Dýlatı dúnıetanymy

XVI ǵasyrda tarıhı áde­bıet­tegi kórnekti jazba es­­kert­kish «Tarıh-ı-Rashıdı» qun­­dy derekkóz retinde álem ­zert­teýshileriniń nazaryn aýdardy. Álemge áıgili tarıhshy, fılosof, ǵu­lama aqyn, dıplomat, ás­ke­rı qolbasshy Muhammed Haı­dar Dýlatıdiń dinı-fılo­sofııalyq jáne ǵylymdaǵy ta­nymdyq oı-pikirlerin, qóz­qa­rastaryn talqylaý arqy­ly za­man talabyna saı pikirler­di tal­­­­daýdyń mańyzdy eke­nin aıt­qan­­ Fılosofııa, saıasat­taný já­­ne din­­taný ınstıtýty­nyń dırek­­to­ry, akademık Serik Seıdýmanov ǵalym eńbek­teri Qazaqstan­daǵy ádiletti­lik qaǵıdattaryn or­nyq­tyrý men nasıhattaýdyń tarıhı jáne ıdeıalyq bastaýlary­na arqaý bolatyndyǵyn atap ótti.

«Tarıh-ı-Rashıdı» kitaby men «Jahanname» dastany, ǵu­lamanyń tarıhı tulǵasy men eńbek joly Qazaq mem­le­kettiligi men Ortalyq Azııa elderiniń tarıhyn zert­­­teýshilerdiń ara­synda zor qy­zyǵýshylyq tý­ǵyzdy. M.Dýlatı jazǵan «Ta­rıh-ı-Rashıdı» tarıhı-me­mýar­­lyq shyǵarmasy men «Ja­han­na­me» poemasy álemdik má­de­nıet­tiń qazynasyna endi. «Ta­rıh­-ı-Rashıdı» – qazaq han­dy­ǵynyń qurylýyn, XIV–XVI ǵasyrlardaǵy tarı­hı oqı­ǵa­lar­dy ensıklo­pedııalyq túrde sıpattaıtyn shyǵarma. Túrki tilin­de (shaǵataı dıalek­tisin­de) ja­­zyl­ǵan fıloso­fııa­lyq stıl­degi «Jahan­name» ne­giz­gi adamzattyń máde­nıeti men qun­dylyqta­ryn shynaıy sú­ıis­penshi­lik pen poe­tı­kalyq qa­byldaý ­bolyp taby­lady», dep atap ótti S.Seıdýmanov.

1999 jyldyń kúzinde Muham­med Haıdar Dýlatıdiń týyl­­ǵanyna 500 jyl toldy. Bul data IýNESKO jáne odan tys aýmaqta atalyp ótip, ǵulama murasyna degen qy­zy­ǵýshylyqty odan saıyn art­tyra tústi. Osy rette M.H.Dýlatı mura­syn aýdarýǵa, júıeleýge, ja­rııa­laýǵa basshylyq etken mar­qum shyǵystanýshy, akademık Ábsattar Derbisáliniń eńbegi aıryqsha. Osy oraıda UǴA akademıgi, Ál-Fa­rabı atyn­daǵy Qazaq ulttyq ýnı­versıteti tarıh fakýlteti­niń kafedra meńgerýshisi, tarıh ǵy­lymdarynyń dokto­­ry, professor Bereket Kári­­baev «Muhammed Haıdar Dýla­­tı jáne Qazaq han­dy­ǵy tarı­hy­nyń derektik má­­­se­­­le­leri» atty baıandamasyn­da «Ta­rıhı-ı-Rashıdı» shy­ǵarmasy naq­ty tarıhı oqı­ǵalardy, máde­nı antro­po­lo­gııalyq sıpattaǵy má­li­met­terdi qamtıtyndy­ǵy­men qundy ekenin alǵa tartty. «Shyǵarmadaǵy Qazaq han­dyǵynyń qurylý, kúsheıý jáne «ýaqytsha» álsireý kezeń­de­rine qatysty de­rekterdi orı­gınal­dy ári ne­gizgi jáne eń bas­ty máli­met­teri qataryna jat­qyza­myz. Qazaq eliniń táýel­siz­dik alýy­men Dýlatı esimi qa­lyń jurtshylyqqa tanymal bola bastady. Qazirgi kún­­de Muhammed Haıdar Dýlatı­diń esimi men onyń «Tarıh-ı-Rashıdı» eńbegi qa­zaq eli­niń ta­rıhynda ózine la­ıyq­­ty baǵa­syn aldy dep senimmen aıtýǵa bolady», deıdi akademık.

Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynyń bas ǵy­lymı qyzmetkeri, UǴA kor­res­pondent-múshesi, fılosofııa ǵylymdarynyń dok­­tory, professor Nata­lıa Seıdahmetova túr­ki ha­lyq­­ta­rynyń ortaq ta­rı­hı-má­de­nı murasyna aınal­ǵan «Ta­rı­hı-ı-Rashıdı» shy­ǵar­­masy­na, onyń tereń ma­ǵy­na­ly qu­­ry­­ly­my­na toqtal­sa, «Buqara­­lyq sana­daǵy ha­lyq­tyń batyr­­lar jyr­la­ry­nyń aıshyq­ta­lýy» baıan­damasynda rýhanı antro­pologııalyq sıpat­taǵy adam qundylyqtary qata­ryn­da epostar, jyrlardyń tár­bıe­lik róli­niń aýqymdyly­ǵyn ıns­tı­týttyń Fıloso­fııa ortaly­ǵy­nyń jetek­shi­si, fıloso­fııa ǵylymdary­nyń doktory, professor Cerik Nurmuratov til­ge tıek etti. «Qazaq halqy­nyń ót­­keni jónindegi jazba derekter­­de qalǵan dúnıeler óte az. Al halyq tarıhyn jazý ońaı­ǵa túspeıdi. Muhammed Haı­dar Dýlatı shyǵarmashylyǵy­nan folklor, batyrlar jy­rynan sýsyndaǵanyn anyq baıqaı­myz. Búginde tarıhı oqıǵalardyń mańyz­dy tus­tary saqtalǵan qa­zaq folkloryna jıi ora­­lýy­myzdyń basty sebe­bi, kósh­peli taıpalar tarı­hy­nyń bel­gisiz, kúńgirt kezeń­derin aıqyn­daýda ha­lyq ańyz­daryn paıdalaný, kóz­qarasy men fılosofııasyn tujyrymdaýda róliniń jo­ǵary ekenin kórsetedi», deıdi S.Nurmuratov.

Ǵalymnyń jeke ómirbaıa­nyna baılanysty derek­ter­di alǵa tarta otyryp, «Ta­rıh-ı-Rashıdı» eńbegindegi dinı kate­gorııalarǵa toqtal­ǵan ıns­tıtýttyń bas ǵy­ly­mı qyz­metkeri, fılosofııa ǵylym­darynyń doktory, professor Baqytjan Sater­shı­nov «Muhammed Haıdar Dýla­tı­diń dinı kózqaras­tary men qaı­­ratkerligi» baıan­­­da­masynda Úndistan­nyń Kashmır ólke­sindegi dinı ­toptar men aǵym­­darǵa qatysty derekter­men bóli­sip, ǵylymı talqy­laýǵa su­ra­nyp turǵan maǵ­lumattar­dy alǵa tart­ty. Ǵalymnyń ­aıtýynsha, Dýla­tıdiń rý­hanı murasy orta­ǵasyrlyq rýhanı jádiger re­tinde Úndistanda, Pákistanda, Ba­tys Eýropada keńinen ta­ny­mal bolǵanymen, kezinde ­ım­pe­rııalyq solaqaı saıasat­tyń saldarynan óz elinde tarıhı tanymnan tys qaldy. «Kóbi­ne Myrza Haıdar týraly negiz­gi má­li­metter onyń óziniń «Tarıh-ı Rashıdı» shy­ǵar­masynan belgili. Al aqyn­dyq murasynan qalǵan jal­ǵyz shyǵarma – ertegi úlgi­simen qurylyp, túrki tilinde ja­zylǵan – «Jahanname» das­tany. Bul shyǵarma Ber­lın qala­lyq kitaphanasynda saq­taýly tur. Muny belgili ­bash­qurt ǵalymy Ahmet Zákı Ýálıdı kez­destirgen. Kólemi 125 betten turatyn qoljaz­bany 1814 jyly Molda Omar ıbn-Qashy kóshir­gen. Alaı­da ózgeristerdi engizý Haıdar myrzanyń bul eńbegi áli qalyń oqyrman­nyń qoly­na tıe qoıǵan joq. Dýlatı­diń qa­zaqtyń rýhanı mádenıe­ti men dú­nıetanym­dyq júıe­si tarı­hyndaǵy oıshyl retin­de ala­tyn orny osy kúnge deıin basy tolyq ashylmaı kele jat­qan másele», deıdi professor.

M.Dýlatıdiń tulǵalyq bol­­mysynyń qalyptasýy­na túrkilik kóshpeli dúnıeta­nym men ıslam dininiń áser-yqpa­ly jaıynda «M.H.Dýlatı­diń dúnıetany­my jáne osy zamanǵa berer óne­­­gesi» baıandamasynda Memlekettik or­talyq mýzeı Mýzeılik derekta­ný jáne qoljazba bóliminiń je­tek­shisi Jasulan Beltenov baıan­dasa, Ál-Farabı atynda­ǵy Qa­zaq ulttyq ýnıversıteti fı­lo­sofııa jáne saıasattaný fa­kýl­teti dintaný jáne máde­nıet­taný kafedrasy­nyń aǵa oqy­týshysy, PhD M.Júzeı «Muhammed Haı­­dar Dýlatıdiń dinı kózqa­ra­­sy» taqyrybynda, Abaı atyn­­da­ǵy Qazaq ulttyq pedago­gıka­lyq ýnıversıtetinen ta­rıh ǵy­lym­darynyń kandıdaty, ­pro­fessor N.Atyǵaev «Muham­­med Haıdar Dýlatı jáne onyń Tarıh-ı-Rashıdı shyǵar­ma­sy» atty baıandama jasap, tulǵa jáne ­onyń qundy eń­bek­teri ha­qyndaǵy oı­laryn ortaǵa saldy.

ALMATY