr aıyn­da oblystyq mamandandyrylǵan ta­bı­ǵat qorǵaý prokýratýrasyna hat jol­daǵan bolatyn. Arada qanshama ýaqyt ótse de eshbir shara qol­da­nyl­ǵan joq. 2024 jylǵy 15 mamyr kúni «Ohotzooprom» mekemesiniń ókilderimen reıd uıymdastyrylǵan kezde jańa orlardyń paıda bolǵan­dyǵy anyqtalǵan.

Árıne, jer emshegin emip otyrǵan dıqandardyń jaǵdaıyn da túsinýge bolady. Biraq ońtaıly sheshim or qazý emestigi anyq. Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń hattamalyq tapsyrmasy aıasynda oblystyq aýmaq­tyń ınspeksııa ótken jyldyń mamyr aıynyń sońynda oblys orta­lyǵynda aqbókennen keletin zalaldy boldyrmaý, máseleniń aldyn alý aıasynda keńes ótkizgen. Egis alqaptary aqbókenniń kóshi-qon jolynda qalǵan sharýashylyqtardy qoldaý algorıtmi qabyldandy. 2024-2026 jyldary aqbó­kenderdiń kóshi-qony barysynda aýyl sharýashylyǵy alqaptaryna zııan keltirmeýge qatysty birqatar shara qabyldaý jónindegi jedel shtab qurylǵan.

Qalaı bolǵan kúnde de zańsyz or qazý qıyndyqtan shyǵarar jol emes. Bálkim, aqbókenniń órisindegi aýyl sharýashylyǵy qurylymdaryna osy ýaqytqa deıin paıdalanyp kelgen jer kólemine sáıkes jer telimderin basqa óńirlerden qarastyrǵan durys bolar ma edi. Bizdińshe, aqbókendi de aman saqtap, sharýany da ókpeletpeıtin ádildik – osy.

Aqmola oblysy