Árıne, Ulttyq ekonomıka mınıstrligi men Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi 2024 jylǵy sý tasqyny saldarynan shaǵyn jáne orta bıznes nysandaryna jáne agroónerkásip keshenine keltirilgen múliktik shyǵyndardy óteý qaǵıdalaryn ázirlep, bekitti. Alaıda tabıǵat apatynan tolyq nemese ishinara búlingen múlik – óndiriske qajet qurylystar, aýyl sharýashylyǵy tehnıkasy, jabdyqtar, aýyl sharýashylyǵy ónimderi úshin zalaldy óteýge qatysty birqatar másele týyndap otyr.
Ulttyq ekonomıka mınıstrligi bekitken «2024 jylǵy sý tasqynynyń saldarynan shaǵyn jáne orta bıznes sýbektilerine keltirilgen múliktik shyǵyndardy óteý qaǵıdalary» atty qujatta joǵalǵan, búlingen múlik úshin ótemaqy berý kezinde agroónerkásip keshenindegi bıznes nysandary nazardan tys qalǵan. Al Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń 2024 jylǵy 17 mamyrdaǵy №167 buıryǵymen bekitilgen «Aýyl sharýashylyǵy salasynda tabıǵı sıpattaǵy tótenshe jaǵdaılar nátıjesinde jeke jáne zańdy tulǵalarǵa keltirilgen zalaldy óteý qaǵıdalarynda» tek ólgen mal men qus jáne dándi daqyl alqaptarynyń shyǵynyn óteý kózdelgen.
«Osylaısha, shyn máninde shyǵynǵa ushyraǵan sharýalar memlekettik qoldaý sharalarynan tys qalǵaly tur», deıdi Batys Qazaqstan oblysy ákiminiń orynbasary Qalııar Aıtmuhambetov.
Mysaly, Batys Qazaqstan oblysynda kóktemgi sý tasqyny kezinde eki jylyjaı búlingen. Birinshiden, ol jerde egilgen kókónis sýǵa ketip, paıdasyz bolsa, ekinshiden, jylyjaıdyń polıkarbonat jabyny, qymbat sýarý júıesi de isten shyqqan.
Osy jerde múlik pen tehnıka zalalyn ornyna keltirýge Ulttyq ekonomıka bekitken qaǵıda iske qosylýy qajet bolatyn. Alaıda «qaǵıdanyń sharttary agroónerkásip keshenindegi bıznes nysandaryna qoldanylmaıdy» degen biraýyz sóz kedergi bolyp shyqty. Al Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi bekitken qaǵıdada tek ósimdik shyǵynynyń ornyn toltyrý kózdelgen. Sonda tasqynnan zardap shekken aýyl sharýashylyǵy ókilderiniń tehnıkasy men ǵımarattaryn kim qalpyna keltiredi?
Buǵan qosa Batys Qazaqstan oblysynda belgili baǵban Qaırat Kárimov ósirip otyrǵan Sergeı Isaev atyndaǵy eksperımentaldyq kolleksııalyq tálimbaq ta sýǵa ketti. Báıterek aýdany Mıchýrın aýylynyń Shaǵan ózeni jaǵasynda ornalasqan aýmaǵy 7,6 gektar bolatyn bul baqta almanyń qatań kontınentaldy klımatqa arnalǵan 200-den asa sorty, 80 túrli alma teltúbiri (podvoı), júzimniń 200-den asa erekshe túri, sondaı-aq dekoratıvti, emdik qasıeti bar terekter men butalar, qylqanjapyraqty aǵashtyń birneshe túri ósetin. Dál mundaı genofond, erekshe tálimbaq esh jerde joq. Árbir sort, árbir aǵash qaıtalanbas dara edi. Munda jartykelilik aporttyń ózin jolda qaldyratyn alyp alma, jemisi sary shıedeı nemese albyrap pisken órikteı almalar da bolatyn. Bul almanyń shyryny bıohımııalyq dárýmenge baı, ár sorttyń erekshe dámi men ózine ǵana tán jupary tańǵaldyratyn.
«Almanyń jańa tuqymyn shyǵarýǵa ádette ǵalym-seleksıonerdiń búkil ómiri, keıde tipti birneshe urpaqtyń ǵumyry ketedi. Al sondaı eńbekpen kelgen sorttyń joǵalýy op-ońaı, tuqymsyz qalǵan adam sııaqty óledi de qalady. Ony qaıtyp tiriltý múmkin emes. Mysaly, 1910 jyly Parıjde ótken álemdik kórmede altyn medal alǵan oraldyq almanyń «anýs» sorty búginde joǵalǵan. Alma da adam sııaqty, bir sort joǵalar bolsa, onyń búkil tarıhyndaǵy qasıetin ózimen birge ala ketedi...», deıdi Qaırat Kárimov.
Qaırat óziniń jubaıy Rozamen birge ondaǵan jyldan beri shaǵyn baqta ǵylymı jumyspen aınalysyp júrgen edi. Olardyń baǵynda almanyń birneshe sorty zerttelip, túrli teltúbirge jasalǵan kombınasııalary tájirıbeden ótip jatqan. Bul jumys elimizdiń klımaty qatań ólkelerinde baý-baqshany damytý, sonyń ishinde áýesqoı jáne óndiristik baǵyttaǵy baǵbandyq úshin asa qajet edi.
«Asyldyń qunyn zerger biledi» degen. Qaırattyń eksperımenttik tálimbaǵy týraly Qazaqstan men Reseıdiń asa iri baǵban ǵalymdary birneshe ret Prezıdentke hat joldady. «Qaırattyń tálimbaǵynda qazir búkil postkeńestik elderinde teńdesi joq qazyna jınaqtalǵan. Osy kezge deıin tek bir ǵana otbasynyń kúshimen jasalǵan bul jumystarǵa memleket qoldaýy kerek-aq. Tálimbaqtaǵy ǵylymı zertteý jumystaryn jańa deńgeıge shyǵarý, jańa sorttardy óndiristik masshtabta ósirý qajet», degen edi ǵalymdar.
Qaırattyń tálimbaǵy bıylǵy alapat sý tasqyny kezinde eki aıdaı sý astynda qaldy. Mamandar baqtyń keminde 80 paıyzy joıyldy dep boljap otyr. Kóptegen terektiń tamyryna zaqym keldi. Alaıda Qaırat pen Roza balamasy joq baqty qalpyna keltirýge bolady dep otyr. «Zaıybym Roza ekeýmiz úmitimizdi úzbeı, keı aǵashty qazirdiń ózinde býdandastyryp qoıdyq. Aldaǵy ýaqytta sý baspaıtyn basqa jerden de balama baq ósirgim keledi. Shyny kerek, bizge Vladıvostoktan Eýropaǵa deıingi aralyqtaǵy ǵalymdar habarlasyp, alańdaýshylyq bildirip, qolushyn sozǵysy kelip otyr. Osyndaı qoldaý óz elimizdiń tarapynan da bolsa deımin», deıdi Q.Boranbaıuly.
Alaıda dál qazirgi jaǵdaıda erekshe eksperımentaldyq kolleksııalyq tálimbaqqa tabıǵat apatynan kelgen zardapty esepteý erejesi joq bolyp tur. Joǵaryda aıtylǵan mınıstrlik qaǵıdasyna súıensek, 7,6 gektar baqtaǵy júzdegen túp terekke tólenetin ótemaqy tálimbaqqa ketken shyǵynnyń júzden birin de jappaıdy. Bul baqtyń qadir-qasıeti onyń aýmaǵy men ósip turǵan tal-terektiń sanymen emes, ǵylymı-praktıkalyq mán-mańyzymen ólshenýge tıis edi. Baq ishinde ósip turǵan ár tal flora zor ǵylymı resýrs salynǵan, keleshekte ólkeniń (elimizdiń dese de bolady) turǵyndarynyń saýlyǵy, ekonomıkanyń otandyq ónimder arqyly qaryshtap ilgeri basýyna úles qosatyn, azyq-túlik qaýipsizdigi turǵysynda asa mańyzdy nysan ekeni sózsiz. О́kinishke qaraı, qoldanystaǵy qaǵıda búgingi paıda emes, keleshekti kózdeıtin baqqa tıgen zardapty eskerýge jaramaı tur. «Oral aýylsharýashylyq tájirıbe stansııasy» JShS tálimbaqqa tasqynnan kelgen shyǵyn kem degende 277 244 300 teńge ekendigin eseptep shyǵarǵanymen, qoldanystaǵy qaǵıda arqyly ári ketkende 20 mln teńge shyǵyndy óteýge múmkindik beredi.
«Qaırat Kárimovtiń mańdaı terimen ósirilgen bul baq bizdiń keleshek urpaqqa kerek. Ony osyndaı dárejege jetkizýge kóptegen sheteldik, onyń ishinde reseılik ǵalymdar atsalysty. Eger bul tektik qorymyzdy saqtap qala almasaq, onda basqaǵa táýeldi bolamyz. Qazaqstandy almanyń otany desek, sol ataqtan aıyrylyp qalmaýymyz kerek. Osyndaı alma baǵy arqyly azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etip, kóptegen ekologııalyq máselelerdi sheshe alamyz. Sondyqtan Qaırat pen Rozadaı adamdardy bárimiz qoldaýymyz kerek», deıdi aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty, professor, «Intensıvti baq» qazaqstandyq-nıderlandtyq ortalyǵynyń jetekshisi Gúlfarıdat Kámpıtova.
Qazirgi tańda Oraldaǵy biregeı alma baǵyn qalaı saqtap qalý máselesi ǵalymdar men janashyr adamdardy qatty alańdatyp otyr. Jaqynda oblystyq kásipkerler palatasynda osy taqyrypta arnaıy jıyn ótti. Oblys ákiminiń orynbasary Qalııar Aıtmuhambetov te óńirde sý tasqynynan zardap shekken nysandarǵa tolaıym kómek kórsetýge joǵaryda atalǵan qaǵıdalarǵa ózgeris engizýdi surap, Úkimetke eki márte hat joldaǵan.
Dál qazir óńirde tanymal tulǵalar, ǵalymdar, zııaly qaýym ókilderi men qoǵam qaıratkerleri Úkimet basshysyna ashyqhat joldap, eki nárse surap otyr. Onyń birinshisi – qoldanystaǵy zańnamaǵa (qaǵıdaǵa) Sergeı Isaev atyndaǵy halyqaralyq eksperımentaldyq kolleksııalyq tálimbaqqa sý tasqyny saldarynan tıgen zalaldy esepteý barysynda baqtyń genefondtyq mán-mańyzyn, ǵylymı baǵytyn jan-jaqty eskerýge múmkindik beretin tolyqtyrýlar men ózgerister engizýdi suraıdy. Mysaly, 22.04.2024 jylǵy №18 buıryqpen bekitilgen «2024 jylǵy sý tasqyny saldarynan shaǵyn jáne orta kásipkerlik sýbektilerine keltirilgen múliktik shyǵynǵa ótemaqy tóleý qaǵıdalaryn» agroónerkásiptik keshenniń kásipkerlik sýbektilerine keltirilgen shyǵynǵa ótemaqy tóleýge qoldanýǵa ruqsat etý qajet.
«Eger qandaı da bir sebeptermen qoldanystaǵy zańǵa (qaǵıdaǵa) joǵaryda atalǵan tolyqtyrýlar men ózgerister engizý múmkin bolmaǵan jaǵdaıda, tálimbaqqa sý tasqynynan kelgen zardapty óteýdiń bıýdjetten tys múmkindikterin qarastyrýdy suraımyz», delingen ashyqhatta.
Batys Qazaqstan oblysy
