«Men – Etikshimin!» – degen sózdi Vera Mýlıanova maqtanyshpen aıtady

Etikshi – elene qoımaıtyn kásip. Muny árkim-aq joqqa shyǵarmas. Qazaqtyń qulager aqyny Ilııas Jansúgirov zamannyń ádiletsizdiginen japa shegip, jany alqymǵa kelgende túrmege ulyn kóterip artynan barǵan jary Fatımaǵa «Osy balam etikshi bolsyn» degen eken. Sózdiń marjanyn terip, halqynyń arda aqyny bolǵan ózi sekildi ıt ólimmen ólgenshe, etikshi bolyp elenbeı, aman júrsin degeni bolar. Aqyn muny etikshiniń eńbegin joqqa shyǵarǵannan aıtqan joq árıne, oǵan mundaı sózdi ádiletsiz zamany aıtqyzdy. Al eńbekpen terlegen qaı is bolsyn tórge shyǵararyn etikshi Vera Mýlıanovadan suraý kerek. Qostanaıdyń ońtústiginde jatqan shaǵyn aýdandaǵy dúkenniń bir buryshynda etikshi bólmesi bar. Bólmeniń esigine jaqyndaı bere-aq qaıystyń ıisi shyǵady. Ádette, etikshi dese shashy uıpalanyp, moınyna ilgen aljapqyshy maı bolyp otyratyn mosqal er adam kóz aldyńa kele qalary anyq. О́kshesi jelinip qısaıǵan, júgirtpesi synǵan aıaq kıimin alyp entelep jetip kelgen qalalyqtar aıdaı bolyp otyrǵan Verany kórgende sál irkilip qalady. Sup-sulý, jumysqa yńǵaıly, jarasymdy jeıde kıgen, qulaǵynda altyn aı syrǵasy, qolynda altyn júzikteri bar júzi jyly áıel sál kúlimsirep: «Kelińiz, aıaq kıimińizge ne boldy?» dep qarsy alady. Kelýshiniń aıaq kıimin qolyna alyp, ony qalaı jóndeý kerek ekenin, qansha ýaqytta daıyn bolatynyn aıtyp, aqysyn qaǵazǵa jazyp, qolyn qoıyp beredi. Vera aıaq kıimin jóndep bergen kisi sapaly qyzmetke tánti bolǵandyqtan keleside mindetti túrde oǵan qaıtyp keledi. Bizdiń kózimizshe er adam áıel etigin ákeldi. Qonshynyń tigisi sógilipti, ókshesiniń náli de jelinip qalypty. «Myna tusyn jelimdep, tigý kerek, nálin qaıtadan qaqpasa tym jelinip, qısaıyp ketken eken. Mynaý jubaıyńyzdyń etigi bolar, úlken kisilerge qys aılarynda náldi rezeńkeden salǵanymyz durys, óıtkeni, taımaıdy. Qalaı qaraısyz, rezeńkeden salǵanym durys pa?» dep, kelýshiniń ózinen surap aldy. Mamannyń aıtqany álgi kisiniń kóńiline qona ketti. Vera etiktiń erteń túske qaraı daıyn bolatynyn aıtty. – Men jurttan «Bul jumysqa qalaı keldiń?» degen suraqty jıi estımin. Etikshilikti armandap, tańdap alǵanym joq, árıne. О́mirdiń ózi úıretti, qaqpaılap osyǵan alyp keldi. Áıtpese, meniń býhgalter mamandyǵym bar. Qazir etikshilik kásipke úırenip qana qoımaı, ony jaqsy kórip ketkenimdi bilmeı qalyppyn, – deıdi Vera Mıhaılovna. Bul etikshi áıeldiń ımandaı shyny. 90-shy jyldardyń kermek dámin kóp adam umyta qoıǵan joq. Vera ol kezde Sarykól aýdanynda turatyn. Ákesi marqum Mıhaıl Mýlıanov aýyl mektebinde áskerı daıyndyqtan sabaq beretin. О́zi bir kezderi avıasııalyq ýchılısheni bitirgen eken. Sodan aýyldan da, aýyldyń mektebinen de mán ketti, jurt kóterilip kóshe bastady. Sol kezde Mýlıanovtardyń otbasy Qostanaı qalasyna kóship keldi. Kúnkóris kerek. Mıhaıl on segizge tolar-tolmas, jap-jas qyzy Verany ertip alyp, grýzın aǵaıyndardyń aıaq kıim tigetin sehyna kirdi. Tabany rezeńke, ústin shúberekten jasap, ony terimen jıektep, jeńil aıaq kıim tikti. Bul jaıly jazdyq aıaq kıimdi halyq aýzynda «mokasın» dep ataıtyn. Az-muz aılyq jalaqyny ákesi de, qyzy da azsynǵan joq. Jumystyń tabylǵanyn qýanysh etti. Sodan ekeýi de aıaq kıim tigýdiń qyr-syryn úırenip aldy da, ózderi jeke kásip etýge bekindi. Kásibi áp-ádemi-aq bastaldy. Olar tikken mokasın bazarda jaqsy ótti. Biraq ákesi jol apatyna ushyrap, qaıtys boldy da, jas qyz bir ózi bul isti jalǵastyra almady. Onyń ústine, aıaq kıimniń neshe atasy naryqty jaýlap aldy da, mokasındi shettetti. Biraq, Veranyń júrek túkpirine uıalaǵan bul kásipke degen yqylasty naryq kómeskilendire almapty. Naryq qıyndyqpen kelse de, onyń maǵan bergeni mol. Eń bastysy, men óz betimshe izdenýdi, óz betimshe jumys isteýdi úırendim. Osy kásiptiń sońynda ysyldym. Úlken teńizde qoryqpaı júzetin teńizshi sekildendim. Qyryq jasynda ákem kenetten qaza bolǵanda anam endi kúnimiz bitti dep oılady. Meniń júrek túkpirimde ákem qolymnan jetektep ákelgen osy etikshilik kásip meni jaǵaǵa laqtyrmaıtynyn sezdim, deıdi ózi. Ol etik jóndeıtin jerlerge aıaq kıimin aparǵan bolyp, uzaq otyratyn. Osylaı júrip, ózi de etik jóndep, jurttyń etiginiń jyrtylǵan jerin tigip berip, tıyn-teben taba bastady. «Bir joq bir joqty tabady» degen ǵoı. Etikshilik kásiptiń sońynda júrip, joldasy Gamletpen tanysty. Ol da etikshi eken. Veraǵa onyń kómegi az emes. О́zim jeke kásipkerligimdi ashtym. Qazir salyǵymdy tóleımin, otyrǵan bólmeni jalǵa aldym. Adamdar jumysyma rıza. Osy aınalada etikshi tek men emes, birneshe núkteler bar, maǵan adamdar qalanyń basqa shetinen kelip turady. Sapaly jumys ózine ózi jarnama jasaıdy, deıdi Vera. Etikshi bol, eginshi bol, áńgime eńbek etýińe baılanysty. Muny Vera jas kezinen-aq túsingen. Kásipke yqylas bolmasa, eńbek etkiń kelmeıdi. Múmkin eńbeksúıgish bolmasań yqylas ta oıanbaıtyn shyǵar, bálkim. Meniń tájirıbem az emes, biraq áli úırenýmen kelemin. О́ıtkeni, aıaq kıimderdiń materıaly da, tehnologııasy da ózgeredi. Sonyń barlyǵyn qadaǵalaý kerek, deıdi etikshi áıel. Qaı jumystyń da jeńili joq. Bir orynda otyryp istegen soń, aıaǵynyń syrqyrap, arqasynyń ýdaı ashıtyn kezi bolady. Tumsyǵy ashylyp, qonyshy sógilip, ókshesi qısaıyp kelgen aıaq kıimderdi jutyndyryp, ıesine qaıtarýǵa degen umtylys eshteńeni baıqatpaıdy. Vera ózine degen adamdardyń jyly amandasýy, dos-jarandarynyń qurmeti – barlyǵy da etikshilik eńbeginiń arqasy ekenin sezinedi. Soǵan rıza. Jumysyn aıaqtap, kıinip, kóshege shyqqanda odan ádemi áıel joq. Tapqan tabysy otbasyn terbetýge, bala-shaǵasyn asyraýǵa, demalýǵa artyǵymen jetedi. Ony eshkim de etikshi dep oılamaıdy. Al osy kásipte óziniń jan-dúnıesin úıirip turar bir sıqyrdyń bar ekenin Vera ǵana biledi. Onyń aıaǵyn kerbez basýy «Men – etikshimin!» degen dep, maqtanyshyn bildiretin sekildi. Názıra JÁRIMBETOVA, «Egemen Qazaqstan». QOSTANAI.