«Bir juldyz til qatady ǵarysh jaqtan,
Áıgilep el muratyn Qanysh tapqan.
Táńiri ózi tańdap súıgen ulǵa,
Aqyl men oı tizginin teń ustatqan»,–
dep aqyn Nesipbek Aıtuly jyrlaǵandaı, ǵalymnyń aqyl-oıy bala kúninen zerek edi. Aýyl moldasynan sabaq alyp, keıin qazaq-orys mektebinde oqyǵan ol ózgelerden dara týdy. Akademıktiń tulǵalyq qyrlaryn zertteýshiler, odan úlgi alýshy jastar búginde kóptep tanylady. Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi Dosmuhamed Kishibekovtiń esteliginde degdar tulǵanyń úsh qyryna toqtalady. «Birinshi qyry: árıne, úlken ǵalym. Bilimimen jáne kóregendigimen búkil keńes odaǵyn moıyndatqanyn aıta ketý kerek. Jezqazǵan óndiris ornyn ashý úshin úkimet qaýlysy qajet bolǵan eken. Qanysh Sátbaev osy máseleni qolǵa alyp, odaqtyń aýyr ónerkásip narkomy Ordjonıkıdzeden qabyldaýdy suraǵan. 1936 jyly 31 jeltoqsanda saǵat 18:00-de qabyldaýǵa kirgen Sátbaev túngi birge deıin tildesip, ǵalymnyń bilimdiligi men kóregendigine razy bolǵan Ordjonıkıdzeden qaýly shyǵartyp alǵan eken», deıdi shákirti. «Ekinshi qyry – ǵylymdy uıymdastyrýshy adam. Búkil odaq boıynsha myqty ǵalymdardy jáne qazaqtyń mańdaıǵa ustar azamattaryn jınap, ǵylym akademııasyn ashqannan keıin, sol ǵalymdardyń ornyn basatyn býyn daıyndady. Ol kisiniń aldyna aspırantýraǵa túserde bardym. Ol kezde elimizde zerthana jáne ózge de qajetti dúnıeler joq edi. Sondyqtan bizdi Máskeýge jiberdi, men sol 25 adamnan quralǵan alǵashqy lekte boldym. Ol kisiniń myqty tustarynyń biri – adam tanı biletin, sondyqtan shákirtterinen belgili ǵalymdar shyqty. Úshinshi qyry – óte bedeldi bolsa da, kishipeıil edi. Máskeýge barǵanymyzda Malaıa bronnaıa kóshesinde aspıranttar úshin úlken jataqhana boldy. Úlgermeı qalǵan ekenmin, oryn bolmady. Qanysh Imantaıuly bizdi KSRO Ǵylym akademııasyn basqarǵan Sergeı Ivanovıch Vavılovqa tapsyrǵan. Sodan Vavılov meni Máskeýdegi ǵylym akademııasynyń qonaqúıine ornalastyramyn dedi. Men barmaıtynymdy, ondaı aqsham joǵyn aıttym. Bolmaı sonda ornalastyrdy, bir tıyn da tóletken joq, aspırantýra bitirgenshe tegin turdym» – deıdi Dosmuhamed Kishibekov óz esteliginde. Mine, atpal tulǵanyń qyrlary onyń zaý bıigin odan saıyn asqaqtata túsedi. Myń ólip, myń tirilgen qazaq balasynyń eńsesin kóterip, ıyǵyn tiktegen Qanysh Sátbaevtyń ártúrli sóılegen sózderi, pikir-tolǵamdary bir tóbe. Janǵa azyq bolar mundaı luǵattar qazir de kitaptardan kezdesedi. Bir pikirinde: «О́z bilimin ómirdiń, óndiristiń tájirbıelerimen nyǵaıtyp, baıytyp otyratyn, tapqan ilimin úlkendi-kishili ashqan jańalyǵyn halyqtyń qajetine berip otyratyn ǵylym ǵana óz dárejesinde zaman talabynyń óresinde bolady» – deıdi ǵalym. Kelesi bir pikirinde: «...bilimińdi eńbek pen ómirdiń ózinde shyńdap otyr! Sonda ǵana bilim dep atalatyn asyl tas eshqashan tot baspastan jaltyraı da jarqyraı beredi» – dep taǵylymdy ǵıbrat shoǵyn mazdatady.
Qanysh Sátbaevtyń aǵasy, Alash ardaqtylarynyń quramynda bolǵan zııaly jan Ábikeı Zeıinuly Sátbaev inisiniń ǵylym jolyna erekshe áser etken. Menińshe, ǵulama ǵalym Alash jolyn, ultqa qyzmet etý jolyn kózdegen, sol jolda bolǵan. Oǵan árbir eńbegi, tulǵalyq bolmysy dálel. Ǵalymnyń nemere jıeni Álisher Qoǵabaev óz esteliginde atasynyń ultqa sińirgen jan-jaqty eńbekterine toqtalady. «Qanysh Sátbaevtyń geologııadan basqa, mádenıet pen tarıh salasy boıynsha jazyp qaldyrǵan eńbekteri bar. Ol Jezqazǵan men Ulytaý óńirinen etnografııalyq muralardy jınap, «Jezqazǵan aýdanyndaǵy kóne zaman eskertkishteri» eńbegin jazǵan. Shoqan Ýálıhanov qaǵazǵa túsirip alǵan «Edige jyrynyń mátinin arab, tatar sózderinen tazartyp, qazaq tiliniń jańa orfografııasynyń negizinde qaıta daıyndaǵan. Qazaq orta mektebiniń bastaýysh jáne joǵary synyp oqýshylaryna arnalǵan alǵashqy «Algebra» oqýlyǵyn jazyp shyǵady. 1931 jyly basylǵan A.Zataevıchtiń «500 qazaq ánderi men kúıleri» jınaǵyna halqymyzdyń mýzykalyq murasynyń injý-marjany esepteletin 25 ándi ózi oryndap, olarǵa orys tilinde ǵylymı túsinikteme berip engizgen eken», – deıdi Álisher Qoǵabaev. Iá, elim dep emirengen eren erdiń bar muraty – halqyna jaqsylyq jasaý, onyń bolashaǵyn qalyptastyrý bolǵanyna shúbá joq. Áıtpese «halqym menen de bıik» dep ulaǵatty sóz aıtar ma edi? Ýaqyt ótken saıyn ǵulama ǵalym esimi jyrǵa aınalyp, ańyz tórinen oryn alýda. Aqyn Ǵalı Ormanov «Qanysh aǵa beınesi» atty týyndysynda tebirene jyr tolǵaıdy.
«О́miriń oıǵa toly, Qanysh aǵa,
Ǵajaıyp bəri tereń, bəri jańa.
О́rendi órisine tarttyń sonyń,
Nur jaınap kóringendeı alys jaǵa.
Əýelde óziń tapqan, oılap aldyn,
Sekildi taýlar seniń qoımalaryń.
Qazynasyn hatqa tizip jazdyń sonyń,
Adamsha óz qolyńmen qoıǵan bərin».
Iá, tereńge qulash sermegen ǵalymnyń ómiri oıǵa toly ekeni ras. Ár mınýtyn ekshep eline arnaǵan erdiń úni búginge jetip, qyrýar eńbegi kókiregimizde saırap tur. «Er el úshin týady, el úshin óledi» degendeı, sol biregeı tulǵalar sapynda Qanysh Sátbaev esimi kóp juldyzdyń ishindegi shoq juldyzdaı jarqyraı bermek.
