79-ShY JYLDYŃ YZǴARLY JAZY

1979 jylǵy 16 jáne jáne 19 maýsym kúni Selınograd qalasynyń Lenın atyndaǵy ortalyq alańyna myńdaǵan adam jınalyp, qazaq jeriniń bólinbeıtinin, eshqandaı avtonomııaǵa jol joq ekenin batyl málimdedi. KOKP Ortalyq Komıteti Saıası Bıýrosynyń Qaraǵandy, Aqmola, Pavlodar, Kókshetaý oblystary túıisetin Ereımentaý óńirinde nemis avtonomııasyn qurý jónindegi sheshimin buzǵyzdy. Bul Keńes Odaǵy dáýren súrgen uzaq jyldarda kommýnıstik partııa kósemderiniń alǵan betinen alǵash ret qaıtýy edi. Osyndaı uly erlikti jergilikti turǵyndarynyń úlesi 17 paıyzdan aspaıtyn Selınograd qalasynyń qazaq jastary jasady. Kıeli Aqmola-Qaraótkel topyraǵynda Alash rýhy tuńǵysh jeńiske jetti. Halyqtyń ulttyq namysy oıandy, el tarıhı qaharmandyǵyn qaıta tapty. Erlik, onyń ishinde halyqtyń kókórim órenderi jasaǵan erlik ult tarıhynda erekshe oryn alýǵa, maqtan etilýge tıis. Alaıda, salystyrmaly túrde alǵanda, kúni keshe boldy deýge saıatyn osy qaharmandyq búginde aıtylmaıdy. Onyń Qazaq eli táýelsizdigindegi yqpaly, 1986 jylǵy Jeltoqsan oqıǵasyna áseri jaıly ne tarıhshylar, ne saıasattanýshylar tıisinshe mán bermeı keledi. Ult qaharmandyǵynyń shejiresine altyn árippen jazylýǵa laıyq osy erlik qalaı jasalyp edi? Bul saýalǵa alǵash akademık Manash Qozybaev 1993 jyly jaryq kórgen “Qazaqstan tarıhy” atty jınaqta jaýap berýge tyrysty. Oqıǵa qysqa baıandalyp, máseleniń saıası-tarıhı astarlary tereń qamtylmady. Ereýildiń mán-jaıy 1998 jyly jaryq kórgen “Poznanıe sebıa” degen eńbekte alǵash ret jan-jaqty ashyldy. Naqty derekterge toly osy týyndynyń avtorlary Amantaı Káken men Muqash Omarov kezinde memlekettik qaýipsizdik organynda qyzmet istegendikten, kóptegen qundy málimetterdi paıdalana alǵan. Sol dáıekterge jáne óz tarapymyzdan izdestirgen derekterge súıene otyryp, Aqmola jastarynyń erligi jaıly áńgimeleýdi 79-shy jyldyń órenderi aldyndaǵy paryz sanadyq. Edil boıyndaǵy nemis res­pýb­lıkasynyń Uly Otan so­ǵysy bas­tal­ǵan tusta ta­ratylǵany belgili. 1941 jylǵy 28 tamyzda KSRO Jo­ǵarǵy Ke­ńesi Prezıdıýmynyń jar­ly­ǵymen ondaǵy nemister Qaz­aq­­stanǵa jer aýdaryldy. Mundaı she­shimniń nege qabyl­dan­ǵany túsinikti edi, al soǵys jeńispen aıaqtalǵan soń olar­dyń ba­ıyr­ǵy qonysyna qaıta oralýyna ruqsat bermeý ishteı de, syrttaı da qarsylyq tý­ǵyzdy. Nemis ulty ókilderiniń óti­nishteri men narazylyǵyna Ortalyq Ko­mıtet nazar aýdar­ǵan joq. Burynǵy av­tonomııa ornalasqan jerge el ty­ǵyz qonystanǵandyqtan, ony qal­pyna keltirý múmkin emes degen syr­ǵytpa jaýap berýmen boldy. Ne­mis tilinde “Froınd­shaft” gazetin ashyp, basqa da mádenı sharalardy júz­ege asyryp, is osymen tyndyǵa sanady. Bir emes, eki birdeı mem­leketi bar nemis jurty endi máseleni tótesinen qoıdy. 1972 jyly “Shet el­ge ketetin ne­mister birlestigi” degen ja­syryn uıym quryldy. Oǵan Qazaqstan, Túrkimenstan, Qyrǵyz­stan men Baltyq ja­ǵa­laýy elderinde turatyn dıas­pora ókilderi bas­shylyq jasady. Nemisterdiń osy batyl qa­damy jaıly A.Káken “Aq­moladaǵy ereýil qazaq jeriniń tutastyǵyn saqtap qaldy” atty maqalasynda bylaı áńgi­me­leıdi: “Sovet eliniń solaqaı saıasaty nemisterdiń jappaı shetelge qonys aýdarý qozǵa­lysyn týǵyzdy. Biraq bılik ártúrli syltaý taýyp, olardy múmkindiginshe jibermeýge tyrysty. Mundaı teketires kópke sozylmaı, bir toqtamǵa kelýi qajet edi. Solaı bola tursa da birde-bir memlekettik organ máseleni keshendi túrde sheshýge kirispegen soń, Or­ta­lyq Komıtet mundaı “qur­met­ti” KGB-ge tapsyrdy. Biraq onyń qu­ramyndaǵy barlyq basqarmalar ártúrli syltaý aıtyp, at-tonyn ala qashty. Aqyry osy problemany zert­teý sol kezde jańadan qurylǵan F.Bobkov basqaratyn 5-basqarmaǵa tapsyryldy. Másele KGB-ǵa nege tap­syryldy eken? 1956 jyly KSRO Ishki ister mınıstri Qazaqstanda cheshen-uńǵysh avtonomııalyq respýblıkasyn qurý qajet degen usynys jasapty. Biraq sol kezde ony joǵary jaq qol­damap edi. Partııa kósem­deriniń esine sol tústi me, kim bilsin? Nátıjesinde KOKP Or­ta­lyq Komıteti Saıası Bıýro­sy­nyń 1976 jyl­dyń 6 tamy­zyn­daǵy tapsyr­ma­syna sáıkes, arada eki jyl ótken soń, 1978 jyldyń tamyzynda nemis máselesin sheshý maqsatymen Iý.Andropov bas bolyp, bir top OK mú­sheleri Selınograd, Kókshetaý, Qa­raǵandy, Pav­lodar oblys­ta­ry­nyń bes aýdany esebinen Qa­zaq­stan­da nemis avtonomııalyq oblysyn qu­raıyq (ortalyǵy Selınograd oblysynyń Ereımentaý qa­la­sy), al munyń ózi halyq­tyń áleýmettik jaǵdaıyn jaq­sartýǵa eleýli yqpal jasaıdy dep partııanyń Ortalyq Komıtetine hat joldaıdy”. Osy joldardy oqyǵanda, eger 1956 jyly Qazaqstanda cheshen-uńǵysh avtonomııalyq respýb­lı­ka­syn qurý týraly sheshim qabyldansa, jergilikti el qarsy shyǵa alar ma edi degen oı keledi. Dál sol kezde, jurt soǵystan soń ońala qoımaǵan tusta mundaı qadamǵa toıtarys berilýi ekitalaı-tyn. Stalın qaharynyń zaharynan aıyǵyp úlgermegen halyq ishten tynýy múmkin edi. Atalǵan hatty partııanyń Or­ta­lyq Komıteti maquldady. Qazaq KSR-y basshylarymen keńespesten 1979 jyly 31 mamyrda Saıası Bıýro Qa­zaqstanda nemis avtonomııasyn qurý týraly qaýly qabyldady. D.Qo­naev bul qaýlyny daıyn kúıinde aldy. Selınograd oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy N. Moro­zovqa atalmysh qujat Almaty arqyly emes, Máskeýden tike jetti. Osydan-aq respýblıka jetekshileriniń KSRO kósemderine qanshalyqty “qadirli” bolǵanyn kórý qıyn emes. “Máskeý nege Ortalyq Qazaq­stan­dy tańdady?”  degen saýal sol tusta jıi aıtylyp júrdi. Birin­shi­den, bul óńirde orys jurty qalyń, olar nemis avtonomııasyna qarsy shyqpaıdy. Ekinshiden, aımaqta nemister az emes. Úshinshiden, óz je­rinde azshylyqqqa aınalǵan qazaqtar bas kóterýge batpaıdy. Avtonomııanyń tez arada qu­ryla qoıatyndyǵyna Qazaq­stannyń bas kótererleri de onsha senbese kerek. Qaýly qolyna tıgen N.Mo­rozov jalǵasqan S.Imashev te (respýblıka Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń ıdeologııa jónindegi hatshysy), A.Korkın de (ekinshi hatshy) mundaı sharýadan beıhabar sekildi jarytyp eshteńe aıtpaıdy. Olar shynymenen qulaqtanbady ma, álde saqtyq ja­sap, únsiz qalýdy oılady ma, ol jaǵy anyq emes. Al D.Qonaev qaýly KSRO Joǵarǵy Keńesiniń jarly­ǵy­men bekitilmegenin alǵa tartyp, ap­tyq­paýdy, sabyr saqtaýdy jón kóredi. Shyndyǵynda bul kezde avto­no­mııa qurý jónindegi memlekettik ko­mıssııa qurylyp jatqan bolatyn. Maýsym aıynyń ortasynda A. Korkın bastaǵan top Selınograd qalasyna jetedi. Top músheleri ár salanyń mınıstrleri edi. Maqsat – avtonomııanyń ákimshilik-uıymdastyrý jumysyn tııanaqtap, onyń basshy kadrlaryna deıin irikteý. Bular da jergilikti eldiń qas-qabaǵyna qaraýdy, erteń avtonomııa jarııalanǵanda ahýal qalaı qubylatynyn oılaýdy artyq dep sanaǵan. A.Kor­kınmen sol kezde júzdesken, onymen birge Ereı­mentaýdy aralaǵan adamdardyń bári top músheleri ózderin erkin ustaǵanyn, nemis avtonomııasy aımaqtyń aýyl sharýashylyǵyn damytatynyn ǵana aıtýmen bolǵanyn eske alady. Sonymen maýsymda Ereımentaý qalasynyń kóshelerinde qara “Volgalar” qaptaıdy. El bular kim dep alańdap, aýdandyq partııa komıtetiniń úıine qulaq túredi. Osynda ótken basqosýda bul jor­týyldyń máni ashylady. A.Korkın avtonomııanyń qaı keńsesi qaı jerde ornalasatynyn talqyǵa sa­lady. Aýdan mekemelerin Er­kin­shilik selosyna kóshirip, oryndy bosata bastaý týraly nusqaý beredi. Nemis avtonomııalyq partııa komıtetiniń birinshi hatshylyǵyna sol kezde Krasnoznamen aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy A.Braýn laıyq dep sheshilgenine deıin aıtady. Ekpindegen top osydan soń aýdannyń basqa jerlerin aralap, Selınograd qalasynda at shaldyrady da Almatyǵa qaıtady. Jaı qaıtpaı, Ereı­men jeri nemisterge beriledi eken degen jeldeı esken sýyq habardy taratyp ketedi. Qazaqtyń kókiregi oıaý, namysy bar azamattary: “Bul qalaı?” – dep eleńdeıdi. “Avto­nomııaǵa jer be­r­meı­miz. Qar­sy turamyz!” – degen jigitter aýdan­nyń ortalyq alańyn tóńirekteıdi. Qaısybiri jedel oblys ortalyǵyna attanyp, máseleni sol jerde anyqtamaq bolady. Bul kezde Selınograd qalasy da qam-qaraketsiz emes edi. Men osy oqıǵa týra­ly alǵash ınjenerlik-qurylys ıns­tı­tý­tynda oqıtyn baldyzym Murat Jún­dibaevtan 15 maýsym kúni keshke estidim. – Erteń ortalyq alańǵa shyǵamyz. Ereımentaýda nemis avtonomııasyn qurýǵa qarsy bolamyz, – dedi ol. Tóbeden jaı túskendeı boldy. –             Ne aıtyp tursyń? Qaıdaǵy avtonomııa? – dedim ańtarylyp. –             Bizdiń jigitterge sondaı habar jetipti. Almatydan OK-nyń hatshysy bastap kelgen komıssııa Ereımentaýda bolypty, – dedi ol. – Endi avto­nomııanyń qurylǵanyn resmı jarııalaý ǵana qalǵan. So­nyń aldyn alyp, ereýilge shy­ǵýǵa barlyq stýdentter bel býyp otyr. Oı san-saqqa júıtkidi, ne is­te­rim­di bilmeı daǵdardym. Mundaıda kimmen aqyldasyp, kimge senesiń. Ári tolǵanyp, beri tolǵanyp, bir podezde kórshi turatyn qalalyq partııa komıtetiniń bólim meńgerýshisi Qýanysh Ahmetbekovke bardym. Menimen túıdeı jasty, aqjarqyn, er kóńildi azamat edi, jaqsy aralasatynbyz. Birdeńe bilse, jasyrmas dep úmittendim. Ol shet jaǵalatqan saýal­da­rymdy túsin­bedi. “Qalaǵa OK-nyń hatshysy kelipti ǵoı, Ereımentaýǵa da barǵan sııaqty. Jaı júr me eken?” – degen su­ra­ǵyma da mardymdy jaýap ala almadym. – Aýdandardy aralap júrgen shyǵar, – dedi de qoıdy. Baldyzymnan estigenimdi ashyp aıta almadym. Birer ońtaılandym da, eger Ereımen nemis avto­nomııasyna shynymen beriletin bolsa, jastardyń qarsylyǵy arqyly ses kórsetilgeni durys. Ta­padaı tal túste jerińdi ba­rym­talap jatsa, tuıaq serippeı qalǵanyń súıekke tańba. Es­ti­ge­nimdi ishimde saqtaıyn. Kederge kel­tirip alyp júrermin degen baılammen keri qaıttym. Úıge kelsem Murat ketýge ońtaı­lanyp jatyr eken. – Jezde, erteń alańǵa shyq­qandardy topyrlatyp qýyp, she­tinen ustap jatsa, izdeýshimiz bo­larsyz, – dedi. – Biz búgin tú­nimen ázirlenemiz. Osyny sizge ádeıi aıtýǵa kelgem. Men jetkizgen habar týraly eshkimge tis jar­mańyz. – Toqtaı tur. Aqyldasaıyq, – dedim. – Myna sheshimderiń qatersiz emes. Barynsha oılas­ty­ryl­ǵan ázirlik kerek. Senimen birge baraıyn. – Joq, – dedi ol. – Sizben esh­kim sóılespeıdi. Endi olardy eshqandaı úgit toqtata almaıdy. *** Ertesine jumysqa erte keldim. Qyz­met isteıtin jerim oblystyq “Kom­mý­nızm nury” gazetiniń redaksııasy “So­vet­ter úıi” atalyp ketken, oblystyq par­tııa jáne atqarý komıtetteri, basqa da me­kemeler ornalasqan ortalyq alańdaǵy ǵımaratta edi. Bólmege engeli terezeniń al­dyn­damyn. Jetinshi qabattan alań alaqanǵa salǵandaı aıqyn kórinedi. Lenın eskertkishiniń aldynda úr­meli aspaptar orkestri jaıǵasqan. Búgin kásiptik-tehnı­kalyq ýchı­lı­sheler kúni bolatyn, qoldaryna shoq-shoq gúl ustaǵan jastar baı­qa­­lady. Moıyndaryna qyzyl gal­s­týk baılaǵan pıonerler júgirip júr. Saǵat 10-ǵa taıanǵanda “Moskva” qonaq úıi jaǵynan qalyń kolonna kó­rin­di. Tórt, álde bes qatar quraǵan el únsiz sap túzep keledi. Mine, aldy alańǵa ilikti. Tastaı túıilgen órender qoldaryna trans­poranattar ustaǵan. Olarda: “Nemis avtonomııasyna jol joq!”, “Qazaqstan bólinbeıdi!”, “Qazaq­stan­daǵy sovet halqy ishki she­karasyz ómir súredi!”, “Odaqtas respýblıkanyń terrıtorııasy onyń ke­li­siminsiz ózgertilmeıdi!”, “Halyqtar dos­tas­tyǵy jasasyn!” – degen jazýlar bar edi. Ortalyq alańdy el men jerdiń na­mysy kórikteı qyzdyrǵandaı. Ne bolsa da kóppen birge kórý kerek. Júgirip tó­menge tústim. “Oktıabr” (qazirgi “Eýropa palas”) kınoteatry jaǵyndaǵy esik jabyq, aldynda qaraýyl tur. Syrtqa ashana arqyly shyǵatyn esik te tas bekitilgen. Oǵan da kúzet qo­ıylypty. Bas qaqpa jaqta bir top mılısııa qazyqtaı qaǵylǵan. Men sekildi ereýildegen elge qosylmaq bolǵan biren-saran jigitter olaı umtylyp, bulaı umtylyp, salymyz sýǵa ketip keri qaıttyq. Jumys bólmesine jetip, qaı­tadan terezege úńildim. Syrttaǵy dybys kúsheıtkish arqyly aıtylyp jatqan sóz aıqyn estiledi. Jı­nalǵan jurtqa shyq­qan obkom basshylarynyń biri: “Ve­na­daǵy L.Brejnev pen AQSh prezıdenti Karterdiń kezdesýine arnalǵan mıtıngini ashyq dep jarııa­laımyn”, – dedi. (Onyń oblystyq partııa komıtetiniń sol kezdegi ekinshi hatshysy Z.Shaıdarov ekenin keıin bildik). Alań quıyn úıirgen quraqtaı tolqydy. – Ondaı mıtıngini bilmeımiz! Nemis avtonomııasy bola ma, joq pa, sony aıtyńdar! – degen daýys óktem estildi. – Bul áńgimeni dalada emes, ishke kirip talqylaıyq, ­– degen sózge kópshilik ılikken joq. – Osy jerde, qalyń elge shyndyqty jarııalańyzdar! – dep tapjylmady. Kolonnanyń aldyńǵy jaǵynan eki adam sýyrylyp shyǵyp, obkomnyń hatshysyna ózderiniń talabyn tabystady. Budan ári ereýilshiler men oblys basshylyǵy ókiliniń ara­synda qandaı sóz qozǵalǵanyn bile almadyq. Kolonna saǵat jarymnan soń sap túzegen kúıi keri qaıtty. Sovetter úıiniń esikteri sodan keıin de birden ashylǵan joq. El aıaǵy sýyǵan soń ǵana syrtqa shyǵa alǵan bizder órenderden kóz jazyp qaldyq. Tús aýa olardyń sol betterinde temir jol vokzalyna, bazar jaqqa soǵyp, ortalyq kóshelermen júrip ótkenin estidik. Quqyq qorǵaý organdary tara­pynan qysym bolmapty degen habar da jetip jatty. Nemis avtonomııasy týraly sýyt habar osylaı áshkere bolǵan soń gý-gý áńgime kóbeıdi. L.Brejnev Venada 16 maýsym kúni AQSh prezıdenti Karterge KSRO-daǵy demokratııanyń jar­qyn jeńisi retinde nemisterge avtonomııa berilgenin maqtanyshpen málimdemek bolypty degen sóz shyqty. Odaq basshylaryn osyndaı qadamǵa Amerıka men Batys eriksiz kóndiripti degender de tabyldy. Osyndaı tolqymaly, tolǵaqty kúnde avtonomııa jaıly búkil qazaq dalasy estip, barlyq óńirlerden el Selıno­grad­qa attanǵan eken, jolda toqtatylypty degen habar da qydyryp júrdi. Al qalanyń ishin kúdikti, sesti sezik sharlap ketti. Ejelgi Aqmola-Qaraótkel óńi­rin­degi han Keneniń ult-azattyq soǵysy, keńes qyrǵyndary, qazaq halqyna qaı jaǵynan da aýyr tıgen saıası jáne ekonomıkalyq naýqandardyń salqyny eldiń jadynda qaıta jańǵyrǵandaı edi. Halyq jastardyń erligi arqyly tarıhı qaıratyn tapty. Al jer de, jurt ta, bári de meniki dep kelgender sol jerdiń tarıhı ıesi kim ekeni týraly oılanýǵa máj­búr boldy. Qazaq halqy jaıly sóz qoz­ǵala bastady. KSRO sekildi kom­mýnıstik qatal rejımge qurylǵan qaharly ımperııanyń sheshimine ashyq qarsy shyqqan qaharmandyq asyp-tasyp bolǵandardyń mysyn basyp, odaq tarıhynda alǵash ret ulttyq namys degenniń ne ekenin pash etti. Bul qazaq jastarynyń Aqmola topyraǵynda jasalǵan uly erligi edi. О́render 19 maýsymda qalanyń orta­lyq alańyna qaıta oralǵanda, ulttyq sezimniń bárine shúılige ketetin Tyń ólkesindegi shamshyl shahar tym-tyrys tyndy. Bul joly jınalǵan eldiń al­dyna oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy N. Morozovtyń ózi shyqty. Kolonnanyń aldynda Uly Otan soǵysynyń ardagerleri tur, keý­deleri orden-medaldarǵa tol­ǵan. Biri aǵash aıaq, qolynda Lenınniń portreti, odan keıingi qatarda emshektegi sábıin keýdesine qys­qan jas kelinshek, aq jaýlyqty analar. Halyq bul joly máseleni tótesinen qoıdy. – Nemis avtonomııasy bolmaı­tynyn aıt! Oǵan báribir jol bermeımiz! N.Morozov kúmiljip, ne derin bilmedi. Sodan-aq ortalyqtyń avtonomııa qurýdan áli bas tartpaǵany belgili edi. – Ashyǵyn aıt! – dep qysty el. –             Máskeýmen sóılesip jatyr­myn. Habar tosyp otyrmyn, – dep syrǵaqtady birinshi hatshy. – Qazaqstannyń basshylary qaıda? Olar ne bitirip jatyr? – dep shanshyldy kópshilik. – Olarmen de baılanystamyn, – dedi Morozov. ­– Sabyr saqtańyzdar, bir jaýaby keshikpeı belgili bolyp qalar. Sony aıtyp, joǵary­da­ǵy­lar­men sóı­lesip qaıtýǵa ruqsat surady. Jı­nal­ǵan elge araǵa 15-20 mınýt salyp oraldy. – Álginde ǵana Qonaevpen habar­­lastym, – dedi. – Avtonomııa bolmaıdy. Alań toly órender qýanyshtan jaryla jazdady. “Ýralaǵan”, shattanǵan, kól-kósir jadyraǵan jurt teńizdeı tolqydy. El tynshyǵyp, sabasyna túsken sátte ortaǵa jas jigit shyqty. Halyqqa aldyn ala daıyndalǵan úndeýdi oqydy. Onyń qysqasha mazmuny mynandaı edi: “Eger odaq basshylyǵy halyqty aldap, avtonomııany araǵa ýaqyt salyp baryp qurýdy oılasa, qarsylyq budan da qatty bolady. Bizder ultaraqtaı jer úshin janyn pıda etken ata-babalarymyzdan ardaqty emespiz. Bárine ázirmiz!” *** Jastardyń kúdigi orynsyz emes-ti. KOKP Ortalyq Komıteti Saıası Bıýronyń sheshimi oryn­dal­maýyna jeńil-jelpi qaraı almaıtyn edi. 19 maýsymnan soń Selınograd qalasyna Máskeýden Ortalyq Komıtetiniń uıymdastyrý bóliminiń sektor meńgerýshisi F.Mıshenko men KGB general-polkovnıgi F.Bobkov keledi. Olardyń mindeti – avtonomııaǵa qalaısha qarsylyq jasaldy, ony kimder uıym­dastyrdy, buǵan nege jol berildi degen saýaldarǵa jaýap tabý bolatyn. Eger qarsylyq halyqtyq sıpatqa ıe bolmaı, jekelegen ultshyldar kótergen jastar­dyń narazylyǵy ekeni anyqtalsa, avto­nomııa máselesin qaıta qozǵaýdyń jańa joldaryn qarastyrý da oıda bar edi. Partııa shabarmandary ádet­te­gi­deı osy oqıǵadan ult zııal­y­la­ry­nyń shovı­nıstik pıǵylyn izdep tabýǵa umtyldy. Aqmola topy­ra­ǵynyń týmalary, odaqqa esimderi belgili qaıratkerler J.Táshenov pen S.Nııazbekovtiń esimderi ataldy. Olar maýsym dúrbeleńi qar­sańynda Selınogradqa ja­syryn kelip, stýdent­ter­men jumys júrgizipti degen sózdiń anyq-qanyǵy zertteldi. Oraıy kelgende aıta keteıik, S.Nııazbekov qalada sol kezde bolmasa da, jastardyń avto­nomııaǵa qarsy bir emes, eki ret ereýilge shyǵýyna Almatyda oty­ryp basshylyq jasapty, arnaıy jibergen adamdary bárin asa saqtyqpen uıymdastyrypty degen áńgimeni biz de estigenbiz. Osy sózdi jetpisinshi jyldary respýb­lı­kanyń basshy qyzmetterinde bolǵan kisiler qazirgi kúnge deıin aıtady. Soǵan qar­a­ǵanda bul ásheıin qaýeset emes, aqıqat bolýy ábden múmkin. Osynyń bárin sarapqa sal­ǵanda, Qazaqstan Kom­par­tııasynyń Ortalyq Komıtetin 1979 jyly kimder basqarǵany kóz aldyńa keledi. Birinshi hatshy D.Qonaev ta, onyń tóńiregindegi qazaq ultynyń ókilderi de respýblıkanyń dál ortasynan nemis avtonomııasynyń ashylýyn quptamaıtyny anyq. Dıme­keń­niń J.Táshenov pen S.Nııazbekovke qar­sy­lyqty qupııa uıymdastyrýdy tapsyrýy ǵajap emes. Kerisinshe Táshenov pen Nııazbekov Qonaevqa osyndaı ótinishpen shyqqan da bolar. Máskeýdiń atarman-shabar­mandary bul oraıda tyńǵylyqty jumys júrgizip, qansha árekettense de respýblıka jetek­shileriniń qarsylyqqa qatystylyǵyn an­yqtaı almaǵan. Obkomnyń birinshi hatshysy N.Morozovpen, Kras­noz­na­men aýdandyq partııa ko­mı­te­tiniń birinshi hat­shysy A.Braýnmen, Ereımentaýdaǵy sovhoz dırek­torlary D.Býrbah, A.Rım­mer­men, Selınograd qalasyndaǵy joǵary oqý oryndarynyń rektor­la­rymen sóılesedi. Memlekettik qaýipsizdik komı­teti jergilikti organynyń qyz­met­kerlerin tyńdaıdy. Aqyr sońynda avtonomııaǵa qa­r­sy­lyqtyń týyndaýyna respýblıka men oblys basshy­larynyń osy máselege jeńil-jelpi qaraýy, oǵan tıisti saıası mán bermeýi sebep boldy degen qorytyndy jasaıdy. Buǵan tekserý júrgizgenderge Se­lı­no­gradtaǵy ereýilge qatysqan stý­dentterdiń: “Bizdi eshkim úgittegen joq, ózimiz kóterildik. Qazaqtyń jerin ból­shekteýge qaı kezde de jol bermeımiz. Qa­jet bolsa taǵy da shyǵamyz. Endigi qarsylyq budan da aýqymdy bolady” degen kesimdi sózi de áser etken. Avtonomııaǵa narazylyq búkilhalyqtyq sıpat alýy ábden múmkin ekendigine máskeýlikterdiń kózi jetken. Dál osyndaı tujyrym bılikke tapsyrylady. KOKP Ortalyq Komıteti endi asyqpaý kerek, D.Qonaev usynyp otyr­ǵandaı, qaıta daıyndyq ju­mys­taryn júrgizip, avtonomııanyń qajet ekendigin halyqqa túsindirý úshin keń kólemdi, jan-jaqty ázirlik jasalsyn degen baılamǵa toq­talady. Nemis máselesi osylaı sıyr­quıymshaqtanyp baryp, 1980 jyldyń 19 aqpanynda saıası aınaly­mnan alynyp tastalady. *** Selınogradtaǵy 1979 jylǵy maýsym oqıǵasy týraly áńgimeni osymen aıaqtaýǵa bolar edi. Alaıda ereýilge baılanysty bıliktiń tarapynan jasalǵan áreketterge qatysty jazylǵan jáne aıtylyp júrgen joramaldar jaıly shyn­dyqsyz sózimiz jerine jetki­zilmeıtin sııaqty. Máskeýden jáne Almatydan kelgen quqyq qorǵaý oryndarynyń jetekshileri alańǵa shyqqan jastarǵa oq atýǵa deıin barypty deýshiler buryn da boldy, qazir de bar. Sol kezde obkomdaǵy túrli keńester men májilisterge qatysyp, ereýil jasaǵandardyń bul isi qylmys pa, álde saıası saıazdyq pa degen saýaldar tóńireginde bas qatyrǵandardyń arasynda óren­derdi sottaýǵa asyqqandar tabyldy deıtin sóz de joq emes. Bulardyń bári anyqtaýdy qajet etedi. Men 2002 jyly qańtarda osy maqsatpen jáne 1979 jylǵy oqıǵany este saqtaýdyń, oǵan saıası baǵa berýdiń jol­daryn talqylaýǵa arnalǵan jınalys ótkizdim. Qazaqstan Ja­zý­shylar odaǵy Astana qalalyq fı­lıa­lynyń tóraǵasy retinde buǵan tolyq quqym bar edi. Osy bas­qo­sýǵa uzaq jyldar Aqmola oblystyq memlekettik qaýipsizdik bas­qar­masynda qyzmet etken pol­kovnık Qamılash Qabyshuly qatysty. Ol kisi ótinishim boıynsha kóz­ben kórip bilgenderin keıin: “Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń Astanalyq fılıalynyń bas­qa­rýshy sekretary Aldan Smaıyluly myrzaǵa”, dep bylaı jazyp bergen edi: “Iá, 1979 jylǵy maýsymnyń 16-sy kúni tańerteńgi saǵat 10-da Selınograd qalasynyń Lenın atyndaǵy ortalyq alańyna kútpegen jaǵdaıda halyq jınalyp, plakattar, transparanttar kó­te­rilip, avtonomııaǵa qarsylyq kór­setildi. Shyqqandar negizinen stý­dentter men jastar. Bul qoz­ǵalys jergilikti ákimshilik oryndarynyń úreılerin ushyryp, Almaty men Máskeýdiń basshy partııa jáne Sovet oryndaryna habarlanyp, dereý top-tobymen jaýapty qyzmetkerler saý ete tústi. Almatylyqtardy 16 maý­symda Qazaq KSR Memlekettik Qaýip­siz­dik komıtetiniń tó­ra­ǵasy general-leıtenant Shev­chen­ko men ishki ister mınıstriniń birinshi orynbasary general-maıor Tumarbekov basqa­ryp keldi. Al máskeýlikterdi alyp 18 maýsymda Odaqtyń Memleket qaýipsizdigi komıteti tóraǵa­sy­nyń orynbasary general-pol­kovnık Bobkov jetti. Ke­lý­shiler avto­no­mııa­nyń qury­la­tynyna kúmán keltirgen joq, bar maqsat qar­sy­lastardan kóshege eshkimdi shy­ǵarmaý, shyǵa qalsa ortalyq alańǵa jo­latpaý, qoǵamdyq tártipti buzý­shylyqqa jol bermeý boldy. Jergilikti ulttyń adam­daryn kóshege shyǵarmaý kerek degen joǵarydan kelgenderdiń buı­ryq­taryn tapjyltpaı oryndaýǵa chekıstermen qatar partııa jáne sovet oryn­da­ry­nyń basshy da qosshy qyz­met­kerleri ádette­gisindeı ja­byla, jumyla kirisip-aq ketti. Jo­ǵary jáne orta oqý oryn­darynda, ju­­mysshy jastar arasynda, jataq­ha­nalarda jappaı úgit-nasıhat jumysy júrgizildi. 19 maý­symda ortalyq alańǵa tiri jan shyǵarmaý qalalyq ákimshilikke asa ja­ýapty mindet retinde júkteldi de, alańǵa taqaý kósheler adam ótpesteı etip avtobýs jáne júk mashınalarymen bekitildi. Biraq, bul tarapynda júr­gi­zilgen saqtyq iske asqan joq. 19 maýsym kúni saǵat tańerteńgi 10-da 5-6 myń adam erkin syıa­tyn ortalyq alań elge lyq toldy. F.Bobkov jergilikti KGB oblystyq basqarmasynyń jaýapty qyzmetkerlerin jınap, nemis avtonomııasyn qurýdaǵy KOKP Ortalyq Komıtetiniń sheshimi boıynsha túsinik berdi. Ol kisi Edil jaǵalaýynyń asqan qunarlylyǵyn, sol sebepti halyq óte tyǵyz qonystanǵan jer ekendigin málimdeı kelip, bul máseleniń KOKP Ortalyq Komıtetiniń Saıası Bıýrosynda egjeı-tegjeıli talqylan­ǵanyn aıtty. “Zań júzimen qaraǵanda – dedi, – másele eki mıllıon nemisterge avtonomııasyn qaı­taryp berip, ádi­let­tikti ornyna keltirý, al naqty qaı jerden berilýi úkimet pen partııanyń sheshiminde. Oǵan eshqandaı ereýil áser ete almaıdy. Zańdy partııanyń uıǵa­rýy­men joǵarǵy úkimet oryndary qabyl­daıtynyn túsinerlik ýaqyt jetti. Osy sózdi ana eleýregen to­byrǵa jet­kizip, endi jı­nalmaıtyndaı etip taratyp jiberý kerek, – dep jınal­ǵandardy zildi kózimen bir-bir tesip ótti de, sózin odan ári jalǵady: – “Kóshege kimder shyqty? Ultshyldar shyqty. Kimder shyqty? Intel­lı­gentsymaqtar shyqty. Kimder shyqty? Jastar shyqty. Má­sele kimder týraly? Ne­mis­ter týraly. Osylardyń barlyǵy bizdiń baqy­laýy­myzdaǵy kon­tın­gentter, – dedi nyǵarlap. – Qysqasy, myna el joq qu­lazyǵan qý mekendi, sýyr jaı­laǵan japan dalany nemisterdiń kú­shimen, mamandyǵyn, isker­ligin paıdalanyp Otanymyzdyń astyq qoımasyna aınaldyrý qajet ekenin túsinip, Saıası Bıýronyń sheshimin oryndaý kerek. Avtonomııa berilmegen jaǵdaıda nemisterdiń basym kópshiliginiń Germanııaǵa qonys aýdarý qaýpi bar. Onymen sanaspaı bolmaıdy. Jastardy partııa saıasatyna qarsy qoıyp iritki salýshylardy taýyp, ultshyldardyń qas­tandy áre­ketine is qozǵap, basshy­­laryn jaýapqa tartý úshin kún-tún demeı eńbek sińirý kerek. Kóshege, ereýilge shyǵýdy jas­tardyń esine salýshy úlkender, olardy joǵary qyzmet oryn­darynan ártúrli sebeptermen túsip qalǵan jáne iri qyzmetten úmitker jergilikti ulttyń aǵa býyndarynyń arasynan izdes­tirý jón. Jer memleket menshiginde. Sol sebepti jal­pyǵa ortaq. Qaı jerdi kimniń kúshimen ıgerip paıdaǵa asyrý tek qana partııanyń she­shi­min­degi másele. Bul jaǵdaıdy basqasha túsiný bolýǵa tıisti emes” – degen sózin L.Brej­nevtiń erekshe nusqaýy dep tujyrymdap basa-basa aıtty. Stýdentterdiń máselege mán berip alańǵa shyǵýynyń sebebine toqtalsaq, joǵarydaǵy aıtylǵan Ereımentaýda ótken avtonomııaǵa daıyndyqty Se­lı­­nograd oblystyq partııa komıtetiniń lektory Shaprov óziniń aýylsharýa­shylyq ıns­tıtýty stýdentteriniń al­dyn­daǵy kezekti leksııasynda ıgi ózgeris retinde qýanyshpen habarlaıdy. Bul maý­symnyń 13-14 juldyzdarynda bolǵan. Instıtýttyń jataq­ha­na­syn­da qazaq stýdentteri Qazaqstan jerinde nemis avto­n­omııasynyń qurylýyn zańsyz she­shim dep taýyp, qaıtken kúnde de bol­dyrmaýǵa áreket jasaýǵa ke­lisimge keledi. Sóıtip 13-15 maýsym kún­deri Se­lınograd qalasyndaǵy basqa da joǵary oqý oryn­da­ry­nyń stýdentterimen habar­lasyp, 16 maýsym kúni urandar men transparanttar ustap, ortalyq Lenın alańyna shyǵady, nemis avtonomııasynyń Qazaqstanda qurylýyna qarsylyǵyn qazaq halqy atynan partııa jáne sovet oryndarynyń basshy­ly­ǵyna jazba túrinde usynady. Al 16 maýsymda talaptaryna qanaǵattanarlyq jaýap beril­megen soń 19 maýsym kúni uıym­dasqan túrde alańǵa qaıta shyǵady da, nemis avtonomııasy bolmaıdy degen tujyrymdy jaýapty oblystyq partııa komıtetiniń birinshi sekre­ta­ry­nyń óz aýzynan estip tarqaıdy. *** 1979 jylǵy maýsym oqıǵasy bizden keıin de áli talaı zertteletini anyq. О́ıtkeni bul qazaq halqynyń táýelsizdik jolyndaǵy tarıhı kúresiniń biri, kommýnıstik rejimniń tusyndaǵy jastar arqyly jasalǵan ulttyq erlik. Son­dyqtan da osy ereýilge qatysty árbir derek qymbat. Ony kórgen, qatysqan adamdardyń bolymsyz delinetin estelik, derek­teriniń ózi qundy. Tarıhty túgendesek, ke­le­shekti bútindeımiz. О́tken kúnderdiń qahar­man­dyǵyn qurmettesek, búgingi ur­paq­tyń ultyna súıispenshiligin oıa­ta­myz. 1979 jylǵy maýsym erligi – qazirgi óren­derdiń qolynan túspeıtin oqý­lyq­tarda dá­ripteletin erlik. Qazaq eliniń esh­qandaı kúsh muqalta almaǵan qaısar rýhynyń dúmpýi. Aldan SMAIYL, jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty. ASTANA.