Kárim Myńbaevtyń murasy men muraty

Respýblıka basshyly­ǵyn­daǵy biraz adam, ult zııalylarynyń bir toby ushaq apaty ushqyshtardyń qateliginen nemese tehnıka qaýipsizdigin saqtamaǵandyqtan bolmaǵanyn sol kezdiń ózinde jaqsy bildi. Biraq ashyq aıta almady. О́ıtkeni bul saparǵa sebepshi T.Lysenko ózin mansaptyń tórine shyǵarǵan ustazy akademık N.Vavılov bastaǵan ondaǵan ǵulamany «halyq jaýy» degen jalamen keńestik ólim mashınasyna jibergeni umytyla qoı­maǵan. Amerıkalyq jýrnalıst, jazýshy-derektanýshy Sem Kın «Ǵylymı maqsat úshin! О́ltirý, azaptaý, tyńshylyq jáne basqa da qylmystar» degen eńbeginde ǵylym tarıhynda dınamıt, ýly gaz nemese ıadrolyq qarýmen myńdaǵan adamnyń túbine jetken kúmándi jetistikter bar. Degenmen ǵylymı maqsattaǵy jaýapsyzdyqtyń júldesi sózsiz stalındik akade­mık Trofım Lysenkoǵa tıe­sili. Ol jalǵan ǵylymı zertteý­lerimen mıllıondaǵan adamdy shimirikpesten ashtyqtyń aranyna aıdap saldy dep óte dál sı­pattady. Iаǵnı Qazaqstan ǵalym­daryn qurbandyqqa shalý shy­byn óltirgennen de jeńil ári paıdaly edi. О́ıtkeni olar naqty nátıjeli ǵylymı zertteýler júrgizý ústinde bolatyn. Nıkolaı Vavılov qolymen qurǵan VASHNIL-dyń (V.I.Lenın atyndaǵy Búkilodaqtyq Aýyl sharýashylyǵy ǵylymdary akademııasy) Qazaqstandaǵy bólimshesin basqaryp kelgen shákirti Kárim Myńbaev mundaǵy qyzmetin, keıbir derekter boıynsha, áriptesi Qylysh Babaevqa tapsyryp, ózi Lenıngradtaǵy (qazirgi Sankt-Peterbýrg) VIR (Búkilodaqtyq ósimdikter sharýashylyǵy ıns­tıtýty) zerthanasyna aýysyp, ǵylymmen aınalyspaq bolǵan.

Professor Haıdar Arys­tan­bekov: «Memlekettik komıssııa ushaq ózdiginen jarylmaǵanyn anyqtady. Bul Kárim Myńbaevqa jasalǵan qastandyq ekenin jurt ishteı bildi. Jarylǵyshtyń qýat­tylyǵy sonshalyq, ondaǵy adamdardyń deneleri kesek-kesekke bólinip, shashylyp ketken. Myńbaevtyń máıitin kostıýminiń bir japyraq matasy men sondaǵy túımesinen anyqtadyq» dep jazǵan eken esteliginde.

Keńestik dáýirdegi totalı­tarlyq bıliktiń qazaq halqyna jasaǵan orasan qııanaty men eshqashan orny tolmas zardabyn aıta otyryp, memlekettik júıeni qalyptastyrýǵa, sonyń ishinde bilim men ǵylymdy damytýǵa tıgizgen oń yqpalyn jasyryp qalý jaramas. Keńes odaǵy qu­rylǵan 1920 jyly ósimdikter men janýarlar tuqymyn suryptaý isimen 26 ǵylymı mekeme aınalyssa, 12 jyldan keıin eldegi suryptaý stansalarynyń sany 185-ke jetipti. Sondaı-aq talapty jastyń iskerlik, izdengishtik qabiletin tanyǵan shynaıy ǵalym­dar olardy kez kelgen respýblıkadan shaqyryp alyp, ǵylym jolyna túsýine járdem bergeni – aqıqat. Osynyń aıqyn mysaly, Almatyda Aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynyń dosenti, Qazaq eginshilik ınstıtýtynda ǵylymı qyzmetker Kárim Myńbaevty akademık N.Vavılov Lenıngradtaǵy ózi basqaratyn Búkilodaqtyq ósimdiktaný ınstıtýtynyń aspırantýrasyna shaqyryp, bilimin jetildirýge, Qazaqstanda bastaǵan zertteý jumysyn jalǵastyrýǵa múmkindik berdi. Sóıtip, Nıkolaı Ivanovıchtiń jetekshiligimen «Kók­saǵyzdy jaqsartýdyń negizgi joldary» taqyrybynda kandıdattyq dıssertasııasyn qorǵap, kaýchýkty ósimdikter ishinde tıimdisi kóksaǵyz ekenin dáleldeıdi. Sol, 1940 jyly Máskeýdegi Búkilodaqtyq astyq sharýashylyǵy ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń aspırantýrasyna qabyldanyp, VIR-degi zertteý jumysyn jalǵastyrady.

1940 jyldyń sońynda Ká­rimniń ustazy akademık N.Va­vılov tutqynǵa alynady. T.Ly­senko bastaǵan toptyń jalasymen. Myńbaevtyń da zertteýleri men qyzmet jolyna bóget jasalýy múmkin edi. О́ıtkeni aka­demıktiń dostary men shákirt­terine senimsizdik paıda bolyp, baqylaýǵa alyndy. Degenmen ǵalymdy tergeý isi birneshe aıǵa sozylyp, áýelde shyǵarylǵan ólim jazasy 20 jyl abaqtyǵa jabý úkimine aýystyrylyp, Lysenkolar úshin «maıda shabaq» jáne «jabaıy» Qazaqstannan kelgen Kárim sııaqty jastar nazardan tys qalǵan. Onyń ústine, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys qımyldary KSRO aýmaǵyna aýys­qan soń, saıası bıýro barlyq qajyr-qýatyn maıdanǵa jumsap, el ishindegi usaq-túıek máselege moıyn bura qoımaıdy.

Soǵys bastalysymen zaıyby men balalaryn Qazaqstanǵa jibergen Kárim jaý áskeri Le­nın­gradqa taıaǵan kezde halyq jasaqshylary sapynda qalany qorǵaýǵa qatysady. S.Dúısen men J.Qalıevtiń «Uly dala tul­ǵalary» serııasymen shyqqan «Kárim Myńbaev» kitabynda ǵylym kandıdaty dárejesi bar, kommýnıst keıipkerimizdi 1941 jyly 6 qyrkúıekte Qyzyl Armııanyń turaqty bólimine, 114-derbes avtobrondy rotanyń saıası je­tekshisi etip jibergeni týraly derek berilgen. Stýdent, oqytýshy, ǵylymı qyzmetker, aspırant, doktorant bolǵan kezderinde ózi oqyǵan, qyzmet istegen mekemeniń qoǵamdyq jumysyna belsene aralasqan, iskerligine qosa jaýyngerlerge jiger bere alatyn sheshendik qabileti zor, qıyn-qystaý sátte tez sheshim qabyldaı alatyn batyldyǵy da bar Kárimniń maıdangerlik joly tórt aıdan soń, 8 qarasha kúni aıaqtalyp, ǵylymı jumyspen aınalysýǵa Qazaqstanǵa qaıtarylady. О́ıt­keni áskerı ushaq pen avtomobıl shyǵarý óndirisine, keıbir aqparatqa qaraǵanda, tankter bronyn kúsheıtýge qajetti kaýchýk talshyqtaryn beretin kóksaǵyzdy mol mólsherde ósirý qajet edi. Sondyqtan respýb­lıka basshylyǵynyń ótinishi boıynsha Joǵary bas qolbasshy I.Sta­lınniń tikeleı ruqsatymen elge oralady.

Qazaqstanda K.Myńbaev Qazaq KSR Josparlaý komıteti tór­aǵa­synyń birinshi orynbasary qyzmetine taǵaıyndalyp, ǵy­lymmen aınalysýyna ruqsat be­riledi. Ol negizgi qyzmetine qosa, Qazaq aýyl sharýashylyǵy ıns­tıtýtynda ósimdikter seleksııa­sy jáne genetıkasy, S.M.Kırov atyndaǵy QazMÝ-de darvınızm kafedrasyn basqarady. Sonymen qatar Maqtaaral, Qyzylqum, Ilıchev, Kırov aýdandarynda kaýchýk óndirisi úshin sharýashylyqtar qurýmen shuǵyldanady. Onyń jetekshiligimen Almaty obly­synyń Jambyl aýdanynda tá­jirıbe tanaby, Aqmola obly­synda Shortandy aýyl sharýa­shy­lyq tájirıbe stansasy uıym­das­tyrylady.

Árıne, Kárim Myńbaevtyń aldynda Alashtyń alyp tulǵa­lary jasaǵan uly isterdiń, kúres­kerliktiń qaıtalanbas úlgisi bar edi. Keńestik ekijúzdi ıdeologııa­men sıyspaıtyn kózqarastary men áreketteri úshin olardyń saıası qýǵyn-súrginge qalaı ushy­raǵany onyń kóz aldynda ótti. Kárim keńestik dáýirdegi qazaq zııalysynyń kórnekti ókili boldy. HH ǵasyrdyń 20-30 jyldary ǵylym tabaldyryǵyn attaǵan qazaq azamattary aǵa urpaqtyń izdenimpazdyq, ózine qatal talap qoıý qasıetterin, kúres­kerlik qabiletteri men qa­jyr-qaıratyn saqtap qalyp, keńestik-kommýnıstik ıdeolo­gııanyń qosarly standartyna tózý ımmýnıtetin boıyna qa­lyptastyryp úlgerdi. Sonyń nátıjesinde ǵylymdy ıgerýdegi zor múmkinshiligin kórsetti, ózgelerdi moıyndatty.

Kárim Myńbaevtyń jáne onyń tusyndaǵy ǵalymdardyń otan­shyldyq, memleketshildik qasıetine, alǵa qoıǵan maqsatyna je­týge qushtarlyqpen ǵana emes, ólermendikpen eńbek etken jan­sebildigine tańǵalmasqa shara joq. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń eki jarym jylynda tolyq qorshaýda qalǵan qalada ornalasqan VIR qoı­malarynda saqtalǵan, Vavılov bastaǵan ǵalymdardyń ekspedısııalar kezinde jınaǵan dándi daqyl tuqymdary, Reseıdiń zamanaýı esebi boıynsha, 8 trıllıon dollarǵa baǵalanady eken. Lenıngradtyń halqy ózek jalǵar talǵajý taba almaı ashtan ólip jatqanda ınstıtýt ǵalymdary bir túıir tuqymdyq dándi paıda­lanbaı, aman saqtap qalady. Osy kezderi VIR-diń 28 ǵylymı qyzmetkeri ashtan ólgen eken. Bul – qantógis shaıqastaǵy kózsiz erlikten de asqan qaharmandyq, tózimdilik ekenin moıyndamasqa bolmaıdy. Aıtpaqshy, eliniń, adamzattyń bolashaǵy úshin osynsha qazynany tirnektep jınaǵan N.Va­vılov ta 1943 jyly 26 qań­tarda Saratov túrmesinde ashtan óledi.

Eldiń ónerkásip jáne qorǵanys salalary úshin qajetti kaýchýk beretin kóksaǵyz óndirisin jolǵa qoıýmen qatar, Kárim Myń­baev halyqty azyq-túlikpen qam­tamasyz etý úshin aldyna asqaq maqsat qoıyp, olardy júzege asyrýdyń is-sharalaryn belgiledi. Obaly ne kerek, keńes bıligi qo­lynda naqty jospary bar ǵalymǵa qoldaý bildirdi.

Kárim Myńbaevtyń asyl muratynyń biri – Betpaqdalany baq dalaǵa aınaldyrý edi. Ol úshin Ertis, Sarysý, Shý, basqa da ózen­derdi jáne jerasty sýyn tıimdi paıdalanýdyń jobasyn jasady. 1944 jyly VASHNIL-diń Qazaq fılıalynyń basshysy bolýy Kárimniń maqsatty armany oryndalýyn jaqyndata túskendeı edi. Soǵys jyldarynyń jáne odan keıingi aýyr shaqtyń qıyndyǵyna qaramastan, respýblıkanyń ósimdik sharýashylyǵyn damytý ǵana emes, mal tuqymdaryn asyldandyrý máselesin de kóterdi, sheshti. 42 jasynda osyndaı ıgilikti jasap úlgergen ǵalymnyń aıaq alysy, tabystary Lysenko sııaqty alaıaqtardy shoshytpaı tura almady. K.Myńbaev, basqa da qazaq ǵalymdary mingen ushaqqa qastandyq jasalýy yqtımal deýimizdiń sebebi de – osy. Olar aman júrse, Qazaqstan ǵylymy qandaı dárejege kóterilip, ekonomıkasy qanshalyqty kóteriler edi... Árıne, qazir ókingennen paıda joq. Qazaqstan táýelsizdikke qol jetkizgennen bergi 33 jyl ishinde Kárim Myńbaev bastaǵan ondaǵan ǵalym jasaǵan ıgilikten aıyrylyp qaldyq. Kópirte maqtaǵan «sarabdal saıasattyń» saldarynan asyl tuqymdy mal basy joıylyp, ósimdik sharýashylyǵy kúıreýge jaqyndady. Betpaqdalany ıgerý bylaı tursyn, Ertis – Qaraǵandy kanaly boıyndaǵy keńsharlardyń shańyraǵy ortasyna tústi. Naqty ǵylym men ǵalymnyń quny túsip, jalǵan ǵylym men ǵalymdy tórge shyǵarǵan qoǵamǵa tán kórinis.

Qaraqulaq bolǵan kezinen Tashkentke oqýǵa attanǵanǵa deıingi bozbala, jigittik shaǵy ótken Aqmolada (qazirgi Astana) akademık Kárim Myńbaevtyń atynda bir kóshe joq eken. Endi ǵana №59 mektep-lıseıge ǵalymnyń esimi berilip, «Kárim Myńbaev: mura jáne taǵylym» ataýymen ony ulyqtaý rásimi ótpekshi. Bul qoǵam ómirine oń ózgeris, jańa lep kele bastaǵanynyń belgisi bolar dep úmitteneıik.

Ermek BALTAShULY,

Mádenıet qaıratkeri