– Ulyqbek Shabdanuly, elimizdegi turǵyn úı saıasatyn, halyqty baspanamen qamtý júıesin reformalaý, jetildirý bastamasy qandaı qajettilikten týyndap otyr. Osy baǵyttaǵy zańnamalyq ózgerister qashan bastalyp edi?
– «Turǵyn úı qatynastary týraly» zań 1997 jyly qabyldanǵan. Sodan beri 27 jyl ótse de qujatqa aıtarlyqtaı ózgeris engizilmegen. Iаǵnı zańǵa biraz ózgertý engizý qajettiligi ýaqyt talabynan da týyndap otyr. Budan bólek, zań buǵan deıin Májilistiń jetinshi shaqyrylymnyń depýtattarynyń talqylaýyna túsken bolatyn. Olar bizge deıin jumysty bastap qoıǵanymen tolyqqandy sońyna jetkizgen joq. Osylaısha, byltyr sáýir aıynda osy zań tóńireginde jumysty bastap kettik. Bir jyl ishinde saladaǵy ózekti máselelerdi zerttep, barynsha zerdelep, komıtetke túsip jatqan kóptegen aryz-shaǵymdy taldaýmen aınalystyq.
Al zańǵa ózgerister engizý qandaı qajettilikten týyndady degen suraqqa kelsek, adamǵa eń basty kerek dúnıeniń biri – baspana. Qazaq «Úıi joqtyń – kúıi joq» dep beker aıtpaǵan. Árıne, qoǵam men memleket úshin barlyq zań mańyzdy. Biraq búgingi qoǵamda baspana máselesin retteıtin zańnamanyń ózektiligi artyp tur. О́ıtkeni úıdiń jyrymen júrip, talaı tabaldyryqty tozdyryp, baqyt shamyn jaǵa almaı júrgen otbasy qanshama? Bul óte ózekti másele bolyp turǵandyqtan, turǵyndardyń turmystyq ál-aýqatyn jaqsartýdy osy baspanadan bastaǵanymyz jón.
Sońǵy derekterge súıensek, elimizde 650 myńnan astam azamat turǵyn úı kezeginde tur. Onyń ishinde 205 myńnan asa adam túrli sanattaǵy áleýmettik osal topqa jatatyn azamat. Shyntýaıtyna kelsek, bul zańnamalyq reformanyń arǵy jaǵynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń osydan eki jyl burynǵy turǵyn úı qatynastaryn retteıtin Ulttyq damý ınstıtýtyn qurý týraly Jarlyǵy tur. Bul ınstıtýt «Otbasy bankiniń» negizinde qurylmaq. Iаǵnı «Otbasy bankine» turǵyn úıdi esepke alýdy, qoıýdy jáne bólýdi ortalyqtandyryp júzege asyratyn Ulttyq damý ınstıtýty mártebesi beriledi.
Buǵan deıin ár óńir, ár aýdanda jergilikti atqarýshy organdar ózderi turǵyn úı kezegin júrgizip keldi. Zań jobasyn zerdeleý barysynda jergilikti atqarýshy organdardan da, ýákiletti organdardan da kezekte turǵandardyń naqty sanyn ala almadyq. О́ıtkeni birkelkilik joq. Ár óńirden derek árqalaı keledi. Qazir kezekte 650 myń adam tur degen derektiń ózi shala.
Qyzý pikirtalas, daý týǵyzǵan sátter de boldy. Bul árıne, qalypty nárse. Ásirese Úkimettiń «Otbasy bankin» ekinshi deńgeıli bankter sanatynan shyǵarý týraly usynysyna qarsy boldyq, onyń saldary qandaı bolatynyn dáleldep, jeńip shyqtyq. Eger bulaı etetin bolsaq, «Otbasy bank» Ulttyq banktiń baqylaýynan ketip, Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń qadaǵalaýynsyz qalady. Odan bólek, Qazaqstannyń depozıtterge kepildik berý qorynyń qadaǵalaýynan, quzyrynan shyǵyp ketkeli tur. Bankte 2,7 mln salymshy men jáne aınalymda 3,5 trln teńge baryn eskersek, bul óte táýekelge toly sheshim edi. Osy másele tóńireginde Úkimetke usynysty qaıta qaraý týraly hat jazyp, mundaıǵa jol bere almaıtynymyzdy eskerttik. Zań jobasynyń ekinshi oqylymynda «Otbasy banktiń» Ulttyq bank, Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi jáne Qazaqstannyń depozıtterge kepildik berý qorynyń qadaǵalaýynda qalatynyn qamtamasyz etken sheshim shyǵaryp berdik. Onsyz da baspanamen qamtý máselesi kúıip turǵan kezde mundaı táýekelge barýdyń qajeti joq.
– Jaqynda qabyldanǵan zańda «Otbasy banki» qaramaǵynan Turǵyn úımen qamtamasyz etý ortalyǵy qurylatyn boldy. Osyǵan keńirek toqtala ketseńiz.
– Joǵaryda aıtyp ótkenimdeı, turǵyn úı kezegine turý isinde másele kóp. Naqty sıfr joq. Sondyqtan endigi jerde óńirlerdegi kezekke qatysty barlyq derek osy ortalyqqa berilip, munymen ári qaraı «Otbasy bank» aınalysady. Aldaǵy ýaqytta zań Senattan ótip, Memleket basshysy qol qoısa, sol jarty jyldyń shamasynda kezek máselesi rettelýi kerek.
– Demek kezekke turý, odan shyǵarýdyń talap-erejeleri sol burynǵy kúıinde qalady. Tek júıe sıfrlyq formatqa ótip, adamı faktor áreket ete almaıtyn ashyqtyq qamtamasyz etiledi ǵoı?
– Iá, bul jerde endigári búkil kezekke qoıý jumysyn Turǵyn úımen qamtamasyz etý ortalyǵy atqaryp, oǵan jergilikti atqarýshy organdar qatystyrylmaıdy. Turǵyn úımen qamtý salasyndaǵy bylyqtyń kóbi dál osy kezek máselesinen shyǵyp júrgenin jasyryp qaıtemiz. Sondyqtan bul júıe budan bylaı sıfrlyq formaǵa ótetindikten, kezektiń qoǵamǵa ashyqtyǵy da qarastyrylady. Kez kelgen adam elektrondyq sıfrlyq kiltimen jeke kabınetine kirip, óziniń qaı orynda turǵanyn kóre alady. Tek ózin ǵana emes, kúmán bolmaýy úshin óz kezeginiń mańaıyndaǵy adamdardy da baqylaı alady. Qysqasy, kezekke turý máselesinde, jańadan qurylatyn ortalyq jumysynda adamı faktor bolmaýy kerek. Bul – osy zańnyń talaby.
– Al jergilikti atqarýshy organdar qandaı jumys atqarady?
– Olar da kezek máselesin syrttaı qaraı alady. Biraq qadaǵalaý, retteý quzyreti bolmaıdy. Olarǵa qalatyny tek – turǵyn úı qurylysymen aınalysý. Degenmen úı salýǵa qosymsha taǵy bir normany engizip otyrmyz. Iаǵnı ákimdikter budan bylaı daıyn turǵyn úılerdi birinshi naryqtan satyp alýlaryna bolady. Bul birinshi kezekte álgi qordalanǵan myńdaǵan kezektiń tez jyljýyna septigin tıgizý úshin qolǵa alynyp otyr. Máselen, qazirgi tańda Astanada satylmaı turǵan jańa úıler kóp. Sondyqtan biz ár jarty jyl saıyn ár óńirdiń naryǵyna baılanysty turǵyn úı baǵasyn bekitip otyramyz. Iаǵnı ár óńirde baǵa ártúrli bolady. Bir úı salý úshin keminde eki jyl ýaqyt ketedi. Al ol eki jylda qanshama adam kezegin sabyla kútip júredi. Sondyqtan jergilikti atqarýshy organdar daıyn turǵan jańa úıdi satyp alýdyń da tımdiligin paıdalanýy kerek.
– Búginde satyp alý quqy berilmegen jaldamaly páterde turyp jatqan otandastarymyzdyń da qatary az emes. Osy oraıda jańa zań jobasyndaǵy arendalyq turǵyn úılerdi jekeshelendirýge qatysty ózgertilgen normaǵa toqtalyp ótseńiz.
– Zań jobasyn qaraǵanda bul másele ekijaqty bolyp tur eken. Degenmen biz óńirlerden aǵylyp kelip jatqan hattardy, qoǵamdyq, jeke qabyldaýda bolǵan azamattardyń talap-ótinishteriniń kóptigin eskerip, bul jaıtqa beıjaı qaraı almadyq. Áleýmettik osal toptaǵy azamattar sanynyń ózi 51 myńnan asady. Al budan bólek esh sanatqa kirmeıtin, jaldamaly páterdegi jýrnalıster, mádenıet pen óner adamdary, ókimettiń munan ózge de qyzmetinde júrgen mamandar az emes. Qolda olardyń naqty sany joq, biraq 15-20 myńdaı dep topshylaýǵa bolady. Olar qashanǵy jaldamaly páterde júre bermek. Budan bylaı sol arendalyq baspanalar jekeshelendiriledi. Alǵashynda bes jyldan keıin degenbiz, biraq keıin ol shekteý normasyn alyp tastadyq.
– Jekeshelendirý tetigin keńirek túsindire ketińizshi...
– Árıne, otandastarymyz jekeshelendirýdi tegin eken dep túsinip qalmaý kerek. Biz eń aldymen páterdi jyldyq quny 2 paıyzdyq amortızasııasy shegerilgen qaldyq qunymen jekeshelendirýge toqtadyq. Qaldyq quny degenimiz ne? Esterińizde bolsa, «Nurly jer» baǵdarlamasymen 2017 jyly arendalyq turǵyn úıler berile bastady. Máselen, Astanada 2017 jyly bir úıdi shartty túrde 8 mln teńgege satyp aldy deıik, sodan bergi jeti jyldyń ishinde ol úıdiń jyl saıynǵy 2 paıyzdyq amortızasııalyq tólemi 14 paıyz boldy. Iаǵnı 8 mıllıonnyń 14 paıyzy shegerilip, odan 6 880 000 teńge qalyp tur. Qaldyq quny degen osy. Endi sol 6 880 000 teńge qaldyq qunynyń 30 paıyzyn (2 064 000 teńge) alǵashqy jarna retinde quıyp, qalǵan somany (4 816 000 teńge) esh paıyzsyz 10 jylǵa deıin bólip tólep otyrasyz. Bul shamamen aıyna 40 133 teńge bolady.
Bul jerde eskere ketetin jaıt, úıdi jalǵa alǵan kezde quny qandaı bolsa, qansha jyl ótse de sol baǵada qala bermek. Odan bólek, jekeshelendirýdiń bul túri erikti túrde júzege asady. Memleket eshkimdi kúshtemeıdi. Qalasańyz sol jaldamaly páterde ómir boıy tura beresiz, ol balańyzǵa da qalady. Sizden úıden eshkim tartyp almaıdy.
– Bul jekeshelendirýmen qaı mekeme aınalysady?
– Bul iske bankter aralasa almaıdy. Tek jergilikti ákimdikterge baryp, búkil máseleni solar arqyly retteısiz. Ákimdik arnaıy esepshot beredi, sol esepshotqa tıisti bereshegińizdi aı saıyn tólep turasyz.
– Bul júıe Úkimetke, jalpy ekonomıkaǵa tıimsiz bolyp qalmaı ma? Úkimet oń qorytyndysyn qalaı berdi? Qarjylandyrýdyń býmerang júıesi qarastyrylǵan ba?
– Zań jobasy qaralyp jatqanda Taldyqorǵan qalasynyń turǵyny – segiz balanyń anasy qabyldaýyma keldi. Kópbalaly ananyń aı saıynǵy arendalyq páter qunyn tóleı almaı júrgenine bir jyldan asypty. Sondaǵysy aıyna segiz myń teńgedeı eken. Osyǵan qarap-aq mundaı jaǵdaıdaǵy jandar el ishinde az emes ekenin túsinýge bolady. Sondyqtan jekeshelendirý normasynyń qabyldanýynda birinshi kezekte eldiń turmystyq jaǵdaıy eskerildi. Al ekonomıkalyq jaǵyna keler bolsaq, jekeshelendirýden túsken qarajat qaıta aınalyp, turǵyn úı qurylysyna jumsalmaq.
– Jańa zań normasyna sáıkes, kezinde apatty dep tanylǵan úıdiń ornyna berilgen baspanany da jeke menshikke shyǵaryp alýǵa bola ma?
– Bul másele de dál arendalyq úıdi jekeshelendirgen sııaqty qaǵıdalarmen júzege asady. Qolda ber derekke júginsek, qazir elimizde apatty jaǵdaıdaǵy 3 700 baspana bar eken. Osy otbasylardyń bári jekeshelendirý quqyǵymen jańa úı ala alady. Bul jumys qaıta jańǵyrtý baǵdarlamasynyń aıasynda, jergilikti ákimdikter arqyly iske asyrylmaqshy.
– Bizdiń túsingenimiz, dál qazir eldegi turǵyn úı qatynastary baǵytyndaǵy zańnamany reformalap, derekter bazasyn júıelemeı, kezekti bir ortalyqqa shoǵyrlandyryp, aqparat alýdyń, qoǵamdyq baqylaýdyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etpeı naqty nátıjege qol jetkizý ekitalaı bolyp tur ǵoı?
– Ras aıtasyz. Eń aldymen júıeli zań kerek. Sosyn qurylǵaly otyrǵan Turǵyn úımen qamtý ortalyǵy jarty jyl ishinde kezektegi júıesizdiktiń bárin retteıdi. Sol kezde biz qazir 650 myń dep otyrǵan tizim múldem basqasha bolyp shyǵýy ábden múmkin. Qysqasy, turǵyn úı tóńiregindegi naqty kartınany kóremiz. Osy oraıda taǵy bir normany halyqqa aıta ketý kerek. Bir adam kezekke turý úshin onyń otbasynyń qalǵan músheleriniń eshqaısynyń atynda úı bolmaýy kerek.
«Kósh júre túzeledi» degendeı, engizilgen ózgerister men tolyqtyrýlar arqyly máseleni túbegeıli sheshtik dep aıtýǵa áli erte. Keremet bir tetikti de kórip turǵan joqpyn. Biraq eń bastysy – seń qozǵaldy. Bul salada zańnamalyq turǵydan atqarar jumys munymen bitip qalmaıdy. Degenmen jurt kópten kútken normalar zańǵa endi. Jańadan qosylǵan normalardyń jalpy sany 500-ge jýyqtaıdy. Aqparattandyrý jumysy arqyly munyń barlyǵy halyqqa jetkizilýge tıis.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Jasulan SEIILHAN,
«Egemen Qazaqstan»
