Aldymen balyq ósirý múmkindigi týraly jan-jaqty aıta ketýimiz kerek. Kókshetaýdan Qorǵaljynǵa deıingi keń kósilgen dalada sý aıdyndary kóp bolǵanymen, balyq ósirý múmkindigi shekteýli. Sebep, deni dalalyq kól. Oqyrmanǵa túsinikti bolýy úshin dalalyq kóldiń ádette taıyz bolatynyn aıta ketken jón. Qysy qatty jyldary kól tabanyna deıin qatyp qalyp, bar balyq qyrǵynǵa ushyraýy ábden múmkin. 1959 jyly jarııalanǵan «Tyń aımaǵyndaǵy jerústi sý qorlary» dep atalatyn ǵylymı eńbekte Kókshetaý oblysynda úlkendi-kishili 1 515 kól bolǵany jazylǵan. Keıin ákimshilik-aýmaqtyq ózgeristen soń qosylǵan Qorǵaljyn óńirindegi kúmis kólderdi esepteseńiz, kól sany áldeqaıda óse túser edi.
Burynǵy Kókshetaý aýmaǵyndaǵy kólderdiń 1 320-y – tushy kól. Kól qadirine jetpegendikten kóptegen sý aıdyny jyldar óte kele jer betinen joǵalyp ketken. Taıyz kólder byltyrǵydaı qýańshylyq, aptap ystyq jyldary tabanyna deıin keýip qalatyn bolyp júr. Onyń ústine, jaǵalaýdy basqan qamys, qoǵa shirip, kólder qorysqa aınalýda. Qorys kólde balyq túgil baqa júzbeıdi. Ekinshi toptaǵy taýly-qyratty aýmaqtaǵy kólderdiń birshamasy tereń ári sýy mol. Mundaı kólderdiń qataryna Áýlıekól, Aınakól, Zerendi, Shalqar, Imantaý tárizdi kólder jatady.
О́ńirde balyq sharýashylyǵyn órkendetý úshin sý aıdyndary óz ıelerin taýyp, jalǵa berile bastady. Kól ıesiz jatqannan qojaıyny tabylyp, kútilgeni ábden durys.
– Sý aıdyndaryn uzaq jylǵa tabıǵatty paıdalanýshylarǵa bekitip berý óte tıimdi, – deıdi «Esil» oblysaralyq basseındik balyq sharýashylyǵy ınspeksııasynyń basshysy Nyǵmet Qaýashev. – Kól ıesiz qalmaıdy, balyq baǵyp, eńbegin sińirip, sol eńbektiń zeınetin kóremin dep alǵa umtylǵan kásipkerlerdiń arqasynda sýyq qoldyń suǵynan qorǵalady. Kelisimshartqa saı kól mańyn tazalap, kútedi. Tabıǵat paıdalanýshylar óz isterine zor jaýapkershilikpen qarap, jemisti jumys istegen kezde ıgiligin el kóretin bolady. Osy arada bir mysal keltire keteıin. Tabıǵat paıdalanýshy Erlan Muqanov oblys ortalyǵyna jaqyn jerdegi sý aıdynynda balyq ósirip, qala turǵyndaryna qyzmet kórsetpek. Aq aıdynnyń jaǵasyna kelip, belgilengen tártip boıynsha balyq aýlap, ıgiligin kórgen jurt tek alǵysyn ǵana aıtary anyq.
Tabıǵat paıdalanýshylarǵa memleket tarapynan aıta qalarlyqtaı kómek-qoldaý kórsetilip jatyr. Osynyń arqasynda ósirilgen balyq kólemi de arta túsken. Jyl basynan beri 524 tonna taýarly balyq ósirilgen. Bul – jalpy kólemniń 19 paıyzy. Esil basseıninen ótken jyldyń sáıkes merziminen bastap, osy jyldyń 1 shildesine deıin 1 326,78 tonna balyq aýlaýǵa lımıt bólinse, is júzinde 1 280 tonna balyq aýlanyp, jospar 93 paıyzǵa oryndaldy.
О́tken jyly kólderge dernásil jiberý jumysy da birshama tyńǵylyqty atqaryldy. Memlekettik tapsyrys pen memlekettik satyp alý tártibimen Esil basseıniniń sý kózderine 35 mıllıon 500 myń aq balyq, 1 mıllıon 820 myń tuqy, 13 mıllıon 139 myń dana pelıad balyǵynyń dernásili jiberilgen. Odan ózge 29 720 dana kúmis tuqy, 25 892 dana aq amýr dernásilderi de toǵytyldy. Osylaısha, Kóksheniń kúmis kólderi balyqqa baıyp jatyr. Bul maqsatqa 38 mıllıon 198 myń teńge qarajat jumsalǵan. Tabıǵat paıdalanýshylar 159 mıllıon 441,804 myń dana ártúrli balyq dernásilin ákelgen. Inspeksııa óz tarapynan tabıǵat paıdalanýshylarǵa qoldanystaǵy zań sheńberinde kómek-qoldaýyn kórsetedi. Qujattardy durys toltyrýǵa kómektesip, bekitilgen kelisimshart boıynsha sharýany qaı baǵytta óristetý keregin aıtyp, birlese istegen istiń berekesin arttyryp keledi.
Joǵaryda aıtqanymyzdaı, basty qıyndyqtyń biri – kól taıyzdyǵy. О́tken qysta kóldegi balyqty aman saqtaý úshin 56 706 muz oıyǵy jasalǵan. Bul sharýaǵa 507 adam qatysyp, 7 296 tehnıka jumyldyrylǵan. 2023 jyly 85 zańdy jáne jeke tulǵa ártúrli saýal boıynsha másele kótergen bolatyn. Olardyń da syn-eskertpeleri nazarǵa alyndy. 65 ret oblystyń eldi mekenderinde kóshpeli keńes ótip, sharýaǵa qatysty máseleler talqylanǵan.
Tabıǵat paıdalanýshylarǵa qadaǵalaý kúshti. Aıtalyq, ótken jyly mindettemesin oryndamaǵan jeke kásipkerlermen jáne jaýapkershiligi shekteýli seriktestiktermen kelisimshart úzilgen.
Bul taraptaǵy túıindi máseleniń biri – dernásil. Sonaý 1969 jyly Kókshetaý qalasyndaǵy balyq zaýytynyń enshiles kásiporny retinde salynǵan, Zerendi kóliniń jaǵasyndaǵy tuqymbaqtyń jaǵdaıy týraly kópten aıtylyp keledi. Alǵashqy jyldary aqsaqa tuqymdas balyqtardyń 80 mıllıonǵa jýyq, tuqy balyqtarynyń 20 mıllıonǵa taıaý dernásilin shyǵarýǵa múmkindigi bolǵan. Sol kezde Arqanyń júzdegen kólin dernásilmen qamtamasyz etip, dáýirlep turdy. 1994-2002 jyldary tuqymbaqtyń sharýasy qojyraı bastady. Dernásil ósirip, kólderdi balyqtandyrý máselesi syn kótermeýge aınaldy. Tuqymbaqtaǵy asa qajetti, qymbat qural-jabdyqtar talan-tarajǵa ushyrady. 2002 jyly tuqymbaq «Kókshetaý» memlekettik ulttyq tabıǵı parkiniń balansyna berildi. 2014 jyldan bastap oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵatty paıdalanýdy retteý basqarmasynyń quzyrynda. Qazir Kókshetaý tóńiregindegi sý aıdyndaryna taýarly balyq dernásilderi Reseıden jetkizilip jatyr.
– Tuqy tuqymdas balyqtar da qajet, – deıdi tabıǵatty paıdalanýshy kásipker Erlan Muqanov. – Negizi taýarly balyq sharýashylyǵyn meılinshe damytqan jón. Ásirese aqsaqa tuqymdas balyq qymbat. Osy oraıda, irgedegi Reseıden dernásilderdi jetkizýdiń birqatar mashaqaty da bar. Taǵy bir túsiniksizi – Reseı tuqymbaqtarynda dernásilderdiń baǵasy bizdegiden áldeqaıda arzan. Osy aradaǵy baǵa saıasaty túsiniksiz.
Qazir «Esil» oblysaralyq basseındik balyq sharýashylyǵy ınspeksııasynyń ujymy kólderdi balyqtandyryp, ıgilikti molaıtý baǵytynda yjdahatty jumys istep jatyr.
Aqmola oblysy
