Ortalyq Azııadaǵy kóshbasshy memleket
Qazaqstan Ortalyq Azııadaǵy jetekshi el ekeni belgili. Byltyr AQSh Prezıdenti Djo Baıdenniń qatysýymen ótken alǵashqy «S5+1» sammıtinde muny alpaýyt qurlyqtyń ózi moıyndady. Sammıtte Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń basshylyǵymen Qazaqstan túrli pikirtalastyń ortaq sheshimin qalyptastyryp, jyl saıynǵy konsýltasııalardyń qorytyndysyn shyǵarýda mańyzdy ról atqardy. Sarapshylardyń aıtýynsha, bul jerde Qazaq eliniń Ortalyq Azııadaǵy kóshbasshylyq ustanymy, óńirlik yntymaqtastyq pen ıntegrasııany damytýdyń negizgi faktory ekeni aıqyn kórindi. Nátıjesinde, AQSh Qazaqstannyń strategııalyq mańyzdylyǵyna mán berdi.
Ulybrıtanııadaǵy «Global Political Insight» saraptama ortalyǵynyń sarapshysy Per-Olıve Bıýsser: «Jalpy, Ortalyq Azııa – Shyǵys pen Batys arasyn jalǵap turǵan kópir. Ásirese bul eldermen mádenıet almasý – zor qundylyq. Al Qazaqstan sol aımaqtaǵy eń joǵary jáne asa qundy mádenı jáne ekonomıkalyq yqpaly bar el retinde Batysqa da, AQSh-qa da tanyldy. Qazir Amerıka Qazaqstannyń eki qýatty kórshisi Reseı jáne Qytaımen jaqsy baılanysyn sezinip, Ortalyq Azııamen qarym-qatynasyn nyǵaıtýǵa belsendi umtylyp otyr. Osy maqsatta ol Qazaqstandy ózara túsinistikte ortalyq ról atqaratyn jáne ony nyǵaıtýǵa yqpal etetin negizgi seriktes retinde kóredi», degen pikirde.
«S5+1»-diń ótken jylǵy sammıtiniń qorytyndysy boıynsha elder AQSh pen Ortalyq Azııa arasyndaǵy ózara mindettemelerdi rastap, ony nyǵaıtýǵa nıetti ekenin bildirdi. Sarapshy Per-Olıve Bıýsserdiń aıtýynsha, osy oqıǵalar tizbeginde Qazaqstan men onyń kóshbasshysy Qasym-Jomart Toqaev negizgi tulǵaǵa aınaldy.
«Sammıt qatysýshy elder arasyndaǵy turaqty nyǵaıyp kele jatqan baılanystardy aıǵaqtaıdy. Onyń múddesi ekonomıkalyq jáne strategııalyq múddelerden asyp túsedi. Mundaǵy negizgi qaǵıda – ár eldiń egemendigin ózara qurmetteý jáne myzǵymastyǵyn moıyndaý. Osy qaǵıdalardy qurmetteı otyryp, Qazaqstan Prezıdenti Q.Toqaev AQSh pen Ortalyq Azııa arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń jańa dáýirin jarııalady», deıdi Per-Olıve Bıýsser.
Sondaı-aq Qazaqstannyń syrtqy saıasatyn zerttep júrgen ǵalymdardyń biri, saıasattaný ǵylymdarynyń professory, Mıchıgan (AQSh) ýnıversıtetindegi sıfrlyq Islamtaný baǵdarlamasynyń (DISC) dırektory Paýlına Djons: «Qazaqstan óńirde óte mańyzdy ról atqarady. Men únemi Qazaqstan Ortalyq Azııadaǵy Germanııaǵa uqsas el ekenin aıtamyn», dep eldiń aımaqtaǵy kóshbasshy el ekenin taǵy bir eske saldy.
Jalpy, sarapshylar Qańtar oqıǵasynan keıin Qazaqstan Reseıge, Qytaıdyń «Bir beldeý, bir jol» bastamasyn qabyldaǵan kezde osy elge táýeldi bolady degen túrli pikirler men boljamdaryn aıta bastady. Al Reseı Ýkraınaǵa basyp kirip, Qazaqstannyń ustanymyn kórgen kezde endi Reseıge «jaý» bolatyn boldy degen pikirleri de buqaralyq aqparat quraldarynda tarady. Alaıda Qazaqstan óziniń kópvektorly saıasaty men eldiń BUU-nyń egemendigi men aýmaqtyq tutastyǵy qaǵıdattaryna berik ekendigin aıqyn kórsetti.
Amerıkalyq jýrnalıst Harýn Karchıch Qazaqstannyń syrtqy saıasatyna arnalǵan «Kazakhstan is Forging Its Own Path» – «Qazaqstan óz jolyn qalyptastyryp jatyr» saraptamalyq maqalasynda elimizdiń Reseımen ekonomıkalyq qatynastardy saqtap qalýy qajet ekenin jazady. «О́ıtkeni ekeýi de saýda qatynastaryna táýeldi. Máselen, Qytaıǵa jiberiletin kóptegen reseılik taýar Qazaqstan arqyly ótedi. Al Qazaqstan munaıynyń shamamen 80 paıyzy Kaspıı qubyr konsorsıýmy arqyly tasymaldanady, ol Eýropaǵa jáne basqa jerlerge jetý úshin Reseı arqyly ótedi. Reseıge negizinen saýda joldary, al Qazaqstanǵa munaı eksporty qajet», deıdi Harýn Karchıch.
Negizinen Qazaqstan keıingi jyldary Máskeýmen qarym-qatynasty saqtap qana qoımaı, Túrkııamen, sondaı-aq Ortalyq Azııa men Kaspıı óńiriniń basqa elderimen, sonyń ishinde Iran jáne Parsy shyǵanaǵynyń basqa da elderimen baılanysyn nyǵaıtty. Prezıdent Q.Toqaev 2022 jyldyń maýsymynda Qatarǵa, shildede Saýd Arabııasyna jáne 2023 jyldyń qańtarynda Birikken Arab Ámirlikterine saparmen bardy. Bul saparlardyń barlyǵy eldiń ınvestısııalyq jáne ınfraqurylymdyq jobalaryn iske asyrýda mańyzdy ról atqardy. Máselen, Memleket basshysy Túrkııamen Qazaqstanda ushqyshsyz ushý apparattaryn óndirý, qaýipsizdik jáne áskerı-ónerkásip salasyndaǵy uzaqmerzimdi yntymaqtastyq týraly kelisimge qol jetkizdi. Qazaqstan sondaı-aq Eýroodaqpen, onyń ınstıtýttarymen, keıbir múshe memlekettermen de baılanystaryn jandandyrdy. Mysaly, Germanııamen munaı jetkizý jáne sýtegin birlesip óndirý týraly kelisimge keldi, sondaı-aq energetıka, kólik jáne agroazyq-túlik ónerkásibi salasynda Fransııamen yntymaqtastyq jobalaryn jasasýǵa ýaǵdalasty. Al Eýropalyq odaq qazirgi kezde Qazaqstandaǵy eń iri sheteldik ınvestor bolyp sanalady, onyń úlesine elge tikeleı sheteldik ınvestısııalardyń jalpy kóleminiń jartysyna jýyǵy tıesili.
BUU Qazaqstandy qoldap otyr
О́tken jyly Memleket basshysy BUU Bas Assambleıasynyń 78-sessııasy aıasynda Majarstan Prezıdenti Katalın Novakpen birge BUU-nyń «Ornyqty damý maqsattaryna (ODM) qol jetkizý jolyndaǵy progresti jedeldetýdiń negizgi ótpeli úderisterine qatysty aýqymdy is-qımyldardy jandandyrý» Kóshbasshylar dıaloginiń birinshi sessııasyna tóraǵalyq etti. Tóraǵalyq etip qana qoımaı, barshaǵa ortaq ornyqty bolashaqqa qol jetkizý úshin shuǵyl túrde birlesken is-qımyldar qajet ekenin jetkizip, birqatar usynys aıtty.
«О́zara yntymaqtastyqty nyǵaıtý úshin aımaqtyq deńgeıde «Birtutas BUU» qaǵıdatyn kúsheıtý qajet. Sondyqtan biz Qazaqstanda Ortalyq Azııa men Aýǵanstan úshin Ornyqty damý maqsattary jónindegi Aımaqtyq hab qurýdy usynamyz. Ol BUU-nyń aımaqtaǵy jobalyq qyzmetin tıimdi úılestirýdi qamtamasyz etedi», dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezıdenttiń bul bastamasyn Ortalyq Azııa memleketteri men Aýǵanstan tolyq qoldady. Ornyqty damý maqsattary jónindegi Aımaqtyq hab Almatyda qurylady.
Memleket basshysynyń BUU Bas Assambleıasynyń jyl saıynǵy sessııalaryna qatysýy uıym basshylyǵynyń qoldaýyna ıe bolǵanyn kórsetedi. Ásirese BUU Prezıdenttiń syrtqy saıası bastamalaryna, sondaı-aq elimizdegi demokratııalyq ózgeristerge oń kózqaras tanytty. Buǵan qosa kótergen bastamalar da jaýapsyz qalmaı, biraýyzdan maquldandy. Máselen, 2023 jyldyń 15 jeltoqsanynda Qazaqstan bastamasymen BUU Bas Assambleıasy biraýyzdan 11 márte (1997 jyldan bastap) Semeı óńiriniń halqyn ońaltý, qorshaǵan ortany qalpyna keltirý, ekonomıkalyq damý maqsatynda halyqaralyq yntymaqtastyq jáne qyzmetti úılestirý týraly qarar qabyldady. Sonymen qatar BUU Bas Assambleıasy 75-sessııa aıasynda Prezıdenttiń eriktilerdi jumyldyrýdyń halyqaralyq jylyn jarııalaý týraly usynysyna sáıkes 2026 jyldy Halyqaralyq eriktiler jyly dep jarııalaý týraly qaýly qabyldady.
Al BUU Adam quqyqtary jónindegi keńeste Qazaqstannyń Ortalyq Azııa elderiniń atynan alǵash bolyp «Árbir balaǵa beıbitshilik pen toleranttylyq úshin sapaly bilim berýdi qamtamasyz etý» bastamasynyń qoldaý tapqany zor jetistik boldy. Qabyldanǵan qarar oqytý jáne bilim ordalarynda balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý arqyly beıbitshilik pen toleranttylyq, adam quqyqtary men negizgi bostandyqtardy qurmetteý ıdeıalaryn ilgeriletýge baǵyttalǵan. Buǵan qosa qujatta memleketter kemsitýshilikke jol bermeýge, balalardyń bilim alýyna, sonyń ishinde qarýly qaqtyǵystar jaǵdaıynda qaýipsiz bilimge qol jetkizýiniń negizgi qaǵıdattaryn júzege asyrýǵa mindettelgen. Bastamaǵa 70-ten astam memleket qoldaý kórsetti. AQSh, Qytaı, Eýropalyq odaq, Latyn Amerıkasy, Azııa jáne Afrıka memleketteri birlesken avtor retinde qosylatynyn málimdedi.
2021 jyly BUU Bas Assambleıasynyń 76-sessııasynda Qazaqstan 2022-2024 jyldarǵa arnalǵan BUU Adam quqyqtary jónindegi keńesiniń múshesi bolyp saılandy. Bul onyń adam quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý salasyndaǵy halyqaralyq normalar men standarttardy ilgeriletý úderisiniń belsendi jáne jaýapty qatysýshysy retindegi rólin moıyndaý ekenin bildiredi.
О́tken jyly klımattyń ózgerýine qatysty BUU-nyń Dýbaıdaǵy konferensııasy aıasynda ótken Klımat jónindegi dúnıejúzilik sammıtte de Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev birqatar máseleni qozǵady. Memleket basshysy búginde Jer sharyndaǵy halyqtyń teń jartysy klımattyń ózgerýi joǵary dárejede áser etetin óńirlerde ómir súrip jatqanyn atap ótti. Jalpy, Qazaqstan bolashaq urpaq úshin qorshaǵan ortany saqtaýǵa baǵyttalǵan naqty sharalar qabyldaý jónindegi BUU-nyń úndeýin qoldaıdy. Sondaı-aq Qazaqstan – Parıj kelisimin ratıfıkasııalaǵan aımaqtaǵy birinshi el jáne 2060 jylǵa deıin kómirtegi beıtaraptyǵyna qol jetkizý strategııasyn qabyldaǵan memlekettiń biri.
Qazaqstannyń Ortalyq Azııadaǵy yqpaly, Reseı, Qytaı sekildi alyp kórshilerimen baılanysta tepe-teńdikti saqtaý, BUU aldynda usynys aıtyp, bastama kóterip, onyń qoldaý tabýy – eldiń keıingi bes jylda jetken syrtqy saıasatynyń zor jetistigi.
