– Ásel Qojahmetqyzy, saıasattanýshy retinde siz Ádiletti Qazaqstan qaǵıdatyn qalaı túsindiresiz? Osy jolda biz ózimizdiń negizgi ulttyq ózegimizge, ótken tarıhymyzǵa arqa súıegenimiz jón be, álde san ǵasyrlyq demokratııasy qalyptasqan, damýdyń dańǵyl jolyna túsken shet memleketterdiń tájirıbesin, órkendeý modelin úlgi etkenimiz jón be?
– Árıne, Memleket basshysynyń Ádiletti Qazaqstan ıdeıasy men qaǵıdaty qoǵamda keń qoldaýǵa ıe boldy. Bul ıdeıany elimizdiń qazirgi kezeńdegi damý satysyna negizdelip usynylǵan ıdeologema dep qarastyrýymyz kerek. Ádiletti Qazaqstandy azamattarynyń ál-aýqatyn, turmys-tirshiligin óz betinshe sapaly qalyptastyrýǵa memleket tarapynan qolaıly jaǵdaı men múmkindikter jasalǵan, quqyqtary qorǵalǵan. Osy oraıda Memleket basshysynyń Ulttyq quryltaıdyń Atyraýdaǵy úshinshi otyrysynda usynǵan qundylyqtarynyń biri – ádildik pen jaýapkershilikke úlken mán berýi oryndy. Degenmen qoǵamdaǵy teris túsinikten, ıaǵnı ádilettilikti tek memlekettiń resýrstaryn halyqqa teńdeı bólip berý degennen aryltý qajet. Kerisinshe sol ıgilikti durys ıgerip, paıdalanyp, ony keler urpaqqa da qaldyrýǵa qoǵamnyń ár múshesi jaýapty ekenin uǵyndyrǵan jón.
Egemen, táýelsiz memleket retinde 30 jyldan asa júrip ótken jolymyzda túrli soqpaqtan óttik, sol jyldarda álemdik qaýymdastyqtyń tolyqqandy múshesi retinde tanylyp, moıyndalyp, sonymen birge ózindik model qalyptastyrdyq. Ádiletti Qazaqstan qurýda biz álemde bar demokratııalyq ınstıtýttardyń standarttaryn, ásirese zań ústemdigi men tártipke baılanysty damytýmen qatar elimizdiń memlekettiligin qalyptastyrǵan tarıhı jolymyzǵa, sol jolda aıanbaı eńbek etken tarıhy tulǵalarymyzdyń ozyq oıly el bolsaq degen nusqaýlaryna tereń úńile otyryp, ıaǵnı dala demokratııasyna, ulttyq bolmysymyzǵa saı órkendeý modelin jasaǵanymyz jón. Osy baǵytta Qazaqstannyń bolashaq kelbeti qandaı bolmaq degen aýqymdy zertteýler júrgizilip jatyr.
– Jaqynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev memlekettik saparmen Sıngapýrǵa baryp, mańyzdy kezdesýler ótkizip, ekijaqty tıimdi kelissózder júrgizdi. Jalpy, biz bul elden neni úırenip, qandaı artyqshylyqtaryn qabyldaǵanymyz jón?
– Prezıdent Q.Toqaevtyń Sıngapýrǵa memlekettik sapary barysynda Qazaqstannyń Sıngapýrdy ýaqyt synynan ótken senimdi seriktes sanaıtyndyǵy aıtyldy. Qazaqstan men Sıngapýr arasyndaǵy dıplomatııalyq qatynastar 1993 jyly ornatylǵan, oǵan deıin 1991 jylǵy qyrkúıekte Sıngapýrdyń Premer-mınıstri Lı Kýan Iý Qazaqstanǵa saparmen kelgen bolatyn. Al bizdiń eldiń prezıdenttik deńgeıdegi Sıngapýrǵa alǵashqy resmı sapary 1996 jyly boldy. Sol kezeńnen beri elimizde 140-tan asa sıngapýrlyq kompanııalar men birlesken kásiporyndar qyzmet jasap, ekijaqty saýda kólemi 2 mlrd dollardan asty, Sıngapýrdyń Qazaqstan ekonomıkasyna quıǵan ınvestısııasy 1,7 mlrd dollar shamasynda.
Atalǵan kórsetkishterdi ulǵaıtýǵa, saýda jáne ınvestısııalyq qatynastardyń qarqyn alýyna, ekijaqty yntymaqtastyqtyń múlde jańa kezeńine jol ashýǵa múddelilik Memleket basshysynyń Sıngapýrǵa sapary barysynda aıryqsha ataldy. Osy oraıda jasalǵan kelisimsharttar elimizdiń Sıngapýrmen energetıka, shıkizatty óńdeý, ınfraqurylymdy damytý, sıfrlyq ekonomıka, qarjy tehnologııasy, agrotehnologııa, logıstıka baǵyttaryndaǵy yntymaqtastyǵyn keńeıtýge múmkindik týǵyzady.
Aıta keterligi, Sıngapýr – Ońtústik-Shyǵys Azııanyń qarqyndy damyǵan, jarty ǵasyr ishinde «úshinshi álem» elinen álemdik saýdadaǵy jetekshi 20 memlekettiń qataryna kirgen, «azııalyq jolbarys» atalǵan qala-memleket. 90-jyldardyń basynan Sıngapýrdyń osy ǵajaıyp damý joly, jasaǵan reformalary men saıası sheshimderi Qazaqstan úshin qyzyq ta úlgi alarlyq boldy. Sarapshylardyń pikirinshe, Sıngapýrdyń modernızasııasy bilim berý salasyndaǵy reformalar, óńirlerge ınvestorlardy tartý, sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres, ekologııalyq jaǵdaıdy qalypqa keltirý syndy baǵyttardy tıimdi júrgizgendigimen erekshelenedi. Qazaqstan da osy baǵyttarda aýqymdy sharalar atqarýda, degenmen tıimdiligin áli de arttyrý qajet. Memleket basshysynyń 46-Sıngapýr leksııasynda «Ádiletti Qazaqstan» jáne «Alǵa, Sıngapýr» baǵdarlamalarynyń maqsattary men qaǵıdattary uqsastyǵyna nazar aýdaryldy. Sıngapýrdan Qazaqstannyń ereksheligi – tabıǵı baılyǵy, halqynyń bastapqydan-aq saýattylyǵynyń joǵary bolýy. Sol sebepti elimiz Azııanyń ǵajaıyp jolmen qarqyndy damyǵan memleketine aınalýy ábden múmkin, oǵan saıası jiger men adamı áleýeti tolyq jetedi.
– Ideologııa salasynda buqaralyq aqparat quraldarynyń mańyzdy ról atqaratynyn jaqsy bilesiz. Damyǵan eldermen salystyrmaly túrde alsaq, bizdiń otandyq medıa óz mıssııasyn qanshalyqty oryndap júr?
– Álemniń barlyq elinde saıasat pen mass-medıa salalary jaqyndasyp keledi, mass-medıa keńistigi saıası kommýnıkasııanyń negizgi ortasyna aınalatyn medıa-saıası júıe qalyptasty. Aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalardy júzege asyrýdyń basty quraldarynyń biri bola otyryp, mass-medıa qoǵamdyq pikirdiń kúndelikti qalyptasýyna edáýir áser etedi. Sonymen qatar adamdardyń minez-qulyq reaksııalaryna yqpal etýge qabiletti, ishki jáne álemdik saıasat salasynda saıası sheshimder qabyldaýǵa yqpal etýi múmkin. Budan basqa búginde birqatar memleketterdegi mass-medıa azamattardy mańyzdy memleketishilik jáne halyqaralyq oqıǵalar týraly habardar ete otyryp, olarda durys saıası minez-qulyq pen ustanymdardy qalyptastyra otyryp, halyqty saıası aǵartý fýnksııalaryn jetkilikti túrde tabysty iske asyryp keledi.
Qoǵamnyń aldynda Ádiletti Qazaqstan qurý jónindegi mindetterdi iske asyrý qajettigi tur. Osy jolda barlyq ýákiletti memlekettik organdarmen qatar mass-medıaǵa da erekshe jaýapkershilik júktelgen. Qazirgi ýaqytta búkil álemde aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalardyń qarqyndy damýy kásibı jýrnalısterden biregeı mýltımedııalyq kontentti talap etedi. Jýrnalıstik bilim berý daǵdarysy tek Qazaqstanda emes, búkil álemde baıqalady. Qazaqstanda tek kásibı jýrnalısterdiń emes, qazirgi zamanǵy medıa naryqtyń talaptaryna saı keletin menedjerlerdiń, shyǵarmashyl qyzmetkerlerdiń, sarapshylardyń, telejúrgizýshilerdiń de jetispeýshiligi ótkir seziledi. Osyǵan baılanysty sapaly zamanaýı jýrnalıstik bilim berý medıajúıeniń tıimdiligin, saıası kommýnıkasııadaǵy jańa tehnologııalardyń ósýin aıqyndaıdy. Sondaı-aq aqyl-oı revolıýsııasyn júzege asyra otyryp qoǵamdyq sanany jańǵyrtady. Osy oraıda aıta ketetin jaıt, otandyq medıanyń jaı-kúıin, qoǵamdyq sanaǵa yqpalyn, onyń qaýqarlyǵyn saraptaıtyn keshendi zertteýler jetispeıdi.
– Qazirgi geosaıası turaqsyzdyq jaǵdaıynda Qazaqstanǵa, jalpy Ortalyq Azııa aımaǵyna álem elderiniń qyzyǵýshylyǵy eselep artyp otyr. Oǵan dálel retinde «S5+» formatyndaǵy alpaýyt memlekettermen túrli deńgeıdegi forýmdar men sammıterdi aıtýǵa bolady. Bul úrdistiń astaryna úńilsek neni baıqaýǵa bolady? Qazaqstan osy baǵytta qandaı syrtqy saıasat júrgizýge tıis?
– Búginde álem jahandyq ózgerister qarsańynda tur. Qazirgi jahandyq ózgeristerdiń tujyrymdamalyq aıyrmashylyǵy retinde olardyń aýqymyn ǵana emes, burynǵy tarıhı dáýirlermen salystyrǵanda osy ózgeristerdiń paıda bolý qarqyny men jyldamdyǵyn da atap ótýge bolady.
Qazirgi kúrdeli geosaıası jaǵdaıda Qazaqstan úshin barlyq sheteldik seriktesterimizben, eń aldymen, kórshilerimizben ózara tıimdi jáne pragmatıkalyq yntymaqtastyqty damytý mańyzdy. Al Qazaqstan úshin eń jaqyndary – Reseı, Qytaı jáne Ortalyq Azııa elderi.
Jyl basynda «Egemen Qazaqstan» gazetindegi suhbatynda Memleket basshysy Q.Toqaev Ortalyq Azııa aımaǵyndaǵy yntymaqtastyqtyń mańyzyna erekshe nazar aýdardy. Prezıdent «S5 +» formatyn jáne onyń aımaq elderiniń halyqaralyq arenadaǵy ustanymyn nyǵaıtýdaǵy rólin atap ótip, ekonomıkalyq damý úshin mýltıplıkatıvtik áser alý úshin strategııalyq áriptestikti tereńdetýge umtylysyn atap ótti. Bul Qazaqstannyń aımaqtyq bastamalardy damytýda, Ortalyq Azııa elderi arasyndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaıtýda sanaly túrde belsendi ról atqarýǵa umtylatynyn kórsetedi. Búgingi tańda Ortalyq Azııa – geosaıası shyndyqqa óz kózqarasy, saýdada, ınvestısııalarda, bızneste, ınnovasııalarda keń múmkindikteri bar, serpindi damyp kele jatqan aımaq. Sondyqtan da álemde Ortalyq Azııaǵa degen qyzyǵýshylyq arta túsýde, «S5 +» dıalog alańyna degen suranys artyp keledi.
Bul jerde Germanııadaǵy tanymal «Ǵylym jáne saıasat qory (Stiftung Wissenschaft und Politik/SWP)» ınstıtýtynyń zertteýine nazar aýdarǵan jón. Ol «Orta derjavalar – halyqaralyq saıasattaǵy mańyzdy aktorlar» ǵylymı-taldamalyq jınaǵyn jarııalaǵan, onda Qazaqstan álemdik «orta derjavalar» tizimine engizilgen. «Qazaqstandyq keıs» Ortalyq Azııadaǵy iri memlekettiń áleýeti men damý keleshegin sheteldik sarapshylar men bıznes ókilderi úshin jaqsy túsinýge yqpal etetindigimen qyzyqty.
Germanııalyq sarapshylardyń Qazaqstandy «orta derjavalar» tizilimine engizý sheshimi – Astanaǵa degen qandaı da bir saıası komplıment emes, dáıekti túrde aıqyndalǵan faktiniń kórinisi. Osy rette Qazaqstan ári qaraı orta derjava retinde álemdegi qazirgi qalyptasqan ahýalǵa beıjaı qaramaı, barlyq memlekettermen ashyq qatynas jasaı otyryp, syrtqy syn-qaterlerge qarsy kúreste qyraǵylyq tanytyp, proaktıvti túrde áreket etýi qajet. Orta derjava elderiniń róli, álemdegi geosaıası máselelerge, olardy sheshý joldaryna yqpaly men úlesi týraly Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Euronews» telearnasyna mamyr aıynda bergen suhbatynda atap ótip, Qazaqstan sııaqty orta derjava elder negizgi oıynshylarǵa aınalyp otyrǵandyǵyna, olardyń óz aımaqtarynda da, búkil álemde de turaqtylyq, beıbitshilik pen damýǵa úles qosatyn áleýetiniń artqandyǵyna basa nazar aýdardy.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Jasulan SEIILHAN,
«Egemen Qazaqstan»
