Balalar qaýipsizdigi – eldik másele

Keıingi ýaqytta qoǵamda, onyń ishinde kóshede, tipti otba­syn­­­da bala­lar­ǵa qatysty túrli qat­y­­gez oqıǵalar jıi bolyp otyr. Áli ońy men solyn tany­ma­ǵan ba­la­­lardyń óz-ózderine qol jum­­sap, sýısıdke barýy da kezdesedi.

Keıbir ata-ananyń balasyna zombylyq kórsetýiniń sońy ókinishke ákelip soqqan oqıǵalar da boldy. Munyń barlyǵy kún tártibindegi mańyzdy má­se­le – tur­mystyq zorlyq-zomby­lyq­tyń aldyn alý saıasatyn qaıta qa­raýdy talap etti.

2024 jyly 16 maýsymda áıel­­der men balalardy turmystyq zor­lyq-zombylyqtan qorǵaý týraly zań kúshine endi. Zańdaǵy túzetýler memlekettik otba­sy saıasatynyń quqyqtyq, áleý­­mettik, ınstıtýsıonaldy negiz­derin odan ári je­til­dirýge, bala­lar men áıelder qu­qyn qor­ǵaýdy kúsheıtýge baǵyttalǵan.

Máselen, jańa zańǵa bala­larǵa qatysty jasalǵan zor­­lyq-zombylyq jazasyn qa­tań­datýǵa baǵyttalǵan norma­lar en­gizildi. Onyń ishinde ba­la­­lar­ǵa jasalǵan býllıng úshin ja­ýap­­kershilik, balany jol­aqy­syn tó­lemegeni úshin qoǵamdyq kólikten túsirip ketýge tyıym salý, erekshe qajettilikteri bar balalarǵa arnalǵan uıymdar men lagerlerdi lısenzııalaýdy engizý sekildi jańa talaptar bar.

Elimizdiń ár óńirinde psı­ho­logııalyq qoldaý ortalyqta­ryn qu­rý kózdelip otyr. Bala­nyń ishki kúı­zelisin, emosııalyq kó­ńil kúıin tap basýda psıholog­tiń kómegi asa qajet. Keıde bala ata-anasyna, baýyrlaryna, dos­taryna aıta almaǵan syryn, qorqynyshyn psıhologpen ǵana bólisetin kezder bolady, sebebi psıholog bala úshin senimdi orta qalyptastyrýdyń ádis-tásilin kásiptik turǵyda jaqsy bile­di. Psıhologııalyq ortalyq­tar qu­rýdyń mańyz­dylyǵyna mán berilýdiń sebebi de osynda. Búgin­gi tańda pedagog-psıhologter­diń kásibı biliktiligin arttyrý bo­ıyn­sha da mınıstrlik tarapy­nan jumystar júrgizilip keledi. Or­ta­lyqtardyń basty maqsaty – ba­la­larǵa ǵana emes, olardyń ata-analary úshin de qoldaý kór­setý, sondaı-aq pedagogter úshin bir­lesip keńesetin, ózara táji­rı­be­lerimen bólisip, ádistemelik usy­nym­dar alatyn orynǵa aınalý.

Mundaı ortalyqtar qazir­diń ózin­de 15 óńirde qurylyp, ju­mys is­teıdi. Jyl sońyńa deıin qal­­ǵan óńir­lerdiń barlyǵynda bir­­deı ashy­lady dep josparlanyp otyr.

Taǵy bir aıta keterligi, eli­mizde bala quqy jónindegi óńir­lik ýákilder ınstıtýty engizilip jatyr. Qazirgi ýaqytta 20 oblysta ýákilder belsendi túrde jumys isteıdi. Mundaı ınstıtýt óziniń tıimdiligi men qajettiligin dáleldedi dep oılaımyn.

Balalardyń quqyqtyq saýat­tylyǵyn arttyrýǵa asa mán beri­lýge tıis. Oqýshylar arasynda býl­­lıngtiń jıi kezdesetini ja­sy­­ryn emes. Buryn mundaı jaǵ­daı­da balany mektepishilik esepke alý­dan basqa jábirleý­shi balaǵa ne­me­se onyń ata-anasyna shara qol­danylmaıtyn. Endi jańa zań ta­lap­tary boıyn­sha býllıng ja­sa­ǵany, ıaǵnı basqa balaǵa zábir kór­setkeni úshin kámelettik jasqa tol­maǵan balanyń ata-anasy jaýap beredi. Bul shara býllıngke, kıberbýllıngke qarsy kúrestiń tıimdi mehanızmin iske qosady.

Sondaı-aq zorlyq-zombylyq pen býllıng qurbandaryna kó­mek kórsetý baǵdarlamasy jasa­lyp jatyr. Baǵdarlama boıynsha arnaıy kabınet ashylady, búgingi tańda onyń barlyq óńir úshin birdeı úlgisi ázirlenedi. Sot-medısına saraptamasyn júrgizý, polısııa qyz­metkerleriniń suraq-jaýap alýy osy kabınetter­de júr­giziledi. Kabı­net úl­gi­­sin ja­saýda balalar úshin jaı­­­ly­lyq eskeriledi. Bala­lar­­men tá­ji­rı­beli pedagog-psıho­log­­ter ju­mys isteıdi. Mınıstr­lik ázir­legen kabınet úl­gisi barlyq óńir úshin biryń­ǵaı standart retinde taratylady.

Balalardy jolaqysyn tóle­megeni úshin qoǵamdyq kólikten túsirip ketý faktileri jıi tirkeledi. Mundaı jaýap­syz árekettiń bala ómirine qan­sha­lyqty qaýip tóndiretini – anyq nárse. Bul endi zańmen rettele­tin bolady. Eger balany joldan túsirip ketetin bolsa, ol qu­qyqbuzýshylyq bolyp tabylyp, jaza qoldanylady.

Eskerte ketetin bir jaıt, bú­ginde áleýmettik jeli men mes­send­­jer­lerde jekelegen top ja­ńa zań normalarynda balany ata-ana­­synyń durys qarama­ǵa­ny úshin otbasynan tartyp alý kóz­del­­gen de­gen jalǵan aq­parat tara­ǵan. Mem­le­ket otba­sy­lyq qun­dy­lyqtar­dy dárip­teıdi, jaýa­pty tulǵa tár­bıe­leı­tin otba­sy ıns­tıtýtyn qalyptas­tyrý men damytýdy kóz­deıdi, balanyń óz týǵan otbasynda, týǵan ata-anasynyń baýyrynda óskenin qalaıdy jáne qoldaıdy. Son­daı-aq memleket úshin basty basym­dyq – balanyń quqyn qor­ǵaý, qaýip­sizdigin qamtamasyz etý. Balanyń densaýlyǵyna ne­me­se ómirine qaýip tóngen jaǵ­daıda ǵana balany memleket óz qam­qorlyǵyna alýǵa máj­búr bolady. Bul buryn da bolǵan norma, sondyqtan muny jańalyq dep aıtýǵa bolmaıdy.

Bala – elimizdiń bolashaǵy. Olar­­­dyń qaýipsizdigin qorǵaý, sa­la­­­mattyǵyn qamtamasyz etý – bas­ty min­det. Jáne ol zańna­malyq negiz­de júzege asýǵa tıis.

Edil OSPAN,

Oqý-aǵartý vıse-mınıstri