Maqtymquly men Abaı: dúnıetanym sabaqtastyǵy

Bıik taýlar, bıikpin dep shirenbe,

Sen de bir kún jermen-jeksen bolarsyń.

Tereń muhıt, tereńmin dep túnerme,

Sen de bir kún sýalyp, shól bolarsyń.

Luqpandaı tapsań, derttiń daýasyn,

Rústemdeı jyrtsań, jaýdyń jaǵasyn,

Eskendirdeı alsań, dúnıe qalasyn,

Sonda-daǵy jer qoınyna bararsyń.

Osy bir óleń joldaryn bizdiń ur­paq jastaıy­myzdan qulaǵymyzǵa qu­ıyp óstik. Aýylda ótken túrli jıyn-toı­lar­da, konsertterde, radıodan ter­me ma­qamymen aıtylatyn óleńniń yrǵaǵy da, oı-mazmuny da júrekterge jol taýyp, oıyn qozǵap, óshpesteı iz qaldyryp jatatyn. Ol kezde osyndaı tereń oıly óleńniń avtory kim eken degen oıymyzǵa kirip te shyqpaıtyn. qa­zaqtyń halyq áni, ne bolmasa bir aqyn-jyraýdyń jyry shyǵar dep oılaıtynbyz. Sóıtsek, keıin baryp bildik, týysqan túrkimen halqynyń uly aqyny Maqtymqulynyń qazaqtyń keń dalasyn jyrǵa, adamdardyń sana-sezimin nurǵa bólegen túrkilik adamı qundylyqtarmen izgilendire túsetin ómir jaıly tereń oıly ómirsheń óleńi eken.

«Sum ómir abaqty ǵoı sanalyǵa» (Maǵjan). Maqtymquly ómir súrgen zaman da túrkimen tarıhyndaǵy qaıshy­lyqtary barynsha shıelenisken eń bir aýyr kezeń bolypty. Basqa túsken bar aýyrtpalyqty halqymen birge kóterise bilgen aqyn ómirdiń qalyń ortasynda júrip sabaq alyp, shyńdala túsken. halqynyń sózin sóılep, muń-zaryn, arman-ańsaryn jyrlap, taǵdyryn týǵan halqynyń jarqyn bolashaǵyna arnaǵan, baqyty úshin kúresken abzal azamat bolyp qalyptasqan.

Maqtymquly, ǵariptardyń kóz jasy,

Tasty eriter, taýlardy jaǵar.

Paqyrǵa jábir etken zalymnyń isi,

Tańda Maqsharda sybaǵasyn alar, –

dep jyrlaǵan aqyn qashanda bolsyn ádilettilikti izdep, halyqpen birge jú­redi. Adamdardyń boıyndaǵy jyn-shaı­tandardy qozdyratyn araq pen sharap­tyń bet alysynan shoshynyp, «Aqyrzaman jaqyndady ma, bilmedim» dep qaýip qylady. О́mirde bolyp jatqan keleńsizdikterdiń barlyǵy aqyn janyn jaralap, júregine salmaq túsiredi:

Maqtymquly júregine qan toldy,

Kim jibiter qatyp qalǵan bar tońdy?

Aldy azap, bolsa eken arty ońdy,

Qusa jannyń tabar eken kim emin?..

Osy jerde Maqtymqulydan júz jyldaı keıin qazaq dalasynda jasap, «Júregimniń túbine tereń boıla, Men bir jumbaq adammyn, ony da oıla» deıtuǵyn uly Abaıdyń poezııasynda da otarshyldyqtyń saldarynan azyp-tozyp bara jatqan halqynyń jaı-kúıin jyrlaǵanda júrek sóziniń jıi kezdesetinin aıta ketken jón. Maqtymquly «Ishim – jara, syrtym bútin júremin» dese, «Ishim ólgen, syrtym saý» degen Abaıdyń «Júrekte qaırat bolmasa», «Aýrý júrek soǵady jaı», «Júregim meniń qyryq jamaý», «Júregim neni sezesiń», «Júrek – teńiz, qyzyqtyń bári – asyl tas», t.b. óleńderinde «mahabbat ǵadaýatpen maıdandasqan» júrektiń adamnyń adam bolyp ómir súrýindegi asa mańyzdy qyzmeti barynsha ashyla túsken.

 Kúnde júz myń ol dúnıege ketkenmen,

Bul dúnıege kelgender de bar shyǵar.

Júz myń aqymaq jónin bilmeı ótkenmen,

Túzý jolǵa túskender de bar shyǵar».

«Aralasań dúnıeniń jan-jaǵyn,

Alysyp tur adal, aram, arýaq, jyn.

Talaı jandar tamaq izdep júrgende,

Talaı qaryq bolǵandar da bar shyǵar, –

dep jyrlaǵan túrkimen aqyny bola­shaqqa úlken úmitpen, senimmen kóz tigedi.

О́mirdiń túrli qaıshylyǵy barynsha asqynyp jatqan zamanda tyǵyryqtan shyǵar joldy izdep aqyn júregi sharq urady, ómirdiń tylsym tustaryna tel­mire qarap, tereń oılardyń jeteginde tolǵana túsedi. «...bul dúnıeniń bári syn» dep biletin oıshyl aqyn poezııasynyń búkil bolmysy, ıdeıalyq baǵyty, dúnıe­tanymy «Dúnıe» óleńinde anyq baı­qalady.

Tósimenen tolqyn jarǵan kemeni,

Bir kúnderde tóńkeresiń, dúnıe-aı!

Qasaryssań, qapelimde pándeni,

Baspanasyz qaldyrasyń, dúnıe-aı!

Esh bilmeısiń qashan demiń tynaryn,

Qabir ólsher árbir basqan qadamyń.

Dúnıe qýyp ǵapyl júrgen adamnyń,

Ústin basa jol salasyń, dúnıe-aı!

Ulylar baılaýy joq myń qubylǵan túsiniksiz zamandarda adamdar qaıtkende adam bo­lyp qalady degen saýalǵa týra joldy kór­setip, olardyń boıyndaǵy izgilikti asyl qasıette­rin áspetteı bilýimen, jyrlaı bilýimen uly. Maqtym­qulyny da bıikke kóterip turǵan aqyn jyr­laryndaǵy jalpyadamzattyq uly ıdeıalar­dyń túrkilik dúnıetanym turǵysynan asqaqtaǵan jyr joldaryna aınalýynda jatsa kerek.

Aqyn poezııasynyń taqyryptyq aıasy óte keń. Sol kezdegi túrkimen ómiriniń ol jyrlamaǵan salasy joq deýge de bolady. «Maqtymquly, dúnıe syryn aıtshy sen, Búgingini erteń izdep tapshy sen» dep jyrlaǵan aqyn «Maqtymquly, ne kórseń de sabyr et, Jaratqannyń buıyrǵanyn qabyl et», dep halqyn sabyrǵa, jaratqannyń buıyrǵanyna kónýge shaqyrady.

Sol kezdegi Shyǵys shaıyrlary sekildi Maq­tymquly da halqyn «Muqtajyńdy haqtan ózge bilmesin», «Qudireti kóp Alla bizdi jaratqan, Ár isine aqylymyz bolar tań», «Shamań kelse, munyńdy shaq Allaǵa», «Bilimdiniń kókiregi bolar keń,  Alla onyń aqyl, kórkin etken teń», «Ár adamnyń kelse nege shamasy,  Sony ǵana qalamaqshy Allasy», «Maqtymquly, shúkir deshi Allaǵa,  О́lim birdeı jarlyǵa da, hanǵa da,  Sabyrsyz jan ushyramaq ár nege,  Sabyrly jan tú­binde bir shat bolar», «Táýbe qylmaı, táńirim keshpes hatasyn», «Buıryq kelse Alladan,  Esh nárse de qalmaǵan», «Maqtymquly, shúkir deshi Allaǵa», «Qadir Alla, jibere gór kókten nur,  Bir silkinsin shań-tozańǵa bókken nur», t.b. dep halqyn qıyn kezderdegi ómir synaqtarynda shydamdylyq tanytýǵa, sabyrly bolýǵa, asyp-taspaýǵa, ımandylyqqa shaqyrǵan.

HIH ǵasyrda jasaǵan qazaqtyń uly aqyny Abaı da eń aldymen «Allanyń sózi de ras, ózi de ras», «Adamdy súı, allanyń hıkmetin sez» dep, otarshyldyqtan ábden azyp-tozǵan halqyn jer betindegi tirshilik ataýlynyń jaratýshysy bir Allany súıýge shaqyrǵan. Allany súıgen adam sol alla jaratqan adamzattyń bárin súıgende ǵana baqytty ómir súre alady degen negizgi oılar aqyn poezııasynyń ortalyq ózegin quraıdy.

Mahabbatpen jaratqan adamzatty,

Sen de súı ol allany jannan tátti.

Adamzattyń bárin súı, baýyrym dep,

Jáne haq joly dep ádiletti, –

degen Abaıdyń bir shýmaq óleńiniń ózinde kezinde Iаsaýı, Maqtymqulylar jyrlap ótken jaratqandy, jalpy adamzat balasyn súıip, qurmetteı bilgen kezde ǵana adamdar baqytty ómir súre alady degen máńgilik ıdeıalardyń tereńdeı túskendigin, tutastaı dúnıetanymdyq júıege aınalǵandyǵyn baıqaımyz.

Maqtymquly:

«Bir jolda – kúná, bir jolda – saýap.

Ǵarasatta senen suralar jaýap.

Adalda – zeınet, aramda – beınet.

Bul aqıqat, umytpa buny!» –

dep jyrlasa, Abaı:

«...Adam bolam deseńiz,

Tileýiń, ómiriń aldyńda.

Oǵan qaıǵy jeseńiz,

О́sek, ótirik, maqtanshaq,

Erinshek, beker mal shashpaq –

Bes dushpanyń, bilseńiz.

Talap, eńbek, tereń oı,

Qanaǵat, raqym, oılap qoı –

Bes asyl is, kónseńiz...» –

dep adam bolyp qalýdyń negizgi usta­nymdaryn, adal eńbekpen tabysqa je­týdiń joldaryn, ol úshin eń aldymen ýa­qytty bosqa ótkizbeı iz­den, ǵylymmen aınalysý qajettigin taıǵa tańba basqandaı aıtyp otyr. Bul jerde Maq­tym­qulynyń da, Abaıdyń da adamdy adam qylyp saqtaıtyn adal eńbek etý, al qýlyq-sumdyqpen aram ómir súrý­diń arty azap ekenin jyrlaýy eki aqyn­nyń da gýmanıstik bıik óresin baı­qatsa kerek.

Maqtymquly adam ómirindegi sózge erekshe mán bergen:

«O, jarandar, jetesi joq adamnyń,

Myń aıtsań, bir kókeıine sóz qonbas.

Kádesi sol qashan bolsa jamannyń,

О́ltirseń de óz qanyna teń bolmas.

Sóz bilmeseń, bilgenińdi aıtpasań,

Sóz sóıletip, sóz asylyn tartpasań.

Joryq júrip, týra qarap atpasań,

Atqan oǵyń nysanaǵa dál barmas».

Abaı da adam janynyń aınasy sózdiń qudireti, onyń qısyny jaıly «О́leń – sózdiń patshasy, sóz sarasyn» jazýmen birge bul taqyrypqa dúrkin-dúrkin soǵyp otyrǵan. Mysaly, «Segizaıaq» óleńindegi

Alystan sermep,

Júrekten terbep,

Shymyrlap boıǵa jaıylǵan.

Qıýadan shaýyp,

Qısynyn taýyp,

Taǵyny jetip qaıyrǵan –

Tolǵaýy toqsan qyzyl til,

Sóıleımin deseń, óziń bil...

...Bilgenge marjan,

Bilmeske arzan,

Nadandar báhra ala almas.

Qınalma beker, til men jaq,

Kóńilsiz qulaq – oıǵa olaq... –

degen jyr joldarynda qazaqtarǵa qaraı aıtylǵan oılardyń Maqtymqulynyń túrkimenderge aıtqan sózimen sabaqtasyp jatýynan qatar jatqan eki eldiń sózge degen uǵymyndaǵy sabaqtastyq anyq baıqalady.

О́mirdiń ótpeliligin on segizinshi ǵasyrda jasaǵan túrkimenniń oıshyl aqyny:

«Turlaýy joq dúnıe ótip barady,

Birge kelip, birden ketip barady.

Eskendirdeı shalqyp ótken jan bar ma,

Olardyń da basynan toı tarady...

Dúnıe úshin qaıǵylanba, endeshe,

Sabyrlyq et berse-daǵy, bermese.

Ajal kelip alar áli-aq jaǵańnan,

Bul dúnıeniń óterine sengenshe...» –

dep bes kún jalǵannyń syrly sıpatyn sózben zerlep, kúńirenip ótipti. Jyrdy oqyp otyrǵanda, HVIII ǵasyrdyń ózinde de myń qubylǵan ómirdiń óleńge, ónerge aınalǵan baılaýy joq syrlary búgingi HHI ǵasyrdyń oqyrmanynyń da boıyn shymyrlata bılep, oı tereńine qaraı tarta beretinin baıqaǵandaısyń.

Iá, aralaryna ǵasyr salyp, túrki áleminiń eki túkpirinde ómir súrgen qos kemeńgerdiń bir-birine uqsastyǵy ekeýiniń de túrkilik dúnıetanymynyń tereńdiginde, aýmaly-tókpeli zamanda ómir súrip jatqan halqynyń basyna tóngen qaýip-qaterlerdi júregimen sezinip, danalyǵymen túısinip, kem­shilikterin jerine jetkize aıtyp, odan qutylýdyń sara joldaryn durys kórsete bilýinde, bolashaǵyna senýinde jatsa kerek. Uly aqyndarymyz armandap, jyrǵa qosyp, osylaı bolsa eken dep kórsetip ketken rýhanı baǵyt uly Abaı poezııasynda tutastaı bir ulttyq, túrkilik, jalpyadamzattyq bıikke kóterilip, qoǵamdyq damýdyń birden-bir durys jolyna aınalǵandyǵyn búgingi ómirimiz dáleldep otyr. Bizdiń «Abaı joly» dep júrgenimiz – osy jol.

Túrkimen halqynyń ǵana emes, búkil túrki álemi­niń oıshyl aqyny Maq­tymquly shyǵarmalarymen qazaq oqyr­mandary birshama tanys. Aqynnyń óleń­deri «Tańdamaly óleńder», «Tańda­maly», «О́leńder», «Jyr jınaǵy», t.b. ta­qyryptarmen 1947, 1959, 1968, 1983, 2014, t.b. jyldary qazaq tilinde jaryq kórgen. Túrki álemine áıgili aqynnyń jaý­har jyrlaryn qazaq tiline Ǵalı Ormanov, Ǵafý Qaıyrbekov, Dúısenbek Qanatbaev, Svetqalı Nurjan sekildi tanymal aqyndar aýdaryp, qazaq oqyr­man­ynyń rýhanı ıgiligine aınaldyr­dy.

Dandaı YSQAQULY,

Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń professory, Halyqaralyq Maqtymquly syılyǵynyń laýreaty