Ár oqý jyly Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde álemniń 30 elinen 100-den asa sheteldik professor dáris oqıdy. Farabı ustazdyń Shyǵysqa sapary álemge ashylǵan tereze sanaldy. Álemniń ekinshi ustazy salǵan aǵartý saparyn ýnıversıtet professorlary tabysty jalǵastyryp otyr. Olar Majarstan, Germanııa, Mońǵolııa, Fransııa, AQSh, Reseı, Túrkııa, О́zbekstan, basqa da elderdiń ýnıversıtetterinde ǵylymı zertteýlermen aınalysyp, bilim beredi.
Búginde biregeı joǵary oqý orny La-Sapıensa ýnıversıteti (Italııa), Lotarıngııa ýnıversıteti (Fransııa), Vısmar ýnıversıteti (Germanııa), Reıms Shampan-Ardenna ýnıversıteti (Fransııa), Kadıs ýnıversıteti (Ispanııa), Lıssabon ýnıversıtettik ınstıtýty (INCSTE) (Portýgalııa), N. Kopernık atyndaǵy Torýn ýnıversıteti sııaqty bedeldi sheteldik ýnıversıtettermen birlesken jáne qosdıplomdy baǵdarlamany júzege asyryp jatyr.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi ulttyq keńestiń otyrysynda qoǵam kúretamyrynyń tynysyn keńeıtetin jol ǵylymda dep atady. Osy oraıda Qazaq ulttyq ýnıversıteti ǵylymnyń áleýetin tehnogendik jáne tabıǵı apattardy boljaý, klımat ózgerýine qarsy kúreste strategııalyq qadamyn ataýǵa bolady. Ǵylym derekqorlaryndaǵy eń ozyq zertteýler, irgeli jáne qoldanbaly nátıjelerge monıtorıng júrgizý, nátıjesinde tıimdi sheshý mehanızmin usyna bilgen ýnıversıtet rektory Janseıit Túımebaev klımattyń ózgerýin zertteýge jáne bilim berýge arnalǵan «Turaqty damý jáne tabıǵatty utymdy paıdalaný» ǵylymı ortalyǵynyń quramyna turaqty damý maqsatyn iske asyratyn 10 ınnovasııalyq zerthana isin jolǵa qoıdy.
Jahandyq zertteý kóshinen laıyqty ornyn alǵan ǵylymı ortalyq klımat jáne modeldeý, sıfrlyq kartografııa jáne qoldanbaly geodezııa, GlobalSky (atmosferalyq zertteýlerdiń ınnovasııalyq zerthanasy), turaqty týrızm, sý resýrstarynyń sapasyn taldaý baǵytynda jumys isteıdi. Sonymen qatar landshafttardyń degradasııasyn geoaqparattyq taldaý, geodemografııalyq jáne áleýmettik-ekonomıkalyq zertteýler, ekologııalyq qaýipsizdik, topyraq ekologııasy, qorshaǵan ortany baqylaý sharalaryn iske asyrady. Bul – atalǵan zertteýler elimizdegi sý tasqyny saldaryn zertteý men aldyn alýda, ońtaıly tehnologııalardy engizýde úlken betburys.
Ýnıversıtettiń klımat ózgerýinde «Qashyqtan zondtaý tehnologııasy jáne qoldaný» qazaq-qytaı birlesken zerthanasy jumysynan bastaý alǵanyn atap ótken abzal. Zerthana Ortalyq Azııa óńirinde klımattyń ózgerýi saldarynan oryn alǵan sý tapshylyǵy, qurǵaqshylyq, jerdiń qunarsyzdanýy sııaqty ekologııalyq máselelerge monıtorıng júrgizedi. Bul óz kezeginde Qazaqstan, Qytaı jáne Ortalyq Azııa úshin joǵary deńgeıdegi halyqaralyq resýrstyq jáne ekologııalyq platforma qurýǵa múmkindik beredi.
Jahandaǵy ozyq oıly, irgeli qaýym alysqan klımat ózgerisine kúreste úshinshi qadam retinde zamanaýı «Farabi Chem Science» klasteriniń qurylýy. Quramyna 9 ǵylymı zerthana kiretin klaster hımııa jáne hımııalyq tehnologııalar fakýltetinde ornalasqan.Zamanyna saı ashylǵan zerthanalar qorshaǵan ortany lastaýshy zattardy aıqyndap, taldap, hımııalyq toq kózderine arnalǵan jańa materıaldardy ázirleıdi. Munaı hımııasy salasynda tereńdetilgen zertteýler júrgize otyryp, qazaqstandyq medısınalyq-bıologııalyq quraldar men bakterııalarǵa qarsy qorǵanysh jabyndaryn alýdy maqsat tutady.
Hımııalyq ǵylym klasterine analıtıkalyq hımııa jáne qorshaǵan orta zerthanasy, elektrohımııalyq óndiris tehnologııasy zerthanasy, munaı-hımııa zerthanasy, hımııa-medısınalyq zerthana, juqa organıkalyq sıntez zerthanasy, energııany kóp qajet etetin nanomaterıaldar zerthanasy, perspektıvalyq materıaldar men tehnologııalar zerthanasy, joǵary dáldiktegi materıaldardy dıagnostıkalaý zerthanasy jáne «Chemical Coatings Innovations» ǵylymı-óndiristik ortalyǵy kiredi. Sonymen birge elimizdegi hımııa, medısına, bıologııa ǵylymı mektepteriniń jetekshi zertteý ortasy da osynda. Sondaı-aq BUU aıasynda 2026 jyly Qazaqstanda Aımaqtyq klımat sammıti ótpek. Klımattyń ózgerýine qarsy kúreste otandyq ǵalymdardyń ortaq sheshimderine, zertteý náıjelerine jetýde mundaı zertteýler maqsatty bolmaq.
Taıaýda Qazaq ulttyq ýnıversıteti QS halyqaralyq ýnıversıtetter reıtınginde álemdegi TOP-200 joǵary oqý oryndarynyń qataryna qosyldy. Kóshbasshy joǵary oqý orny 9 kórsetkish boıynsha 67 pozısııaǵa joǵarylap, 230-orynnan 163-orynǵa kóterildi. Bul derekten baıqarymyz, QazUÝ – Ortalyq Azııa joǵary oqý oryndary arasynda eń úzdik 200 ýnıversıtettiń qataryna engen alǵashqy jáne biregeı joǵary oqý orny. Aıta keteıik, keıingi oqý jyldarynda ýnıversıtette keshendi qurylymdyq jańǵyrtý júrgizilip, birlesken ǵylymı halyqaralyq zerthanalar ashyldy. Joǵary standarttarǵa sáıkes halyqaralyq akkredıtteýden ótken eksperımenttik bilim berý baǵdarlamalary ázirlenip, sheteldik ýnıversıtetterdiń fılıaldary ashylyp, óz jumysyn bastady.
Bilim ordasynyń árbir oqytýshy-ǵalymy úzdiksiz damý formýlasyna úles qosyp otyr. Zertteý ujymy jumyla BUU Turaqty damý maqsattarynyń 17 baǵyty boıynsha bilim berý baǵdarlamalary sapasyn arttyra, ınnovasııalyq zertteýler men jańa tehnologııalardy jandandyra otyryp, ýnıversıtettiń turaqty ekojúıesin qurý ústinde. Akademııalyq básekelestik pen bıiktik ólsheminiń kelesi nátıjesi – Ulttyq ýnıversıtetti «Times» joǵary oqý oryndarynyń yqpaly reıtıngisinde 400 pozısııamen alǵa jyljytty. Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti alǵash ret top 401-600 joǵary oqý oryndary qatarynan oryn aldy. Bul halyqaralyq reıtıngke álemniń 1 963 ýnıversıteti engen. UNAI - BUU akademııalyq yqpal etý bastamasynyń haby retinde QazUÝ turaqty damý maqsattaryn oryndaýda kósh bastady. №5 «Genderlik teńdik» baǵytynda 56-orynǵa, al №7 «Qoljetimdi jáne taza energııa» baǵytynda 68-orynǵa jaıǵasyp, úzdik 100-dikke kirdi. Ýnıversıtettiń parasat bıiktiginen kórinýi – bul bilikti menedjment pen ujymnyń turaqty maqsatynyń arqasynda qol jetetin tuǵyr.
Gúlmıra SULTANBAEVA,
Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ professory, saıasattaný ǵylymdarynyń doktory
