BES AIDYŃ BIIK BELESI

Elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damý kórsetkishi ústimizdegi jyldyń bes aıynyń qorytyndysynda 8,3 paıyzdy qurady. Bul daǵdarys salmaǵyn serpip tastaǵan Qazaqstan ekonomıkasynyń qaıtadan qarqyndy damýǵa bet alǵandyǵyn bildiretin kórsetkish. Ústimizdegi jyldyń birinshi toqsannyń qorytyndysynda damý deńgeıimiz 6,7 paıyzdy quraǵan edi. Sodan eki aı ótisimen 8,3 paıyzdyq bıikke kóterilippiz. Demek, baǵytymyz – durys, qarqynymyz – qaryshty, tabysymyz – tolaıym. Árıne, bul tabys ońaılyqpen kelgen joq. Elimizdi daǵdarys ahýaly keýleı bastaǵan 2007 jyldan bastap, onymen kú­restiń strategııasy aıqyndalyp, ba­ryn­sha jedel is-qımyldar jasalǵandyǵy belgili. Sóıtip, tóteden tóngen qıyndyqty eńserip kettik. Jáne onymen de toqtalyp qalmadyq. Daǵdarys qaýpimen alysa júrip Elbasynyń sara basshylyǵymen aldaǵy kúnderdi de oılastyra júrdik. Sonyń nátıjesinde Qazaqstanda álem elderiniń arasynda alǵashqylardyń biri bolyp daǵdarystan keıingi damýdyń naqty baǵdarlamasy ómirge keldi. Bıylǵy jyl­dyń basynda jasaǵan halyqqqa arnalǵan Joldaýynda Elbasy osy ýaqytqa deıingi jınaqtaǵan tájirıbelerdi qoryta otyryp, elimizdiń 2020 jylǵa deıingi onjyldyq damý strategııasyn belgilep berdi. Osy strategııany qolǵa ustaǵan Úkimet jedel áreketke kirisip, strategııany júzege asyrýdyń sharalaryn ázirledi. Sóıtip  elimizdegi kásipkerlikti damytýdyń, ınvestısııa tartýdyń uzaq merzimdi baǵdarlamalary ázirlendi. Osylardyń negizinde údemeli ındýstrııalyq-ınno­va­sııalyq damýdyń 2014 jylǵa deıingi baǵ­darlamasy dúnıege keldi. Muny bes­jyldyq jospar dep atasaq ta artyq emes. Mine, osy sharalardyń as­tarynda daǵdaryspen kúre­stiń elimizde qalyptasqan tıim­di ádis-tásilderi odan ári iske asyrylýda. Sonyń biri retinde ótken jyly óz tıimdiligin ba­rynsha dáleldegen “Jol kar­tasy” baǵdarlamasyn aıtýǵa bo­l­ady. Bul baǵdarlama bıylǵy jyly taǵy da jalǵasyn tapty. Iá, bıylǵy jyl Úkimet úshin qar­ba­lasy kóp sharýamen bastaldy. Jyl ba­synan bastap Reseı, Belarýs elderimen bi­rigip Keden odaǵynyń qury­lýyna baılanysty onyń tıisti tetikterin, quqyqtyq bazasyn qamtamamyz etý ba­ǵy­tynda kóptegen jumystar júrgizildi. Keden odaǵy quryl­ǵan soń onda ár eldiń ózindik ulttyq múddesi bolatyndyǵy belgili. Qazaq­standyq múddeni qorǵaý úshin aýyr kelissózder júrgizýge de týra keldi. Bir qýanyshtysy, osy baǵytta júrgizilgen kelissózder barysynda elimiz­diń ulttyq múddesi artyǵymen qorǵaldy dep aıtýǵa bolady. Mine, ústimizdegi jyldyń bes aılyq qorytyndysynyń bıik belesi osyndaı kóptegen jumystardy úılestire júrgizý arqyly baǵyndyrylǵan bolatyn. Osyndaı qat-qabat sharýalardyń arasynda Úkimet basshysy Kárim Másimov ýaqyt taýyp, jekelegen el óńirlerinde de bolyp qaıtty. Sonyń mańyzdy biri retinde ótken aptadaǵy Shyǵys Qazaqstan, Jambyl oblystaryna jasalǵan sapar­lardy aıtýǵa bolady. Bir sheti Tarbaǵataı, Saýyr-Saıqan taýlarynan bastalyp, ekinshi sheti Sibirdiń nýly ormandaryna ulasatyn, aıbarly Altaı taýy men arnaly Ertis ózeniniń alabyna ornalasqan Shyǵys Qazaqstan oblysy elimizdegi eń damyǵan ónerkásipti óńirlerdiń biri. Oblystyń syrtqy shekarasy Qytaı men Reseı sekildi alyp eldermen shektesip jatqandyqtan óńirdiń saýda-ekonomıkalyq turǵydan perspek­tıvalyq baǵyttary da mol. Oblysqa tájirıbeli basshylardyń biri Berdibek Saparbaev ákim bolyp kelgen soń Shyǵys Qazaqstannyń ekinshi tynysy ashyla bastaǵandaı. Máselen, ótken jyly Elbasynyń tapsyrmasymen qolǵa alynǵan “Jol kartasyn” júzege asyrýda aldyńǵy qatardan kórine bildi. Ústimizdegi jyldyń qańtar-mamyr aılarynyń aralyǵynda 233,7 mıllıard teńgeniń ónerkásip ónimderi óndirildi. Bul ótken jyldyń osy merzimimen salystyrǵanda 1,5 ese artyq. Al aýyl sharýashylyǵyndaǵy óndiris kólemi 29,6 mıllıard teńgeni qurap, ótken jyldyń atalǵan merzimindegiden 9,6 paıyzǵa asyp tústi. Mine, osyndaı jaqsy kór­setkishter basqa salalardan da baı­qalyp otyr. Qysqasyn aıtqanda, oblys daǵdarystan keıingi kezeńde damýdyń qaryshty qadamyn kórsete bastady. Degenmen, sońǵy eki jyldan beri bul óńirde túrli tabıǵat qubylystaryna baılanysty kóldeneń týyndaǵan qıyn­dyqtar da barshylyq. О́ńir halqyna, ásirese, ótken qys óte aýyr tıdi. Oblysta údemeli ın­dýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdyń mem­lekettik baǵdarlamasyna sáıkes júzege asy­rylatyn jobalardyń aýqymy da qomaqty bolyp otyr. Jalpy, jıyny 446,9 mıllıard teńgeni quraıtyn 22 joba júzege asyrylmaq. Al oblystyń óz enshisinde jıyny 34,9 mıllıard teńgege baǵalanyp otyrǵan 14 ınvestısııalyq jobany júzege asyrý mindeti tur. Bul jobalar iske qosylǵan jaǵdaıda 7 myń turaqty jumys orny qurylýǵa tıis. Mine, osyndaı oblys ómirindegi mańyzdy oqıǵalarǵa baılanysty bolsa kerek, Elbasynyń tikeleı tapsyrmasy boıynsha Úkimet basshysy Kárim Másimov ótken aptada osy óńirge arnaıy issaparmen keldi. Bul sapardy sońynan iz tastaǵan mańyzdy saparlardyń biri boldy dep aıta alamyz. Premer-Mınıstrdiń sapary qazaq halqyna Abaı men Shákárim, Muhtardaı da­na­lardy bergen qasıetti Semeı topyraǵynan bastaý aldy. Sońǵy birqatar jyldardan beri osy qaladaǵy jylý júıeleriniń toz­ǵyn­daýyna baılanysty qala halqynyń qystan áýpirimdep shyǵyp kele jatqandyǵy belgili. Negizgi problema – 1934 jyly salynyp, qural-jabdyqtary ábden eskirgen birinshi jylý-energetıkalyq ortalyqtyń qalany durys jylýymen qamtamasyz ete almaı otyr­ǵandyǵy. Osyǵan oraı ony qaıta jań­ǵyrtýǵa respýblıkalyq bıýdjetten 1 mıl­lıard 240 mıllıon teńge bólinip, jańa jylý qazandyǵyn salý jumysy qolǵa alynǵan bolatyn. Úkimet basshysy eń birinshi osy jylý-energetıkalyq ortalyqqa kelip, onyń jumysymen jan-jaqty tanysty. Qalanyń Jańasemeı atalatyn bóligin jylýmen qamtamasyz etýge tıis osy ortalyqtyń jumysymen Koreıanyń “Qus joly” fırmasy shuǵyldanýda. Kárim Qa­jym­qanuly osyndaǵy bý qazandyǵynyń qu­rylysyn kórgennen keıin osy jerde kósh­peli jıyn ótkizdi. “Qus joly” kom­pa­nııa­synyń basshysy Lı myrza ortalyq qu­ry­ly­synyń belgilengen ýaqytta iske qo­sy­latyndyǵyna Úkimet basshysyn sendirdi. Kóshpeli jıyndy qorytyndylaǵan Kárim Másimov eger ınvestor óziniń ortalyqty jańǵyrtý jónindegi mindettemesin oryn­daı­tyn bolsa, Úkimetten qoldaý bolatyndyǵyn, al qandaı bir kúrdeli másele paıda bolyp, is tuıyqtalatyn bolsa, muny sheshýdi ózderiniń qolǵa alatyndyqtaryn jetkizdi. Sonymen qatar, Úkimet basshysy Tabıǵı monopolııalardy retteý agenttigine aımaqta halyq úshin tarıftiń negizsiz kóterilýine jol bermeýin tapsyrdy. “Semeı úshin qýatpen, sonyń ishinde jylýmen qamtý  eń basty másele bolyp otyr. Biz bul jóninde kópten beri aıtyp kelemiz. Memleket bas­shysy da osy máselege kóńil bólýde” dep atap kórsetti Premer-Mınıstr. Joǵaryda Shyǵys Qazaqstannyń ótken aýyr qys pen kóktemgi tasqynnan qatty zardap shekkenin aıtqan bolatynbyz. Atalǵan zardaptardy joıý úshin Úkimet qorynan 4 mıllıard 6,2 mıllıon teńge bólinbek. Osy qarjyǵa oblystyń 15 qalasy men aýdanynda jaǵalaýlardy bekitý, turǵyn úı­lerdi salý men jóndeý jumystary júrgizilmek. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Kúrshim aýdanyndaǵy Baraq batyr aýylynda jáne Tarbaǵataı aýdanyndaǵy Jantekeı aýylynda salynatyn 2 mektepti qar­jy­lan­dyrý máselesin sheshti. Al Tarbaǵataı aýdanyndaǵy Kókjyra aýylynda salynatyn 600 oryndyq mektepti qarjylandyrýǵa qajetti 977,5 mıllıon teńge Úkimet qorynan bólinip otyr. Osyǵan baılanysty qazir bul óńirde jekelegen aýyldarda jańa turǵyn-jaılar salý isi qyzý júrip jatyr. Kókjyra aýylyndaǵy qurylys bary­sy­men tanysqan Premer-Mınıstr osyndaǵy aýyl adamdarymen sóılesip, kóktemgi sý tasqyny zardaptaryn joıý jónindegi barlyq jumystar Nursultan Nazarbaevtyń tap­syr­masy boıynsha júrgizilip jatqan­dyǵyn jetkizdi. Ústimizdegi jyldyń qazan aıynda, ıaǵnı qurylys jumystary aıaqtalar tusta osy Kókjyra aýylyna qaıta kelip, búgingi atqarylyp jatqan isterdiń nátıjesin kóre­tin­digin aıtty. Aýyl aqsaqaldary el Prez­ı­dentine, Úkimetke, oblys ákimdigine ózderine qınalǵan shaqta qol sozyp, úlken kómek kór­set­kenderi úshin alǵystary men rıza­shy­lyqtaryn bildirdi. Munan keıin Úkimet basshysy О́skemen taýyq fabrıkasynda bolyp, osy jerdegi júzege asyp jatqan ınvestısııalyq jobanyń barysymen tanysty. Onyń jalpy quny 2,6 mıllıard teńgege baǵalanǵan. Joba júzege asqan jaǵdaıda jylyna 20 myń tonna broıler etin óndirýge bolady eken. Oblystaǵy qazirgi tańdaǵy júzege asý ústindegi ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵyttaǵy irgeli jobalardyń biri “Kazsınk” JShS qolǵa alǵan “Jańa metallýrgııa” jobasy bolyp tabylady. Bul joba júzege asqan jaǵdaıda jyl saıyn 70 myń tonnaǵa deıin tazartylǵan mys, 100 myń tonnaǵa deıin qara qorǵasyn óndirýdiń múmkindigi qalyptaspaq. Jobanyń jalpy quny 96,9 mıllıard teńge turatyn bolsa, onyń 63,9 mıllıard teńgesi – jeke menshik qarajat, 33,2 mıllıard teńgesi – nesıe qarjysy. Onyń aıaqtalýy ústimizdegi jyldyń je­l­toq­sanyna belgilenip otyr. Joba qury­lysyn júrgizý kezinde 1234 adam jumyspen qamtylsa, ol iske qosylǵanda 567 turaqty jumys orny paıda bolmaq. Úkimet basshysy Kárim Másimov О́skemende ótken forýmda Shyǵys Qazaqstan oblysynda júrip jatqan jumystarǵa jaqsy baǵa berdi. “Men osy aımaqta ótkizgen eki kúnniń ishinde, tutastaı alǵanda, álemdik ekonomıkalyq daǵdarys saldaryn eńserýde oblysta betburysty jaǵdaıdyń qalyptasyp otyrǵandyǵyn baıqadym. Bul jetistikke sizder qol jetkizdińizder” dep atap kórsetti. Munan keıin sapar Jambyl oblysynda jalǵasty. Premer-Mınıstr bul óńirge kelisimen “Batys Eýropa-Batys Qytaı” halyqaralyq tranzıttik dáliziniń 536-593 shaqy­rymyndaǵy ýchaske qurylysymen tanysty. Elimiz úshin bul dálizdiń mańyzy erekshe bolyp otyr. Premer-Mınıstr, sondaı-aq Aısha bıbi ke­se­nesinde, Qazaqstan-Qyrǵyzstan she­ka­rasyndaǵy kedendik baqylaý-ótkizý pýnk­tinde, “Amangeldi” JShS shıki munaı óndi­retin zaýytynyń qurylysynda, mıneraldy tyńaıtqyshtar zaýytynda, Qarahan kese­ni­sinde boldy. Tarazda Premer-Mınıstrdiń qatysýymen “Salamatty Qazaqstan” baǵd­ar­la­masynyń jobasy tal­qylandy. Osy talqylaý ba­rysynda Úkimet basshysy halyqtyń densaýlyǵy men bilim alýyna qatysty baǵdarlamalardyń elimiz úshin óte mańyzdy ekendigin atap kórsetti. “Jambyl oblysynda oń úrdister bar. Tutastaı alǵanda, Memleket basshysynyń tapsyrmalary pysyqtalýda, ındýstrııalyq bóligi oryndalyp jatyr” deı kelip oblystyń jańa basshylyǵynyń jumysyna rızashylyǵyn bildirdi. Osy aptanyń basynda Úkimet basshysy Úkimet múshelerimen, oblys basshylarymen birigip selektorlyq keńes ótkizdi. Onda bi­rinshi másele retinde bıylǵy jylǵa ar­nalǵan “Jol kartasy” baǵdarlamasynyń júzege asý barysy qaraldy. Atalǵan baǵdarlamany naqty júzege asyrý jumystary qyzý qarqyn ala bastaǵan. Osy iske bólingen 133 mıllıard teńgeniń qazirge deıin 41 paıyzy ıgerilipti. Jumys barysy Batys Qazaqstan, Qostanaı, Mańǵystaý oblystary men Astana qalasynda jaqsy júrýde. Olarda orta eseppen alǵanda qarjynyń 45 paıyzy ıgerilgen. Úkimet basshysy onlaın rejiminde ınteraktıvti baılanys arqyly barlyq oblystar basshylarymen baılanysqa shyǵyp, baǵdarlamanyń júzege asý jaıyn pysyqtady. Sóz alǵan qaı óńirdiń basshysy bolmasyn atalǵan máselede problemanyń joq ekendigin aıtyp, jyl aıaǵyna deıin qarjynyń tolyq ıgeriletindigin jetkizdi. Osy otyrysta bıznestiń aldyndaǵy ákimshilik kedergilerdi shekteýge qatysty atqarylyp jatqan jumystar da sarapqa salyndy. Osy másele boıynsha baıandama jasaǵan Ekono­mıkalyq damý jáne saýda mınıstri Janar Aıtjanova ruqsat berý júıesin jetildirý máselesine baı­la­nysty qoldanystaǵy zańdarǵa tolyq­ty­rý­lar men ózgerister engizý týraly jańa zańnyń jobasyn jarııa etti. Osy boıynsha ruqsat berýge qa­tysty 1015 qujat ázirleý úrdisi endi 331 birlikke azaı­ty­latyn boldy. Bul kásipkerler úshin jıyny 27 mıl­lıard teń­geniń shy­­ǵyn­da­ryn únem­deýge múm­­kindik beredi eken. Úkimet bas­shysy “Jol kar­tasy” aıa­syndaǵy qarjy re­sýrstaryn tıimdi paıdalaný máselesin erekshe atap kórsetti. Baǵdarlamany júzege asyrý barysynda únem­degen qarjyny aýyl­dyq jerlerdegi áleýmettik jobalardy iske asyrýǵa baǵyttaý qajettigin aıtty. Osyǵan oraı Eńbek jáne halyqty áleý­met­tik qorǵaý mınıstrligine osy másele boıynsha tıisti qaýly ázirlep, ony bir apta­nyń ishinde Úkimetke engizýdi tapsyrdy. Sonymen qatar, Bilim jáne ǵylym mınıstrligine “Jol kartasyn” júzege asyrý barysynda údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵdarlamaǵa qajetti mamandardy ázirleýge basymdyq berý jóninde tapsyrma berildi. Jalpy, atalǵan baǵdarlama aıasynda qarjy resýrstaryn tıimdi paıdalaný isine baqylaý jasaý Premer-Mınıstrdiń orynbasary Erbol Orynbaevqa júkteldi. 2009 jyldyń qorytyndysy boıynsha 60 mıllıard teńgeniń bıýdjet qarjysynyń ıgerilmeı qalǵandyǵy belgili. Úkimet basshysy osy máseleni tereń zerttep taldaý, ıgerilmeý sebepterin jáne oǵan kináli tul­ǵalardy anyqtap, tıisti jaza belgileý úshin arnaıy jumys tobyn qurýǵa tapsyrma berdi. Sondaı-aq osy selektorlyq keńeste Úkimet basshysy Parlament depýtattary tarapynan osy memlekettik ókiletti organǵa ratıfıkasııalaý úshin engiziletin halyq­aralyq kelisim jobalarynyń mem­lekettik til men orys tilindegi jobalardyń ara­syndaǵy sáıkestikke baılanysty synı eskertpelerdiń kelip túskendigin aıtyp, osy baǵytta jiberilgen árbir qateliktiń halyqaralyq kelisimniń mazmunyn burmalaýǵa yqpal etetindigin, al munyń ózi Qazaqstannyń halyqaralyq bedeline nuqsan keltiretindigin atap kórsetti. Osyǵan baılanysty memlekettik organdardyń basshylaryna halyqaralyq sharttardyń qazaq jáne orys tilderindegi mátinderiniń dálme-dáldigin qamtamasyz etý tapsyryldy. Aldaǵy ýaqytta bul másele qatań baqylaýda bolmaq. Bul iske árbir organnyń birinshi basshysy jeke jaýap beretin bolady. Suńǵat ÁLIPBAI.