Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Tabıǵaty tamyljyǵan kórikti Kókshe óńirinde de qatty turmystyq qaldyqtar zańdastyrylmaǵan polıgondarǵa beı-bereket úıilip jatqany jasyryn emes. Aksııa burynǵy kem-ketikti joıyp, el ishindegi tártip pen tazalyqty nyǵaıtýǵa aıryqsha yqpalyn tıgizip otyr.
– Keıde bir adamdardyń nemkettiligin kórgende janyń kúızeletini bar, – deıdi Kókshetaý qalalyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Shııap Álıev, – áne bir jyldary oblys ortalyǵynyń irgesindegi Buqpa taýynyń baýraıynda orman ishinde beı-bereket shashylyp jatqan qoqysty kórgende kóńiliń qulazyp qalatyn. Qaısybir qala turǵyndary qajetsiz qurylys materıaldaryn jol boıyna tógip ketýden de taıynbaıtyn. Meniń paıymdaýymsha, aksııa jalǵyz qala men dalanyń ǵana emes, zamandastarymyzdyń peıilin tazartýǵa yqpal etýde.
Aksııa bastalǵaly óńirdiń 128 myń adam bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaryp, jumyla jumys istegen. Qyrýar sharýany oıdaǵydaı atqarý úshin eki myńnan astam arnaıy tehnıka jumyldyrylǵan. Nátıjesinde, 34 350 tonna qoqys shyǵaryldy. Eldi meken turǵyndary da óz úıleriniń mańaıyn tazartyp, muntaztaı etip qoıdy. Qazir kórgen kóz súısiner jaǵdaıda. 29 678 aýla tazartylǵan. Sondaı-aq adamdar kóp júretin, dem alatyn kórikti óńirler de nazar aýdarylýda. Bul sharýanyń da máni zor.
– Jazdyń janǵa jaıly keshterinde taza aýa jutyp, serýendep júrgimiz keledi, – deıdi Kókshetaý qalasynyń turǵyny, kópbalaly ana Merýert Qoshametova, – qazir osyndaı oryndar tap-taza bolyp tur. Qaı tarapqa qarasań da uqypty qoldyń taby anyq baıqalady. Igilikti sharýanyń septigi kópshilikke tıip jatyr.
Tabıǵat janashyrlary men eriktiler 359 alań men parkti tártipke keltirip, kúl-qoqystan tazartypty. Endigi bir másele, zańsyz qoqys oryndary. О́zge óńirdi bylaı qoıǵanda, tabıǵaty tamyljyǵan Býrabaı baýraıynda da mundaı keleńsizdikter aragidik kórinip qalatyn. Tipti ótken jyly ólgen ıt-mysyq, mal óleksesi jatqany jaıynda el gazeti «Egemenge» jazyp, dabyl qaqqan bolatynbyz. Sharapaty mol aksııa aıasynda 248 zańdastyrylmaǵan qoqys orny joıyldy. Sondaı-aq otyzǵa jýyq ıesiz, qaýsap turǵan qurylys ǵımarattary buzylyp, orny tegistelip, tazartyldy. Bul jaıdyń tazalyqpen birge qaýipsizdikke de qatysy bar. Oıyn balalary qaýsap turǵan qurylys alańdarynda ústine shyǵyp oınaıtyn bolsa, ómirlerine qaýip tónýi de múmkin.
Alǵashqy aptada atqarýshy organdardyń, kommýnaldyq qyzmet pen uıymdardyń ókilderi, jalpy jurtshylyq qystan qalǵan aramshóp pen aǵash japyraqtaryn jınastyrsa, keıbir jerler áktelip, syrlanyp, kóp-kórim jaqsaryp qaldy. Jalpy, halyqtyń kádesine jaraıtyn alańdar abattandyrylyp, kórkeıdi. Balalar alańdary da jutynyp shyǵa keldi. Mine, osyndaı aýqymdy is úsh júzden astam eldi mekende qolǵa alyndy. Tazalyq jumysyna 2 900 mekeme men kásiporyn jumysshylary qatysty. 25 myń adam jumylǵan soń jumys shaq kele me, 17 560 tonna qoqys zańdastyrylǵan polıgondarǵa jetkizildi.
«Kıeli meken» aptalyǵynda óńirdegi tarıhı-mádenı eskertkishterdiń mańaıy abattandyrylyp, ajarlanyp sala berdi. Ásirese Bulandy aýdanynda tolymdy jumys atqaryldy. El ishindegi eskertkishter eńselenip, muntazdaı tazalyǵymen kóz tartatyn boldy. Aýyl ishindegi aǵashtardyń túbi áktelip, baq ishindegi oryndyqtar jóndelip, retke keltirildi. Nátıjesinde, bes júzden astam mádenı eskertkishterdiń mańaıy tazartylyp, kórkeıtildi. Bul jumysqa shamamen on bes myńǵa jýyq adam qatysty. Osydan-aq eldiń tazalyqqa degen ynta-yqylasy kórinedi emes pe? Eseli eńbektiń arqasynda úsh myń tonnaǵa jýyq qoqys shyǵaryldy.
«Jasyl aımaq» aptalyǵy da uıymshyldyqpen ótkizildi. Bul jumysqa 62 myńǵa jýyq adam qatysty. Nátıjesinde, 39 myń kóshet otyrǵyzyldy. Bes myń sharshy metr alqapqa gúl egilip, kógaldar muntazdaı etilip tazalanyp, shań-tozańnan aryldy.
Jas urpaqqa tálimdi tárbıe beretin jumys «О́negeli urpaq» aptalyǵynda uıymdastyryldy desek, artyq aıtqandyq emes. Apta boıy eriktiler ardagerler men qarttar úıleriniń mańaılaryn tazartyp, qolǵabys kórsetti. Bir aptanyń ishinde on bes myń adam qatysqan sharada 150 aýmaq tazartyldy.
Endigi bir is júıeli júzege asqan tus «Móldir bulaq» aptalyǵy. Tabıǵat janashyrlarynyń sany 11 myń adamǵa jýyqtady. Olar sý kózderiniń mańaıyn tazartty, bitelip qalǵan bulaq kózderi ashyldy. 27 ózen-kóldiń jaǵalaýlary qatty turmystyq qaldyqtardan aryldy. 13 myń tonnadan astam qoqys shyǵaryldy.
– Eń bastysy osyndaı jumystardy atqarý arqyly jelkildep ósip kele jatqan jas urpaqqa tárbıe berý, olardy týǵan ólkesin qadirleı bilýge baýlý, – deıdi zeınetker ustaz Raýza Báıkenova, – tabıǵat týǵan uıań ekendigin bilim oshaǵynda sanalaryna sińirýshi edik, al bul joly naqty is arqyly úlgi kórsetilýde.
Aksııanyń paıdaly tusy ulan-ǵaıyr. Jazben birge jadyraı jaınaǵan Kókshetaý men Qorǵaljynnyń arasyndaǵy keń dala bir arylyp, ajarlanyp qaldy. Qutty izgilikti qoǵamnyń izetti beınesi ispetti.
Aqmola oblysy
