Qudaıkól, Qulakól, Qarasor

aýyldarynda taý-tas qoparǵan kásiporyndar ekologııalyq talaptarǵa saı bolýy kerek Ekibastuzdyń Qudaıkól men Qulakól, Qarasor aýyldarynyń turǵan jeri tas pen qumǵa toly. Qatar ornalasqan qos aýylda ák tas, qıyrshyq tas, shaǵyl tas, qum óndiretin «Adına», «ATA-I-ACompany», «Asfaltbeton» «Geodezııa ı kartografııa-PV» atalatyn birneshe seriktestikter jumys jasaıdy. Qaptaǵan kenishter. О́ndiristi aýyldar. Aýyldar jumyssyz emes.  Aýyldyq aýmaqtardaǵy ınfraqurylymdy damytý maqsatynda mysaly, Qarasor ken baıytý kombınaty kirpish zaýytynyń qurylysyn júrgizýde. Negizgi seh daıyn tur. Qazir kirpishterdi keptiretin, kúıdiretin sehtar salynýda. Ken-baıytý kombınatynyń dırektory Tólegen Anabaevtyń aıtýynsha, kombınat buǵan deıin saz ben qum qazýmen aınalysty. Kirpish sapasy Ombyda zerthanalyq tekseristen ótipti. Kirpishter 1500 gradýstyq ystyqqa tózimdi. Bul, metallýrgııalyq óndiris oryn­dary zaýyttyń negizgi tutyný­shylary bolady degen sóz. Kásip­ker jylyna 30 mıllıon dana kirpish shyǵarýdy mejelep otyr. Kirpishke óz elimizden, Reseıden suranys kóp. Negizinde, qum men bal­shyqty ashyq ádispen qazyp alyp, ári qaraı paıdalaný maqsattaryna baılanys­ty túrli suryptarǵa bóledi. Qum negizinen metallýrgııa, mashına jasaý óndirisinde qalyp jasaýǵa, peskoblok, kespe tas, sý aǵar, bordıýr quıýǵa da paıdalanylady. Arnaıy baıytý jolymen shyny óndirýge de bolady. Tek qondyrǵylar bolmaı tur. Serik­testikten jylyna 200 myń tonnaǵa deıin qum bosatylady. Kombınat aýyl turǵyndaryn eńbekaqysy joǵary jumyspen qamtyp otyr. Ár kirpishtiń baǵasy 23 teńgeden. Zaýyttan 33-35 teń­ge­den jiberiledi. Zaýyttyń qury­lysyna 107,5 mıllıon teńge kóleminde ınvestısııa quıyldy. Al, Qudaıkólde jańa tehnologııa júıesimen áınek shyǵaratyn zaýyt salmaqshy kásipker qurylys zattaryn ákep te qoıypty. Osy­dan 4-5 jyl buryn Qulakól aýy­lyna sol kezdegi Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstri Áset Isekeshev kelip kádim­gi­deı jıyn ótkizgeni de bar. Biz kelesi kelgen Qulakól aýyly Temi­rjol aýyldyq aýmaǵyna qa­raı­dy. Jumysshy-temirjolshy, ken­shi­ler turady. Munda da sol, burq-burq tas qoparǵan, qum qazǵan kásiporyndar. Árli-berli júrgen mashınalar, basqa tolyp jatqan tehnıkalar. Qyzý jumys. Qaınaǵan tirlik. Biraq, máseleniń mánisi nede?.. – Aýylǵa jumys kózi bolǵany­men, qorshaǵan ortaǵa edáýir zııa­ny tıip turǵany mazalaıdy. Kenish­terden ushatyn shań-tozań zııan. Jelsiz kúnderi qap-qara shań basyp ketedi. Kenishterdiń qazý-tasý jobalarynyń basqadaı jolyn tabýǵa bolmas pa eken? – deıdi turǵyndar ótinishterin aıtyp. Bizdiń oıymyzsha da turǵyn­darǵa arnaıy ótemaqy tóleý nemese kásiporyndarǵa ekologııalyq talapty kúsheıtken durys sııaq­ty. Ekibastuzdyń ózindegi bir­neshe kásiporyn qazir aýa , qor­shaǵan ortany lastaǵandary úshin zań aldynda jaýap berýde. Aýyldardyń malyn da, adamyn da ýlaýǵa jol berýge bolmaıdy. Jarqyratyp meshit salyp bergen kásiporyndarǵa rahmet, endi ári qaraı jalǵastyryp, bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligin eskerse. Kireberis aýyl joldarymen qıyrshyq tas, qum tasymaldanady, sondyqtan aýyldaǵy joldy saqtaý, jasaý, kútý kenishterdiń moınynda. Aýyldyqtar aıtqandaı, ken qazyp, tas qoparmas buryn qorshaǵan ortaǵa zııan tımeıtindeı jobalar jasalýy tıis edi. Shetel­dik jańa tehnologııalar qajet­tigi aýa tazalyǵy úshin, adamdar densaýlyǵy úshin kerek. Bıyl aýyldarda «Aq bulaq» baǵdar­lamasy arqyly geologııalyq barlaý jumystary jasalyp, ár úıge sý keletindeı qubyrlar tar­tyl­maqshy eken. Aýyldar kúndelikti qalaǵa 3 tonna sút aparyp tura­dy. Arnaıy mashına bar, lıtri 100 teńgeden. Turǵyndardyń óz­derinde, mysaly, aýylda 104 úı bolsa, sonyń 80-i jeńil kólik minedi eken. Aýyldarǵa 5 dúken, 1 qoǵamdyq tamaqtandyrý nysany, 1 naýbaıhana qyzmet kórsetedi. Shaǵyn jáne orta kásipkerlikpen 46 adam aınalysady. Bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligi sheń­berinde «Maralova» atty jeke kásip­kerlik áleýmettik dúkeni ashyl­­ǵan. Mal jetedi. Dastarqan mol. Mysaly, Sembaı Mákeevtiń «Tasbolat» ShQ-da 500 qoı, 130 iri qara mal, Omarov Seriktiń «Ábilmansur» ShQ-da 150 iri qara, 100 jylqy, 200 qoıy bar bolsa, Qaıyrjan Ysqaqovtyń «Zaman» ShQ, «Ramazanov» ShQ-lary árqaısysy 30 gektardan kartop egetini bar – 17 aýylsharýashylyq qurylymy jumys jasaıdy. Aldaǵy ýaqytta «Qudaıkól» sharýa qojalyǵy 2 myń gektar jerge kartop egip, kókónis ósirmekshi. Bıylǵy kúzde sharýashylyq 30 gektar sýarmaly alqaptan 450 tonna kartop jınady. О́nimniń 90 tonnasyn tuqymǵa qaldyryp, qalǵanyn Pavlodar men Ekibastuz qalalarynyń saýda oryndaryna ótkizip, Qudaıkól men Qarasor orta mektepteri ashanalaryna kar­toppen kómektesti. Al, Er­bolat Abdýalıev 30 gektar jerge kartop salyp, kúzde ár gektarynan 240 sentnerden ónim jınady. Sýarmaly egistik jerdi ulǵaıtty. Bıznes joba jasap, «Damý» qory arqyly kásipkerligin keńeıtýde. Flaýmm Vıktor bolsa, menshikti traktorymen búkil aýyldyń shóbin shaýyp beredi. Artylǵanyn satady. Aýylda nemis, orys, ýk­raın, moldovan, tatar, ıngýsh-cheshen, ýdmýrttar deısiz be, qazaq­pen aralasyp-quralasyp yn­tymaqta ómir súrýde. Úsh aýylda 2 myńnan artyq adam turady. Temirjol boıyn­daǵy Qulakól aýylyna «Qazaq­stan temir joly» AQ 30 páterli 15 úı salyp beripti. Syrty sándi bolǵanymen, úıler qysta sýyq kórinedi. Aýylǵa sýdy jetkize­tin de osy temirjol qyzmeti. Qudaı­kól, Qarasor sııaqty Qula­kól de «Aq bulaqty» kútip otyr. Byltyr «Qazaqstan temir joly» ulttyq kompanııasy AQ-qa qarasty «Temirjolsý» mamandary «Móldir bulaq» degen ózderiniń baǵdarlamasy aıasynda temirjol beketterin aralap, sýmen qamtamasyz etý nysandarynyń jaıymen tanysypty. Qazir sýmen jabdyqtaý, káriz qubyrlary men qural-jabdyqtaryn jańartý, nysandardy kúrdeli jóndeýden ótkizý men sýdyń sapasyn jaq­sartý maqsatynda jumys jasalynýda. «Temirjolsý-Pavlodar» JShS-ne qarasty oblys kóleminde 22 stansa bolsa, sonyń biri – Qulakóldegi «Maıqaıyń» stansasy. Aýyl turǵyndarynyń bar­lyǵy stansanyń, ıaǵnı temirjol qudyqtarynyń sýyn paıdalanady. Biz kórgen úsh aýyldyń tynys-tirshilikteri jaqsy, dastarqan mol, mal-jan aman. Aýylǵa keregi áleýmettik jaǵdaılardyń túzelýi – mektepterdiń kúrdeli jóndeýleri, jylý qazandyqtarynyń jańar­tylýy, jol men sý máselesi. Eń bas­tysy, ken qazǵan, taý qopa­ryp, tas óndirgen, taý-taý qum úı­­gen kenishter bar aýyldardyń den­saýlyǵyna da basa nazar aýdaryp, ekologııalyq ahýaldy da saqtaýy kerektigin umytpaıyq. Farıda BYQAI, «Egemen Qazaqstan». Pavlodar oblysy, Ekibastuz.