Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Onyń mańyzy jaıynda Paıǵambar (s.ǵ.s.): «Allanyń aldyndaǵy eń uly kún – Qurban aıt, al sosyn odan keıin keletin kún», dep aıtqan. Bıyl kúlli musylman álemi 16 maýsymda aıt namazyn oqyp, qurbandyq shalýdy bastaıdy. Tarıhshylar qazaq jerine Qurban aıt merekesi eń alǵash ret ıslam dini kelgen ýaqyttan toılana bastaǵanyn aıtady. 751 jyly Atlah shaıqasynan keıin túrik halyqtarynyń musylmandanýy bastaldy dep eseptesek, ıslamı merekelerdiń de atap ótilýi sol kezden etek aldy deýge negiz bar. Odan bergi ýaqytta qazaq arasynda musylmandyq berik ornyqqanyn burynǵy jyrshy-jyraýlarymyzdyń, ǵulamalarymyzdyń eńbekterinen kezdestiremiz.
Táýke hannyń «Jeti jarǵy» zańdar jınaǵynda Qurban aıt pen zeket týraly jazylǵan derekter kezdesedi. Al Ybyraı Altynsarınniń «Musylmanshylyq tutqasy» men Shákárim Qudaıberdiulynyń «Musylmandyq sharty» atty eńbekterinde Qurban aıtqan arnalǵan arnaıy bólimder bar.
Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Máselen, Shákárim eńbeginiń «Qurban shalmaq» dep atalatyn bóliminde: «Zeketke maly tolǵan kisige jylynda qurban kúni bir qoı shalmaq ýájip bolady. О́zine tıisti baıynan bólek maly bolsa, qatyny da hám súnetine basqan, ıakı bir mırastan tıgen jas balasynyń maly bolsa, zeketke tolymdy bolsa, oǵan da qurban shalmaq ákesine ýájip. Bireý ólse, qatyny hám er jetken balalary ıakı áke-sheshesi qalsa, sharıǵat boıynsha malyn mıras qylyp bólgende, árqaısysyna zeketke tolarlyq mal tıetuǵyn bolsa, bárine de qurban shalmaq ýájip bolady», dep jazady.
Dana aqyn qurbandyqqa qandaı mal jaramdy ekenin de osy eńbeginde egjeı-tegjeı baıandaǵan: «Qurbanǵa qoı menen eshkiniń on eki aıdy bitirip, on úshinshi aıǵa kirgeni jaraıdy. Qoıdyń alty aıdan ótip, jeti aıǵa kirgen toqty jaraıdy degen nashar sóz. Ony shalýǵa jaramaıdy, sebebi enesimen birdeı bolsa jaraıdy degen. Ol enesimenen birdeı bolmaıdy. Oǵan qaramaı, ájeptáýir jaraıdy dedi ǵoı dep shala bergen jaramaıdy. Sıyrdyń jıyrma besinshi aıǵa kirgeni jaraıdy. Túıeniń alty jasqa kirgeni jaraıdy. Bir qoı bir kisige jaraıdy. Túıe menen sıyrdyń bireýi jeti kisige deıin jaraıdy, onan kópke jaramaıdy. Qulaǵynyń ıakı quıryǵynyń úshten birinen kóbiregi joq bolsa, jaramaıdy. Jiligi tatymaıtuǵyn aryq mal, shalatuǵyn jerge basyp bara almaǵan aqsaq qattyraq aýrý mal jaramaıdy. Qurbandy qurban aıttyń úsh kúniniń qaısysynda shalsa da durys. Biraq alǵashqy kún jaqsy, onan soń orta kún, onan soń aıaq kún», deıdi.
Qazaq halqy ıslammen birge kelgen uly merekelerge ózindik ulttyq ereksheligine saı salt-joralaryn da qosyp, ózge halyqtardan bólekshe atap ótkeni belgili. Máselen, Ramazan aıynda «Jarapazan» aıtyp jyrǵa qossa, Qurban aıt kóktem mezgiline kelgen jyldary ony Naýryz meıramy sekildi toılaıtyn. Sol kúni aǵash otyrǵyzyp, bulaqtyń kózin ashyp, din qundylyqtaryn jyr-termege qosyp, eldi ımandylyqqa shaqyratyn. Aıt kúni at shaptyryp, báıge uıymdastyratyn.
Qurban aıt kúnderi bir-biriniń úıine aıttap barý – qazaqtyń baıyrǵy baba salty. Al kelgen qonaqqa aıttyq berý – úı ıesiniń mindeti. Odan bólek jaınamaz, taqııa, táspi, kesteli oramal sekildi káde-syılaryn da jadynan shyǵarmaıtyn. Merekeniń shyn qadirin sezindiretin osy salttar tipti keńes odaǵynda dinge tyıym salynǵanda da el ishinde keńinen atap ótilip júrgen.
Aıt kúni dastarqan jaıyp, ata-baba rýhyna quran baǵyshtaý – qazaq aýyldarynda tipti úzilmegen dástúr.
1921 jyly 5 naýryzda Orynborda Seıtqalı Meńdeshovtiń tóraǵalyǵymen ótken Qazaqstan Avtonomııalyq Respýblıkasy Ortalyq atqarý komıteti tóralqasynda «Musylmandar merekesi» týraly sheshim qabyldanyp, Oraza aıt 3 kún, Qurban aıt 3 kún, Naýryz 1 kún resmı mereke retinde atap ótiletin bolǵan edi. Bul tóralqa májilisine A.Baıtursynuly bastaǵan Alash arystary qatysqany aıtylady. Alaıda qýanysh kópke sozylmaı, 1926 jyly musylmandyq merekelerdi atap ótý kúshtep toqtatyldy.
Tek táýelsizdik alǵannan keıin ǵana el musylmandary ulyq merekeni qaıta toılaýǵa qoly jetkeni belgili. Al 2005 jylǵy 28 jeltoqsanda Parlament depýtattary «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy eńbek týraly» Zańyna tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn qabyldap, soǵan sáıkes musylmandyq Qurban aıttyń birinshi kúni men pravoslavtardyń Rojdestvosy elimizde demalys kúnderi bolyp jarııalandy.
Qurban aıttyń qulshylyq retindegi saýaby, onyń Allaǵa jaqyndatatyn amal ekendigi kóp aıtylyp keledi. Negizi Aıt – «merekeleý», «hal surasý», «bir-birin qýantý», «qýanyshqa toptalý» degen maǵynalardy bildiretin sóz. Bul kúni adamdar tek aıt namazyn oqyp, qurban shalýmen shektelmeıdi. Adamnyń ishki nıeti, shyn peıili, taqýalyǵy, basqalarǵa janashyrlyǵy tarazyǵa túsedi. Sondaı-aq pendeshiligi men márttigi, sarańdyǵy men jomarttyǵy da synalady. Barsha musylman jurtshylyǵyn bir-birine janashyr bolýǵa, qamqorlyq jasaýǵa, ózara meıirimdi bolýǵa shaqyrady.
Elimizde keıingi jyldary Qurban aıt, oraza sekildi dinı kúnderi áleýmettik deńgeıi tómen otbasylarǵa qaıyrymdylyq jasaý, kómektesý kúnine aınaldy.
Mine, osylaısha, qaıyrymdylyq is-sharalary ózara súıispenshiliktiń artýyna yqpal jasap keledi. Imamdar bul kúni adamdardyń bir-birine syılyq jasaýy da saýapty amalǵa jatatynyn aıtady. Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.): «Bir-birińe syılyq berip, tatýlasyńdar... Bir-birińe bergen syılyqtaryń – aralaryńdaǵy óshpendilikti joıady», dep ósıet etken. Iаǵnı meıram kúnderi arazdasqan, aralaspaı ketken aǵaıyn-týystyń, dos-jarannyń tatýlasýǵa qadam jasap, bir-birine degen renishterin keshirýi de izgi amal bolmaq.
Sóz sońynda qazir qoǵamda kóp kóterilip júrgen bir suraq – «Nesıesi bar adamǵa qurban shalýǵa bola ma?» degen máselege jaýap izdep kórsek. Búgingi tańda nesıesiz adam az. Tapqan-taıanǵanynyń bárin bankke quıyp jatqan adam qurban shalmasa bola ma? Elimizge belgili Kazislam saıtynyń teologi Ikram Aıtaev bul saýalǵa bylaı jaýap beripti: «...О́mirlik qajettilik adamdy nesıe alýǵa májbúrleıdi, osy nesıeniń arqasynda kásip ashyp nemese páter satyp alyp jatqan jandar bar. Sharıǵat asa qajettilik bolmasa, nesıe alýdy nasıhattamaıdy. Kúndelikti tabysyńyz nesıemen ketip jatsa, qurbandyq shalý mindet emes. Eger tabysyńyz nesıeden artylyp tursa, saýap úshin shamańyz kelgen (qoı, eshki, t.b.) maldy shalyp, qurbandyq etin otbasyńyz jáne aǵaıyn-týysyńyzben paıdalansańyz bolady».
Iá, Jaratýshynyń rızashylyǵy úshin shalynǵan qurbandyq adamdardyń júregindegi kir-qoqys pen kóńilindegi pendelikti jýyp shaıyp, halqyna, eline, dinine degen súıispenshilikke tolýyn tileımiz. Shalǵan qurbandyqtaryńyz qabyl bolsyn!
