Sháýli qyrandar qandaı qus?

Qazaq qusbegileri qyran qus­tardy dene bitimi hám alǵyr­lyǵy men tuqym-túrine baılanysty birneshe túrge bólip, jiktegen. Akademık Álkeı Marǵulan qyran qustyń ań ustaıtyn qarymy men ilý ereksheligine qaraı eki topqa jikteıdi. Birinshi topqa búrkit tektes úlken qustar qamtylsa, ekinshi topqa usaq qustardy jatqyzyp, olardy «sháýli qyrandar» dep atasa (Marǵulan Á.Saıat qustary. Astana, 2014 – 12-b.), bul ta­qyrypty jiti zerttegen etnograf Babaqumar Qınaıatuly: «Sháýli dep usaq qyrandardy aıtady», depti. Aqan seri óziniń «Kókjendet» deıtin alǵyr lashyn qusyna arnap shyǵarǵan áninde: «Kókjendet, tuǵyryń altyn, marjan baýly, Turýshy eń aǵash úıde asyraýly, Alpys qaz, toqsan úı­rek bir kúnde alǵan, Qus qaıda Kók­jen­detteı qyran sháýli» dep sháýli qyrandy sýretteıdi.

Akademık Álkeı Marǵulan bolsa, sháýli qyrandardy: suńqar jáne qarshyǵa tektes dep ekige bólgen eken. Suńqar tektesterge:  suńqar,  aq suńqar, lashyn, jaǵaltaı, turymtaı, kúıkentaı,  bıdaıyq, ıtelgi jatsa, qar­shyǵa tektes­terge: qarshyǵa, aq tuıǵyn, qyrǵı,  tun­jyrdy jatqyzypty. Sondaı-aq fılologııa ǵylymdarynyń doktory, jazýshy-aýdarmashy Seıdil Taljanov: «Jaǵaltaı lashynnyń kishirek túri, turymtaı ıtelginiń uıalasy, qyrǵı qar­shy­ǵa tuqymdas, bıdaıyq, tuıǵyn degen­der bólek qus emes. Bıdaıyq dep lashyn­nyń qyranyn aıtady. Tuıǵyn degenimiz – qarshyǵanyń  erkegi» deıdi. 

Sháýli qyrandardyń ań qaǵý tási­line toqtalsaq, qarshyǵa tektester quıyn tárizdi uıytqyp sypyldaı ushsa, suń­qar tektester sypyrta, aǵy­zyp ushý mánerin qoldanady. Bular oljasyn ustaǵanda atý, sypyrtý, túıý tásilderin qoldanady. Atam qazaqtyń «qyran qus qısyq ushyp, túzý iledi» degen sózi osy.

Qazaq qusbegileri sháýli  qustardyń ań  ilýin eki túrge bóledi. Birinshisi – ilip túsetinder. Ondaı qyrandardyń tuıaqtary salaly, uzyn ári ótkir qarmaq tárizdi bolady. Olar oljasyn qýyp jú­­rip, ilip ustaıdy. Ondaı sıpat tuı­ǵyn, qyrǵı tárizdi sháýli qyrandarǵa tán. Ekinshisi – teýip túsiretinder. Oǵan  ıtelgi, bıdaıyq, lashyn, jaǵaltaı jáne suńqar jatady. Qazaq qusbegileri sháýli qyrandarmen  aqqý, qońyr qaz, saryala qaz, úırek, ular, buldyraq, shil, kekilik, aq qur,  dýadaq, bezgeldek, jorǵa  dýadaq, shyńyraý, tarǵaq, bódene, buldyryq sııaqty dala qustaryn aýlaıtyn bolǵan.