Sot júıesi mártebesin aqtap keledi

Otandastarymyz quqyq­tary men bostandyq­taryn qorǵaý úshin Ata zańǵa qaıshy keletin nor­malarǵa shaǵymdaryn Konstı­týsııalyq sotqa tikeleı berý múm­kindigine ıe boldy. Mundaı quqyq Bas prokýror men Adam quqyqtary jónindegi ýákilge de berildi.

О́tinishterdi qaraý tár­tibi jalpy sottardaǵy is júr­gizý tár­tibi­nen túbegeıli erekshe­lene­tin ­Kon­s­tıtýsııalyq sot – quqyq­tyq memleket qurý jolyndaǵy ma­ńyzdy qadam. Sot ákimshiligi qu­rylyp, ol aıryqsha mártebe­ge ıe boldy. Aıryqsha dep otyr­ǵa­­ny­myz, Sot ákimshiligi ataýyn óz­gertip qana qoıǵan joq, onyń dá­re­jesi Úkimet pen Parlament appa­rattarynyń deńgeıimen teńesti.

Qoǵam úshin bala bolashaǵy qa­shanda mańyzdy. Sot sala­syn­­daǵy bir ıgi bastama «Qazaq­stan Respýblıkasynyń keıbir zań­na­malyq aktilerine prosestik zań­namany jetildirý jáne sot jú­ıesin reformalaý máseleleri bo­ıynsha ózgerister men tolyq­ty­rýlar engizý týraly» zańyn tolyqtyrý arqyly júzege asty. Osy zań arqyly kámeletke tol­ma­ǵandardyń isteri jónindegi ma­mandandyrylǵan sottardyń quzy­reti keńeıdi. Soǵan oraı atalǵan sottardyń qaraýyna azamattyq isterdiń birqatar sanaty berildi.

Olar sottar kámeletke tolma­ǵan ortaq balalary bar erli-za­ıyp­tylar arasyndaǵy nekeni buzý, múlikti bólý, alıment tóleý, onyń mólsherin ózgertý, alımentter boıynsha bereshekti tóleýden bosatý, kámeletke tolmaǵandardyń muragerlik quqyqtaryn qorǵaý, sondaı-aq Qazaqstanǵa zańsyz alyp kelgen nemese ustap otyrǵan balany keri qaıtarý týraly jáne ózge kámelettik jasqa jetpegenderdiń zańdy quqyqtary men múddeleri qozǵalatyn ister men daýlardyń barlyǵyn qaraý quqyǵyn aldy.

Ata zań aıqyndaǵandaı, sýdıalar sot tóreligin atqarý kezin­de táýelsiz, Konstıtýsııa men zań­ǵa ǵana baǵynady. Eshbir mem­le­kettik organ, qoǵamdyq uıym­dar men laýazymdy adamdar sýdıa­larǵa yqpal ete almaıdy. Son­dyqtan kúshtik qurylymdar tarapynan sýdıalarǵa qandaı da bir qysym jasaý tetikterin boldyrmaý úshin olarǵa qatysty ja­syryn arnaıy jedel is-sharalar Bas prokýrordyń sanksııasy bolǵan kezde ǵana júrgiziletini zańnamalyq turǵyda bekitildi. Buryn mundaı áreketterge oblys prokýrorlarynyń sanksııasy jetkilikti bolatyn.

Sot júıesi óz bıýdjetin qa­lyp­tastyrýda qarjylandyrý­dyń jańa modeline osy jyly qol jetkizdi. Buǵan deıin sottardyń bıýdjetin Úkimet pen Parlament sheship kelse, endi qarjy kólemi respýblıkalyq bıýdjette naq­ty bekitiletin boldy. Mundaı der­bestik sottardyń táýelsizdigin odan ári nyǵaıtary anyq. Barlyq saladaǵy reforma azamattar­dyń buzylǵan quqyqtaryn tez arada qalpyna keltirip, sot arqyly qorǵalý múmkindikterin odan ári arttyrýǵa, sol arqyly sotqa degen senimdi nyq qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan. Sondyqtan jańa bas­tamalar men ıgi ister úzdiksiz júr­gizilip, jyldan-jylǵa jal­ǵasary anyq. Bul rette Joǵarǵy sot pen Sot ákimshiligi tarapynan iske asy­­rylyp jatqan reformalar óz nátı­jesin berip otyr.

Saladaǵy reforma boıynsha zańnamalyq túzetýlerdiń ekinshi blogi qolǵa alynyp jatyr. Bul túzetýlerdi Senat alańynda arnaıy qurylǵan jumys toby ázir­legen. О́zgerister «Qazaqstan Res­pýblıkasynyń sot júıesi men sýdıa­larynyń mártebesi týra­ly» Konstıtýsııalyq zańǵa, proses­tik kodeksterge, sondaı-aq birqatar arnaıy zańǵa engiziledi. Mundaǵy negizgi jańashyldyq – qylmystyq jáne azamattyq ister boıynsha kas­sasııalyq ótinish hattardy aldyn ala qaraýdy alyp tas­taýǵa baǵyttalǵan. Bul rette Pre­zı­dent tapsyrmasymen derbes kassa­sııalyq ınstansııalar qurý máse­lesi pysyqtalyp jatqanyn aıta ketý kerek.

Zań jobasy Sot alqasynyń jáne Sot tóreligi sapasy jónindegi komıssııasynyń jumysyn jetil­dirýdi, sýdıalardyń táýel­sizdigin kúsheıtýdi kózdeıdi. Mem­leket basshysynyń tapsyr­ma­laryn iske asyrý aıasynda apel­lıasııalyq nemese kassasııa­lyq sa­tydaǵy sot akti­sinde kórsetil­gen óreskel buzý­shylyqtardyń barlyq fak­tisi avtomatty túrde Sot alqa­sy­na beriletin jańa mehanızm engizilmek. Sondaı-aq baǵa­laý kórsetkishteriniń sany ońtaı­lana­dy, otstavkadaǵy sýdıalar úshin áleýmettik paket jaqsarady.

Konstıtýsııalyq sot qorda­lan­ǵan máselelerdiń oń sheshimin tabýyna septigin tıgizip jatyr. Prezıdent atap ótkendeı, zań ústemdigi qaǵıdaty – elimizdegi saıa­sı reformalardyń ózegi. Al júr­gizilip jatqan reformalar sapa­synyń mańyzy zor.

Kassasııalyq sottyń qurylýy – Memleket basshysynyń tap­syrmasy. Sot jumysyna, sýdıa­lar shyǵarǵan sot aktileriniń sapa­­sy­na aryzdanýshylar az emes. Árı­ne, sot otyrysynda eki ta­rap­tyń múddesi qozǵalǵandyqtan, je­ńil­gen taraptyń ókpe-ren­ishi bolatyny ras. Biraq daýdy she­shýdiń balamaly tásilderin en­gizý, sot aktilerin túsindirý, sot otyrystaryn beınetaspaǵa jazý boıyn­sha qolǵa alynǵan sharalar sot jumysyna degen narazylyqty birshama tómendetti. Joǵarǵy sot munymen toqtap qalmaı, tórelik­ke degen senimdi qalyptastyrýǵa túrt­ki bolatyn tetikterdi jan-jaq­ty qarastyryp jatyr. Ásirese Kas­sa­sııalyq sot qurý basty orynda tur.

Kassasııalyq sot – tómengi organdar shyǵarǵan sot sheshimderin qadaǵalaıtyn jáne túzetetin sot júıe­siniń bir túri. Isterdi kassa­sııa­lyq satydaǵy sotta qaraý bel­gili bir negizder boıynsha ǵana múmkin bolady. Kassasııalyq sot­tyń ne­giz­gi mindeti – sot sheshimde­rin qa­byldaý kezinde zańdardyń ­du­­rys qol­danylýy men túsindirilýi­­niń saq­talýyn qamtamasyz etý. Ol i­s­tiń naqty jáne dáleldi jaqta­ryn qaras­tyrmaıdy, tek zańnyń durys qol­danylýyn zań júzinde tekserýmen ǵana shekteledi. Kas­sasııalyq satydaǵy sot daýly is materıaldaryn egjeı-tegjeı zer­delemeı, sot sheshimderindegi nor­malardyń saqtalýyn tekserýge basa nazar aýdarady.

Kassasııalyq sot zań tájirı­besinde mańyzdy ról atqarady jáne quqyqtyq júıeniń damýyna yqpal etedi. Onyń sheshimderi jańa jaǵdaılardyń oryn alýy úshin jáne qoǵamdaǵy daýlardy sheshýde óte mańyzdy. Mundaı sot jalpy ıýrısdıksııadaǵy sottar júıesinde sońǵy sheshýshi ıstansııa retinde áreket etedi. Bul – isti kassasııalyq sotta qaraǵannan keıin sheshimge shaǵymdanýǵa múmkindik joq degen sóz. Sondyqtan kassasııalyq sottyń sheshimi túpkilikti bolmaq.

Máselen, kassasııalyq saty­daǵy sot sheshimderiniń zań táji­rıbesi men sot praktıkasyn qalyp­tastyrýda mańyzy zor. Kassasııa birkelki normalardy belgileýge, zańnamany túsindirýge jáne úıles­tirýge, sondaı-aq keıingi ister men sot sheshimderine úlgi bolatyn ja­ńa jaǵdaılardy jasaýǵa áser etedi.

Sot júıesin zańsyz sheshim­derden tazartý fýnksııasyn at­qarýda kassasııalyq sottyń róli zor. Tómengi satydaǵy sot­tyń sheshimi zańsyz nemese negiz­siz dep tanylsa, kassasııalyq saty­­daǵy sot onyń kúshin joıyp,­ isti jańadan sot talqylaýyna jibe­rýi nemese túpkilikti she­shim qa­byldaýy múmkin. Osylaısha, kas­sasııalyq saty quqyqtyq táji­rıbeni qalyptastyrýda, daý­­lardy sheshýge yqpal etýde ma­ńyz­dy rólge ıe. Onyń sheshim­deri quqyqtyq júıeni odan ári damy­­týdyń negizi bola otyryp, ádil­dik pen zańdylyqtyń úlgisine aınalýǵa tıis.

Dosjan TО́LENBEKOV,

Baızaq aýdandyq sotynyń tóraǵasy

Jambyl oblysy