Quralaı kóz nysana

Al bizdiń paıym basqa. Ra­synda bul tirkes bizge bur­malanyp jetkeni haq. Erte kezde mergender dalanyń qońyr ańy aqbókenniń (kıiktiń) laǵy súp-súıkimdi quralaıdy kó­zinen atyp nesi bar. Basqa nysana quryp qalǵan joq. Onyń syrtynda «Quralaı kóz, qolań shash, Alma moıyn, qıǵash qas» dep án arqyly áseptegen qazaq emes pe?

Al shyn máninde, erte kezde mergender aǵashtyń basynda ilýli turǵan nemese arnaıy orynǵa ornalastyrylǵan kó­lemi men poshymy kıik laǵy­nyń kózindeı nysanany atqan. Bul nysana keı jaǵdaıda kólemi (úlkendigi) quralaıdyń kózindeı sheńber túrinde de bolǵan kórinedi. My­sa­ly, halqymyzdyń kóne­den kele jatqan folklory «Tanaý mergen» týraly jyrda (Babalar sózi. 54-tom):

Saryjaı jonyp tartqanda,

Aınytpaı baryp tıgizgen,

Ustap tursa bir adam,

Quralaı kóz teńgeni

Shaqyrym jerden qulatqan –

dep jyrlansa, qyrǵyzdyń jandy eposy «Manas» jyrynda (Ekinshi kitap. QMKÁB. Almaty – 1961 jyl. 102-b):

Quralaı kózge atqan,

Qý múıiz nebir mergen bar, –

delinipti.

Qaıtalyp aıtamyz: biz aıtyp júrgen «quralaı» ataýy dalanyń qońyr ańy aqbókenniń laǵynyń quralaıdy kózi emes, naǵyz mergenderdi synaqtan ótkizetin «Quralaı kóz» atty nysana.

Bir qyzyǵy, bul nysana-ataý qypshaq dalasynan baryp Mysyrda patshalyq qur­ǵan qypshaq-mámlúkter arqyly sol jaqqa jetken. Mám­lúk­tanýshy Qaırat Sákı: «My­syr elinde eń myqty mergen sadaq oǵy erkin sııarlyq kóz sııaqty sheńberden oq ótkizetin bolǵan. Ol nysananyń ataýy «Holıbýrı»» dep jazady.

Osy nysanaǵa jebesi da­ryǵan nemese quralaıdyń kóziniń kólemindeı sheńberden oq ótkizgen adamdy halyq «qu­ralaı kózden oq ótkizgen mergen» dep áspettegen. Mysaly, bul týraly «Manas» jyrynda:

Qas saıysker Jaýkúlik,

Ondaı mergen tabylmas,

Qarańǵyda quralaı,

Kózin atsa jańylmas, –

degen shaǵyn shýmaq bar.