Ańyzǵa bergisiz ómir

«Qyzyl Juldyz» jáne I dárejeli «Aıbyn» ordeniniń ıegeri, otstavkadaǵy polısııa polkovnıgi Ǵabdrahym Meńde­shev eń kúrdeli qylmystyq isterdi ashýǵa qatysyp, zeınetke shyqqannan keıin óz ómir jolynan «Professııa – syshık» atty kitap jazyp shyǵardy. Bul eńbekti jas iz kesýshiler qylmystyq qaıshylyqtar men shytyrman oqıǵa­lardy ashýda úlken kómek quraly retinde paıdalanyp keledi.

Qylmystyq toptar men ákki qyl­­mys­kerlerdi qolǵa túsirý ońaı emes ekeni belgili. Qylmysty ashýda óz ómirin qaterge tigip, túrli qıyndyqty bastan ótkergen polısııa ardageriniń ómiri men qyzmeti, qylmystyq isti ashýdaǵy tájirıbesi osy sala mamandary úshin úlgi bolýǵa laıyq.

Aty ańyzǵa aınalǵan Ǵabdrahym Meńdeshuly eńbek jolyn 1963 jyly Almaty qalasy Frýnze (qazirgi Medeý) aýdany Ishki ister basqarmasynyń jedel ýákili qyzmetinen bastap, 1996 jyly IIM Qylmysty izdestirý bas basqarmasynyń basshysy qyzmetinen zeınetke shyqqan.

Ǵabdrahym Meńdeshuly qazirgi Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń zań fakýltetine túsip, keıin Máskeýde KSRO IIM akademııasynda oqydy. Quqyq qorǵaý salasyndaǵy basqarýshy mamandyǵyn alǵannan keıin kólik mılısııasy basqarmasy qylmystyq izdestirý bóliminiń basshysy boldy. Munda temirjoldyń taýar vagondaryndaǵy urlyq boıynsha isterdi tekserýge qatysty. 1979 jyly IIM mınıstri Meńdeshevke Kalının (qazirgi Bostandyq) aýdanynyń IIB-in basqarýdy usynady. Quqyqtyq tártipti qorǵaý turǵysynan aýdannyń jaǵdaıy máz emes, izdestirý deńgeıi tómen edi. Qanshama qıyndyqty bastan ótkergen Meńdeshevtiń eńbegi eleýsiz qalmaı, 1984 jyly IIM qylmystyq izdestirý bas­qarmasy basshysynyń orynbasary qyzmetine taǵaıyndaldy.

«Mindetim – qylmystardy ashý, dálel­derdi izdeý jáne barlyq materıaldardy tergeýshige berý boldy. Kýágerlermen suhbattasyp, dálel zattardy izdeýmen aınalystym. Árıne, aqparat berýshilermen de jumys istedik. Ol kezde ishki ister organdaryna kómektesip jumys isteıtin azamattar kóp bolatyn», dep eske alady aǵamyz.

Onyń alǵashqy ári mańyzdy isi taýdaǵy demalys ornyndaǵy áıeldiń ólimi boldy. О́lgen áıeldiń jeke basyn anyqtaýǵa onyń joǵalyp ketkeni týraly týystarynan aryzdyń túskenin kútedi. Biraq polısııa qyzmetkerleri tezirek qylmyskerdi tabý úshin ol týraly telearnadan aqparat berýge sheshim qabyldaıdy. Biraq olar áıeldiń aýrýhanada jatqany, dárigerlerge áıeldiń jeke basyn anyqtaý úshin kómek kerek ekeni týraly habarlama jasap, qýlyqqa kóshedi. Kóp ýaqyt ótpeı bólimge bir áıel habarlasyp, óligi tabylǵan áıeldi biletindigi týraly aıtady. Jedel ýákil Meńdeshev dáriger retinde, álgi áıelmen kezdesedi. Áńgime kezinde ol áıeldiń úıinde kishi qaınysynyń jıi bolatynyn aıtyp qalady. О́lgen áıeldiń qaınysy ustalyp, qylmysyn moıyndaıdy. Osylaısha, organdarda «kombınasııa» dep atalatyn tásil­di qoldaný arqyly qylmyskerdiń izine túsken. Keıinirek bul ádisti jumys bary­synda qoldanyp, kóptegen qylmystyń betin ashady. О́z isine berilgen, aldyna kelgen isti sońyna deıin jetkizbeı qoımaıtyn Ǵabdrahym Meńdeshuly óz ómirin qaterge tigip, túrli qaýipti operasııalarǵa qatysqan. Ol tipti qylmyskerlerdi ustaý úshin páter urylarynyń tobyna da kirgeni bar.

Ǵ.Meńdeshev sol ýaqyttardaǵy kópte­gen atyshýly isterdi ashýǵa atsalysady. Sondaı isterdiń biri – 1982 jyly telearna dıktory Baqytgúl Hodjanovanyń joǵalýy. Budan keıin de 1983 jyly búkil KSRO-ǵa tanymal «Shakaldar» tobyn ustaýǵa belsendi qatysady.

1986 jyly Jeltoqsan kóterilisi kezinde, ıaǵnı jeltoqsan aıynyń 17-inen 18-ine qara­ǵan túni ishki ister qyz­met­kerleri birneshe adam­dy ustaý «kon­veıerlik» tásilmen júr­gizilgen.

– Sherýshilerdiń belsendilerin qolǵa túsirip, arnaıy jyljymaly kólikterge qamady. Ustalǵandar arasynda belgili óner qaıratkeri Ázirbaıjan Mámbetov bar, ol kezde edáýir jasqa kelgen, basynan qan aǵyp turdy. Ony ara-tura teatr sahnasy men telearnadan kórgenim bolmasa, tanystyǵym joq edi. Ustalǵandardy tıep jatqan avtobýs janyna baryp, basshysy leıtenant shenindegi áskerı adamǵa ózimdi tanystyryp, álgi adamnyń elimizdiń belgili qaıratkeri ekendigin aıttym. Ony basqa kólikke otyrǵyzyp, jedel túrde medısınalyq kómek kórsetilýin suradym. Bul áreketim partııanyń qyraǵy kózinen tys qalmady. Birneshe kúnnen keıin Almaty oblystyq partııa komıtetiniń ákimshilik organdary bólimine shaqyryp, túsinikteme jazýyma týra keldi. Al Ázirbaıjan aǵamyzdy ultshyldyqpen aıyptap, partııalyq jaza qoldanyldy, keıinen ony aqtap shyǵardy», – deıdi Ǵabdrahym Meńdeshuly. – Men alańǵa marapat alaıyn dep barǵanym joq. Qazaqqa arasha túskenim úshin basshylyqtan bosatty. Osy oqıǵaǵa kinálilerdi tabýǵa mınıstrlikten arnaıy top qurylyp, jedel topqa meni basshy etti. Buıryq solaı. Tergeý basqarmasynyń basshysy, onyń eki orynbasary, tipti mınıstr de orys ultynyń ókilderi bolatyn. Sondyqtan tergeý basynda qazaq bolýǵa tıis. Qaramaǵymda 30 tergeýshi bar barlyq ustal­ǵandardyń tizimin jasap, qalaı jáne qandaı jaǵdaıda, qaı kúni ustalǵandaryn anyqtap, qandaı jaraqat alǵandaryn, qujattaryn baryń, qandaı qujattama toltyrǵanǵa deıin tizimge aldym. Biraq olardyń eshqaısysy birde-bir qujat toltyrmaǵandyǵyn, ustal­ǵandyǵy týraly hattamanyń joqtyǵyn anyqtadyq. Ustal­ǵan adamǵa qajetti basty qujat joq bolsa, tergeý júrgizýdiń zańdy kúshi bol­maıdy. Bıliktegiler buǵan qatty abyr­jydy. Kelesi kúni Máskeýden kelgen odaq­tyq mınıstrliginiń ókili shaqyryp, tárbıe saǵatyn ótkizdi. Men qalyptasqan jaǵ­daıdy málimdegennen keıin zańdylyq nor­many durys baıqaǵan bolýy kerek, 28 jel­toqsanda jalpy basshylyqtan bosatty. Asty­rtyn sottaý osydan keıin jedel júrgizildi.

1992 jyly Qyzylorda oblysynda qamaýdan qashqan qylmyskerler «Sary­aǵash» shıpajaıyna qaty­naıtyn avtobýs­ty basyp alyp, onyń ishindegi em alýǵa bara jatqan úlkender men balalardy kepildikke alady. Alǵashynda jergilikti polısııa qyzmetkerleri óz kúshterimen ustamaq bolǵan. Atys bolyp, polısııa aǵa leıtenanty men bir qylmysker qaza tabady. Sonymen qatar eki sottalýshy qolǵa túsedi. Avtobýsta eki qylmysker men 11 jolaýshy bolǵandyqtan, sha­býyl jasaý adam ómirine qaýip tónetindigin eskerip, kelissóz júrgizýge májbúr bolady. Qylmyskerler Tashkentke deıin ushaq talap etken. Árıne, ony oryndamasa bolmaıtyn edi. Sol kezde «Alfa» jaýyngerleri men Ǵ.Meńdeshev bastaǵan top ushyp jetedi. Jolaýshylardy bosatý operasııasy barysynda tájirıbeli maman qylmyskerlermen kelissóz júrgizip, olardy joıý josparyn qurýǵa kómektesti. Operasııa nátıjesinde, Shymkent áýejaıynda eki qaraqshynyń kózin qurtyp, kepilge alynǵandardyń barlyǵy tiri qalǵan.

Sol jyldary Almatyda jas stý­dent­terdiń úreıin alǵan manıak paıda bolǵan. Ol sol kezdegi QazMÝ qala­shyǵy aýmaǵynda qyzdardy zorlap óltirip otyrǵan. Barlyǵy jeti qyz manıaktyń qurbany bolady. Serııalyq óltirýshini ustaý tobyn Ǵ.Mendeshev basqarady. Kásibı iz kesýshilerden qurylǵan top, sot-dárigerlik saraptama ortalyǵynyń anyqtamasy boıynsha qanisherdiń qany­men sáıkes keletin adamdar kartotekasyn ja­saý barysynda myńdaǵan dárigerlik qujatty tekserýge májbúr bolǵan. Olar qyl­myskerdi alty aı boıy izdestirip, aqy­rynda qylmyskerden zábir kórgen bir qyz aman qalady. Biraq oqıǵany kóp­shi­likke jarııa etkisi kelmegendikten, polı­sııaǵa bar­maıdy. Stýdent qyzdan kezekti jaýap alýdan keıin ol qylmystyq izdes­tirý qyz­metkerlerine oqıǵanyń qalaı bol­ǵa­nyn aıtyp, manıakty sıpattap beredi. Sıpat­ta­maǵa sáıkes keletin kúdikti de ta­bylyp, eń joǵary úkim – atý jazasyna kesilgen.

1992 jyly Ǵ.Meńdeshev Táýelsiz Qazaqstan tarıhynda alǵash ret Qaraǵan­dy metallýrgııa kombınatynyń dırek­tory Aleksandr Svechınskııdiń tapsy­rys­pen óltirilgendigin tergedi. Ol óz kásipornynyń foıesinde sholaq myltyq­pen atylǵan.

Tergeýshi Ǵ.Meńdeshev qyl­mys­tyq isti ashý úshin quramynda 20 adam bar jeke jedel top quryp, Sve­chınskııdiń barlyq baılanysyn tekserýge kirisedi. Ustalǵan júrgizýshi bastyǵynyń Svechınskııdi óltirýge adam tabýdy tapsyrǵanyn aıtyp beredi. KSRO taraǵannan keıin Lıtvamen qarym qatynas burynǵydaı emes edi. Ǵ.Meńdeshev Belarýs Ishki ister mınıstrligimen baılanysyp, solar arqyly Lıtva polısııasymen baılanysqa shyǵady. Lıtva­­ǵa kelgen soń qylmyskerlerdiń jeke bas­tary anyqtalyp, ustalady. Lıtva­lyq­tar azamattaryn berýden bas tartyp, óz el­derinde sottaıdy, bireýin atý jazasyna ke­sedi. Bizde tap­sy­rys berýshige joǵary ja­za taǵa­ıyndalyp, júrgizýshi Sýrov sot­ta­lady.

1994 jyly Ǵabdrahym Meńdeshev ishki ister salasynan zeınetke shyqqannan keıin iri otandyq jáne sheteldik kom­panııalarǵa qyzmet kórsetetin «Alfa-K» jeke kúzet fırmasyn ashty. Polısııa ardageri kúzetshiler men oqqaǵarlardy ózin-ózi qorǵaý ádisterine jattyqtyrady.

Qabilet-qarymy, týa bitken tyń­shylyq daryny arqasynda kúrdeli qylmystyq isterdi ashýda aty ańyzǵa aınalǵan Ǵabdrahym Meńdeshevtiń izin basyp, ata jolyn qýǵan nemeresi Erkin Meńdeshev: «Bala kezimde atamnyń áńgimelerin jıi estidim, formasyna qyzyǵa qaradym, sol kezde-aq bolashaǵym sheshilgen bolýy múmkin. Men polısııa qyzmetkeri bolǵanyma, atamnyń basyn qaterge tigip, halqy úshin aıanbaı eńbek etkeni maǵan úlgi. Tergeý – ishki ister organynyń jetekshi qyzmetiniń biri. Qylmys quramy boıynsha barlyq áreketti qorytyndylaıtyn qyzmet. Tergeýshiniń jumysy óte jaýapty, shyndyqty anyqtaý úshin aıtarlyqtaı kúsh-jigerdi, tabandylyqty qajet etedi. Keıde aqparattyń azdyǵynan, bolǵan oqıǵanyń sulbasyn qalpyna keltirý úshin ony birtindep jınaı bastaısyń. Bul eń qıyny. Qaǵıda, aqyl, teorııalyq bilim, zańdardy durys jáne saýatty qoldana bilý mańyzdy», deıdi.

О́tken jyly Otan qorǵaýshylar kúni qarsańynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev qylmysty izdestirý sala­sy­nyń aty ańyzǵa aınalǵan izkesýshi Ǵab­drahym Meńdeshevti I dárejeli «Aıbyn» orde­nimen marapattady. «Bul – joǵary mara­pat. Ol meniń ǵana eńbegim emes, árip­tes­terimniń de eńbegi ushan-teńiz», deıdi ardager.

Tártip saqshylarynyń jumysy ýaqyt­qa baǵynbaıdy. Sol turǵyda el tynysh­tyǵy úshin tynymsyz qyzmet etip, qo­ǵamdyq tártipti qadaǵalap, tóngen qaýip­ti aýyzdyqtaýda janyn qııýǵa daıyn aza­mat­tarǵa árdaıym qoldaý kórsetilýi kerek.