• 21 Qańtar, 2015

Reseıdegi qazaq batyrlary

650 ret

kórsetildi

26 mın

oqý úshin

Egemen Qazaqstan

Jeńistiń 70 jyldyǵy jaqyndaǵan saıyn oıymyzǵa bir oqıǵanyń oqtyn-oqtyn orala bergeni bar. Ol osy taqyrypqa baılanysty sonaý 60-shy jyldardaǵy «Lenınshil jas» gazetinde jylt ete túsken jańalyq edi. Iá.., ıá... Esimizde. Jeńistiń 20 jyldyǵy qarsańy-tyn. Basylym respýblıkamyzdaǵy Uly Otan soǵysyna qatysýshylardy úzbeı jazyp kórsetýmen birge, Qazaqstannan tys jerlerdegi qandas maıdangerlerdi qamtýǵa da jaqsy qadam jasady. Sonyń nátıjesinde el-jurt 1941-1945 jyldardaǵy Belorýssııa men Ýkraına, Moldavııa men Prıbaltıkadaǵy shaıqastarda erlik kórsetken qandastarymyz týraly estip bildi. Oǵan qol jetkizgen nárse sol respýblıkalarǵa arnaıy baryp, jerlesterimiz jónindegi arhıv materıaldarymen tanysýdan soń ómirge kelgen jýrnalıst Telman Januzaqovtyń «Qaharmandar» atty ocherkter sıkly men jazýshy Qalaýbek Tursynqulovtyń «Alysta qalǵan aǵalar» maqalalar serııasy jáne ólketanýshy Ábdirahman О́mirjanovtyń «Tas taqtadaǵy tizimder» týyndysy bolatyn. Osydan keıin joǵarydaǵydaı umtylys qazaq baspasózinde qaıta baıqala qoımady. Al eger sol úrdis jalǵasyn taýyp, óz arnasyn keńeıtken jaǵdaıda jazylatyn da, tabylatyn da tyń taqyryptar kóp edi. Nege deseńiz, Uly Otan soǵysynda Reseıdiń Qazaqstanmen shektesetin Astrahan, Orynbor, Omby, Novosibir oblystarynda jasaqtalǵan áskerı quramalarda bizdiń qandastarymyz mol bolǵan. Buǵan 1942 jyly RSFSR-diń Ońtústik Ýral óńirinde qurylǵan 190-shy dıvızııa komandıri general-maıor P.A.Artemevtiń: «Mundaǵy jaýyngerlik quramnyń 80 paıyzy qazaqtar edi», – degen bir sóziniń ózi anyq dálel. О́kinishke qaraı, osydan 74 jyl burynǵy qan-qasap soǵysqa Reseı jerinen attanǵan sol ata-ákelerimizdiń ómirin biz bilmeımiz. Taǵdyrlarynan habarsyzbyz. Erlikterinen estelik joq. Olaı bolsa, jaqyndap kele jatqan Jeńistiń 70 jyldyǵy qarsańynda nege osy iske kirispeske? 60-shy jyldardaǵy qalamger aǵalarymyz sekildi nege joǵarydaǵy aıtylǵan jerlerge baryp, izdeý-zertteý jumystaryn júrgizbeske? Osyndaı oımen, qurmetti oqyrman, taıaýda biz kórshi eldiń óz jerimizben shektesetin óńirlerine saparǵa shyqqan edik. Alǵashqy áńgime Uly Otan soǵysyna Reseıdiń Omby oblysynan attanǵan qazaqtar týraly bolmaq.

Esil erler-aı!..

Omby qalasyna kelip, «Sibir» qonaqúıine ornalasqannan keıin: «Jumysty A.S.Pýshkın atyndaǵy oblystyq kitaphanaǵa kirýden bastaǵanyńyz jón shyǵar», – dep aqyl-keńes berdi bizge mundaǵy «Móldir» qazaq mádenı qoǵamynyń dırektory Altynaı Júnisova. – «Sebebi, sizdiń osyndaı dúnıeler qajet-aý dep áneý kúni elektrondy poshtamen jibergen tizimińizdegi anyqtama kitaptaryńyzdyń bárine tapsyrys berip qoıǵanbyz. Ýaqyt ótkizbeı solardy bir qarap shyǵyńyz. Qalǵanyn keıin kóre jatarmyz». Sodan kóp ýaqyt ótpeı biz Altynaı aıtqan kitaphananyń úshinshi qabatyndaǵy oqý zalynda otyrdyq. Tapsyrys bergenderimizdiń ishindegi alǵashqy qolǵa alyp kórýge tıis dúnıemiz «Omskaıa pravda» gazetiniń 1941-1945 jyldardaǵy tigindisi bolatyn. Sodan keıingi oıǵa alǵan kitabymyz Omby oblystyq soǵys ardagerleri keńesiniń bastamasymen 1995-2010 jyldar aralyǵynda jaryq kórgen 7 tomdyq «Soldaty Pobedy» jınaǵy edi. Solarǵa qol soza bergenimizde, kózimizge «Omskıı kazahskıı kraevedcheskıı spravochnık» degen shaǵyn kitapsha tústi. Jınaq 2001 jyly osy qaladaǵy «Polıgrafıcheskıı sentr» jeke kásipornynan jaryq kóripti. Avtory Igilik Tursynov degen qandasymyz eken. Muqabanyń ishki betindegi tirkeý nómiri soǵylǵan kitaphana móri janynda anyqtamalyq ıesiniń: «Moeı lıýbımoı bıblıoteke. Iıýl. 2005 g.» degen qoltańbasy tur. «О́zi qazaqtar, onyń ishinde osy óńirdegi belgili qandastarymyz týraly bolsa, nege oqyp, tanysyp kórmeske? Múmkin osy jerden Uly Otan soǵysyna qatysqan ata-ákelerimiz týraly derekter kezdesip qalar?» – degen oımen jınaqty qolǵa alyp qaraı bastadyq. Mine, qyzyq! «Bir joqty bir joq izdep tabady» degendeı, Igilik Tursynovtyń biz sóz etip otyrǵan anyqtamalyǵynan kóptegen Uly Otan soǵysyna qatysýshylardyń qysqasha ómirbaıany shyǵa keldi. Avtorǵa rahmetimizdi aıta otyryp, oqyrmandarǵa solardyń ishindegi eń ataqtylaryn tanystyrýǵa kósheıik. Alǵashqy áńgimeni óziniń janqııarlyq erligimen kózge túsip, Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynylǵan ushqysh-radıst Tóleý Sársenbaevtan bastaıyq. Ol 1921 jyly Omby óńirindegi Novovorshavskıı aýdanynyń Qaraman aýylynda týǵan. 1939 jyly Qyzyl Armııa qataryna shaqyrylady. Irkýtsk qalasyndaǵy ushqyshtar ýchılıshesinde oqyp, 1942 jyly maıdanǵa jiberiledi. Keńes Odaǵynyń Batyry M.M.Voronkovtyń avıaeskadrılıasynda qyzmet etken qandasymyz aýylda qalǵan Qaırolla degen inisine: «О́rtengen ushaqty jerge qondyryp, áreń degende aman qaldyq», dep bir ret hat jazypty. 1943 jylǵy kezekti áskerı tapsyrmany oryndaý úshin áýege kóterilgende, ushqysh-radıst Tóleý Sársenbaev mingen PE-2 ushaǵy ekıpajy quramynda ushqysh R.Stepanıan, shtýrman M.Vıhr degen serikteri bolǵan eken. Olar Ýkraınanyń «Brıansk-Navlıa-hýtor Mıhaılovsk» baǵytyndaǵy temirjol telimin barlap qaıtýǵa tıis edi. Oıda joqta nemis ıstrebıtelderine tap bolady da áýe shaıqasy bastalady. Radıst Tóleýdiń aspandaǵy sol surapyldan jerge jibergen sońǵy habary: «Eshelon ústine qulaýǵa qaraı bet aldyq», bolypty. Anyqtamalyqtaǵy budan keıin nazar aýdarǵan adamdarymyz Luǵat Saǵyndyqov pen Dúıseke Músetov degen qandastarymyz edi. Bulardyń ekeýi de Uly Otan soǵysyna qatysqan jandar. Maıdan dalasyndaǵy ot keshýden oralǵan soń Luǵat aǵamyz Omby oblysynyń Novovorshavskıı aýdanyndaǵy «Cherlakskıı keńsharynda shopan bolyp eńbek etedi de Dúısekeń Lıýbınskıı aýdanyndaǵy «Severolıýbınskıı» keńsharynda dıqanshylyqpen aınalysady. Aıtaıyn degenimiz, keshegi maıdanger ekeýiniń bertingi beıbit ómirde baǵy janyp, Reseıdegi sanaýly qazaqtar arasynda Sosıalıstik Eńbek Eri degen joǵary ataqqa alǵashqylardyń biri bolyp qol jetkizgendigi. Buǵan Dúıseke Músetovtiń 1950 jyly óz brıgadasyndaǵy 1627 gektar egindik alqaptyń ár gektarynan 22,6 sentnerden ónim alýy men shopan Luǵat Saǵyndyqovtyń 1972 jyly ár 100 qoıdan 140-tan qozy órgizgen eren eńbegi negiz bolady. Jınaqtaǵy taǵy da sóz etýge turatyn tulǵalar dep maıdandaǵy tórt jylǵy joryqta Dańq ordeniniń tolyq ıegeri atanyp qaıtqan Álmuq Maıemerov pen 1945 jylǵy Jeńis paradyna qatysqan Qusaıyn Sársenovti aıtýǵa bolady. Aldymen Álmuq aǵamyzǵa qatysty derekterge toqtalaıyq. Ol 1922 jyly Omby oblysynyń Sharbaqkól aýdanynda ómirge kelgen. 1932-1934 jyldary ata-anasy balalaryn mektepte oqytý úshin kórshi aýdandaǵy «Borısovskıı» keńsharyna kóship barady da Ebeıti kóli mańynda turyp qalady. 1941 jyly soǵys bastalǵanda 19 jastaǵy Álmuq Maıemerov sol jerden, ıaǵnı, Moskalenko aýdanyndaǵy Jańaýyl eldi mekeninen maıdanǵa attanady. 1942-1943 jyldary 54-shi armııanyń quramyndaǵy general I.Fedıýnınskııdiń áskeri sapynda Lenıngrad túbindegi shaıqasqa qatysady. Volhov qalasy úshin bolǵan qyrǵyndaǵy asqan erligi úshin III dárejeli Dańq ordenin ıelenedi. Arada bir jyl ótkende joǵarydaǵy marapattyń II dárejesin de alady. Oǵan bul nagrada 1944 jyly Rıga aýmaǵyndaǵy batyl da tapqyr is-áreketine baılanysty berilgen edi. Túsindirip aıtsaq, Latvııa astanasy irgesinde ol jaýdyń oq nóserin tógip turǵan eki dzoty men úsh zeńbiregin dál kózdep joıyp jiberedi. Osynysy úshin ony ózi qyzmet etetin 20-shy polktyń mergen mınometshisi dep ataǵan. Sodan arada jyl ótken soń Germanııanyń Aýst qalasyna kireberiste zeńbirekpen jaý kolonnasyn talqandaǵan erligine baılanysty Álmuq Maıemerov I dárejeli Dańq ordenimen marapattalady. 1945 jyly áskerden bosap, elge qaıtady. Al Jeńis paradyna qatysqan maıdanger Qusaıyn Sársenovke kelsek, bul kisi 1922 jyly Reseıdiń ózimiz sóz etip otyrǵan óńirindegi Sharbaqkól aýdanynda ómirge kelgen eken. 1940 jyly Omby qazaq pedagogıkalyq tehnıkýmynda bilim alyp, Shahat aýylyndaǵy bastaýysh mekteptiń muǵalimi bolady. 1941 jyly maıdanǵa attanyp, Lenıngrad baǵytyndaǵy barlaýshy-saperler rotasynda qyzmet atqarady. 1942 jyly bir táýlikte 50 mınany taýyp, zalalsyzdandyrǵan erligine baılanysty oǵan III dárejeli Dańq ordeni beriledi. Osy marapattyń kelesi satysyna ol arada úsh jyl ótken soń qol jetkizedi. Atap aıtqanda, II dárejeli Dańq ordeni Qusaıyn Sársenovke Kenıgsberg irgesindegi orman ishindegi jaýdyń tutqıyldan shabýyl jasaýǵa beıimdelgen erekshe quramynyń jasyrylyp qoıylǵan 30 zeńbiregi bar tobyn dál taýyp, kartaǵa buljytpaı túsirip ákelgeni úshin berilgen bolatyn. Osyndaı eńbegine baılanysty «Úzdik barlaýshy», «Ozat saper» aıryqsha belgileriniń ıesi atanǵan ol 1945 jylǵy Jeńis paradyna qatysady. Mılıtarıstik Japonııanyń Qıyr Shyǵystaǵy Kvantýn armııasyn talqandaýǵa úles qosyp, aman-esen elge oralady. Osy derekterdi taýyp, tanysqan soń keshke jaqyn qonaqúıge Omby oblystyq úkimetindegi Ishki saıasat bas basqarmasynyń bas mamany Nurbol Áljanovty shaqyryp, áńgimelesýge otyrdyq. Maqsat – joǵarydaǵy attary atalǵan maıdanger aǵalarymyzdyń soǵystan keıingi ómirine qatysty maǵlumattardy jıystyrý men bala-shaǵalarynyń qaıda turatyndyǵyn, týǵan-týystarynyń kim ekendigin bilý. Sol arqyly qolǵa alǵan taqyrypqa qatysty qujattardy mysqaldap otyryp molaıtý. – Qazir qys. Mundaı kezde Ombydan alystaǵy aýdandarǵa shyǵýǵa bolmaıdy – dedi Nurbol. – Sebebi, bizdegi eldi mekenderdiń arasy bir-birinen óte alys. 120-200 shaqyrymdyq aýyldardy jalǵastyratyn joldardaǵy qar qalyń. Oǵan kenetten soǵatyn jaıaý burqasyndy qosyńyz. Sondyqtan siz izdegen maıdangerlerge qatysty maǵlumat-derekterdi syrtqa shyǵyp ýaqyt ótkizbeı, ózimizshe, jergilikti bılik oryndaryndaǵy qyzmetkerlerdiń kómegine súıene otyryp jınaýǵa áreket jasaıyq. Meniń telefon qońyraýymdy kútińiz. Erteń túske taman habarlasamyn. Aıtqanyndaı, ol kelesi kúni bizdiń aldymyzǵa kóptegen málimetterdi ákelip jaıyp saldy. Solardyń ishinen aldymen kezinde Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynylǵan ushqysh-radıst Tóleý Sársenbaev týraly aıtaıyq. Nurboldyń sózine qaraǵanda, ol ómirge kelgen Novovorshavskıı aýdanynyń Qaraman aýylynda marqumnyń týǵan-týystarynan eshkim qalmaǵan. Inisi, muǵalim Qaırolla Qustanbekov erterekte Qazaqstanǵa qonys aýdaryp, qazir Pavlodar oblysynda turatyn bolyp shyqty. Biletinder osyny aıtyp, qart ustazdyń ushqysh aǵasy týraly 2005 jylǵy 28 qyrkúıekte Ekibastuz qalalyq gazetine estelik jazǵanyn aıtypty. Mundaǵy bir nazar aýdararlyq nárse, sol maqalamen birge Tóleý Sársenbaevtyń fotosy qosa jarııalanǵan eken. Myna habardy estigende júregimiz lúp ete tústi. Dereý «Egemen Qazaqstannyń» Pavlodar oblysyndaǵy menshikti tilshisi Farıda Byqaımen sóılesýge shyqtyq. Qyzmetkerimiz óz kezeginde «Ekibastuz daýysy aqparattyq ortalyǵy» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń dırektory Aınur Meıramovamen tildestirdi. Sonyń nátıjesinde bizdiń noýtbýgymyzdyń monıtor ekranynan kóp keshikpeı Qaırolla Qustanbekovtiń ózimiz suratqan maqalasynyń skanerlengen nusqasy jarq ete tústi. Áp degendegi baıqaǵanymyz, materıaldaǵy sýret bulyńǵyr keıipte eken. Onda pılotkasyn bir shekesine qısaıtyp kıgen áskerı kıimdi jas qazaq jigitiniń beınesi bozamyqtanyp kórinedi. «Redaksııa sekretarıatyndaǵy dızaıner-kórkemdeýshi retýsh jasamasa bolmaıdy-aý...», – dedik ishteı. Sonda ǵana ony oqyrmandarǵa usynýǵa jarap qalatyn sııaqty. Osydan keıin baryp skanerlengen maqala mátinin oqýǵa den qoıdyq. «Jalyndap ótken bir beıne» esteliginde Qaırolla Qustanbekov 1939 jyly óziniń 12 jasta bolǵany, sonda aǵasyn Otan aldyndaǵy áskerı boryshyn óteýge búkil aýyl shyǵaryp salǵany esinde myqtap saqtalyp qalǵany týraly aıtady. Sodan soń Tóleý Sársenbaevtyń 1941 jylǵy soǵys bastalǵannan keıingi maıdan joldaryn baıandaıdy. Osy arada: «Maqaladaǵy bizge kerek, qajet jer qaısy?» – degen saýalǵa jaýap izder bolsaq, oǵan myna tómendegi úzindini keltirgen durys-aý dep oılaımyz. «Men aǵamnan 1943 jyldyń shilde aıyna deıin hat alyp turdym, – dep jazady avtor. – Biraq kóp keshikpeı sol aǵaıdyń áskerı bóliminen: «Erlikpen qaza tapty», – degen qara qaǵaz keldi. Qaı jerde, qandaı jaǵdaıda kóz jumǵanynan eshbir habarymyz bolǵan joq. Tek óziniń jibergen fotosýretterine qaraıtynbyz da qoıatynbyz. Arada kóp jyldar ótti. Birde meniń qolyma «Radı jıznı na zemle» degen kitap tústi. 1969 jyly Almatydan shyqqan sol ujymdyq jınaqta aǵa leıtenant A.Izotov degen kisiniń «Pobratımy» atty maqalasy bar eken. Ony oqyǵanda ózimniń ne bolǵanymdy bilmeı qaldym. Materıaldaǵy sýretke qaraımyn. Qaraımyn da qaıta oqımyn. «Qaıran aǵa! Otan úshin, eliń úshin, bizdiń baqytymyz úshin erlikpen qaza tapqan ekensiń ǵoı», – dep júregim eljirep, kózime jas keldi. A.Izotovtyń jazýyna qaraǵanda, PE-2 ushaǵynyń ishindegi ushqysh Rýben Stepanıan – armıan jigiti, atqysh Mıhaıl Vıhr – ýkraın azamaty jáne radıst Tóleý Sársenbaev – qazaq ulany delinipti. Olar erlik qımyldary úshin áldeneshe ret avıaeskadrılıadaǵy «Boevoı lıstok» gazetine shyqqan eken. Al aǵam Tóleý Sársenbaev «Za otvagý» medalimen marapattalypty. «Pobratımy» maqalasynyń avtory ishinde aǵam bar ekıpajdyń sońǵy áýe shaıqasyndaǵy epızodty bylaı baıandaǵan. Jerdegi bólimshege áýedegi PE-2-den radıstiń qysqa da ashyq daýyspen aıtqan sózi estiledi. Olar: «Bizdi «messerler» atqylady», «Janyp baramyz...». Bir-eki mınýttan keıin: «Eshelon ústine qulaýǵa qaraı bet aldyq!..» degen sóılemder eken. Maqala ıesi óz týyndysynda osy derektermen birge janǵan ushaqty Mıhaılovskoe hýtorynyń adamdary men Brıansk ormanyndaǵy partızandardyń kórgenin, ekıpaj músheleriniń jankeshti áreketi arqyly nemis eshelonynyń qırap, temirjol júrisin bógep tastaǵanyn aıtady. Avıapolk basshylyǵynyń olardy Keńes Odaǵy Batyry ataǵyna usynǵanyn sóz etedi. Osy kitapty oqyǵannan keıin almatylyq A.Izotovpen kezdesip, áńgimeleskim-aq keldi. Biraq eshbir baılanys jasaı almadym. Búgingi kúnge deıingi úlken ókinishim osy...». Maqalany oqyp bolyp oılanyp otyrǵanymyzda Aınur Meıramova qaryndasymyz qońyraý shaldy. «Qaırolla Qustanbekovtiń materıalyn taýyp, sizdiń elektrondy poshtańyzǵa salǵannan keıin, – dedi áriptesimiz, – biz ol kisiniń ózin izdeýge kiristik. Sebebi, aqsaqal 2005 jyly bizdiń gazet redaksııasyna kelgende qyzmetkerlerge ishinde maıdandaǵy aǵasynyń sýretteri bar fotoalbom men «Radı jıznı na zemle» kitabyn jáne basqa da qujattardy kórsetken eken. Biraq izdegen adamymyz Ekibastuzda turmaıtyn bolyp shyqty. Kórshileri aıtady, 2008 jyldan bastap jalǵyzilikti qarııany jamaǵaıyndary Pavlodarǵa baǵyp-qaǵýǵa alyp ketken dep. Osydan basqa eshkim eshteńe bilmeıdi. Degenmen, izdestirýdemiz». «Kim biledi? – dedik ishimizden joǵarydaǵy habardy estigende. – Ol adamnyń tabylýy da, tabylmaýy da neǵaıbyl-aý. О́ıtkeni, qarııanyń óz maqalasynda: «1939 jyly 12 jasta edim», – dep jazǵanyna qaraǵanda, eger qazir bar bolsa, 88-degi bir ǵarip. Qolyndaǵy qujattaryn kóziqaraqty, jibi túzý jannyń qolyna amanattap berip ketse, shirkin...». Endi Nurbol Áljanovtyń Uly Otan soǵysynyń ot-jalynynan aman kelip, beıbit kezde Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵyn alǵan Luǵat Saǵyndyqov pen Dúıseke Músetov ómirleriniń sońǵy kezderine baılanysty tapqan derekterine kezek berelik. Luǵat aǵamyz 1984 jyly zeınetke shyǵypty. 3 ul, 8 qyzdyń ákesi atanyp, úlken áýlet qurapty. Ol kisiden órbigen úbirli-shúbirli urpaqtardyń deni aqsaqaldyń ózi shopan bolyp eńbek etken Novovorshavskıı aýdanynda turady eken. Al Dúıseke Músetovke kelsek, 1958 jyly Omby óńirinen Qazaqstanǵa kóshedi. Almaty oblysynyń Eńbekshiqazaq aýdanyndaǵy Kóktóbe keńsharyna kelip ornyǵady. Osy jerde 1982 jyly baqılyqqa attanady. Dúısekeńnen 2 ul, 2 qyz qalǵan eken. Úlken er balasy erterekte Qyrymda ómirden ozady da qalǵan uly men qyzdary Reseıdiń Novosibir ólkesinde eńbek etedi eken. Otaǵasynyń báıbishesi eriniń shańyraǵyn osy bertinge deıin ustap kelip, 2012 jyly sol Kóktóbe, qazirgi Tólebı-3 aýylynda dúnıe salypty. Qo-o-sh, endi Omby óńirindegi taǵy bir ataqty qandasymyz, ózimiz maqalamyzdyń basynda atap ketken Dańq ordeniniń tolyq ıegeri Álmuq Maıemerovke oralaıyq. Bul kisiniń sońǵy kezderdegi ómirine qatysty derekterdi «Móldir» qazaq mádenı qoǵamdyq uıymynyń dırektory Altynaı Júnisova anyqtap berdi. Onyń aıtýynsha, Álekeń soǵystan keıingi bar tirshiligin tek aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy jumystarǵa arnapty. Dıqan-mehanızator bolǵan. Slesar mamandyǵyn ıgerip, ustalyqpen shuǵyldanǵan. 1983 jyly zeınetke shyqqannan keıin de keńshardyń naýqandyq jumysynan qalmaǵan. Aýyldastarynyń esinde Álmuq aǵamyz óte qarapaıym da elgezek, aqkóńil ári jomart jan retinde saqtalyp qalǵan. 1986 jyly qaıtys bolǵannan soń 4 jyldan keıin, ıaǵnı Jeńistiń 45 jyldyǵy qarsańynda keńshar turǵyndary qaısar da qaharman qazaq jerlesine arnap ózi turyp, eńbek etken Jańaýyldyń Mádenıet úıi qabyrǵasyna memorıaldyq taqta ornatypty. Úlken bir kósheniń atyn beripti. Al, 2005 jylǵy Jeńistiń 60 jyldyǵynan beri osy eldi mekendegi orta mektep Dańq ordeniniń tolyq ıegeri Álmuq Maıemerovtiń esimimen atalady eken. «Bul kisige qatysty taǵy ne bar?» dep qoldaǵy derekterge qaıta úńildik. Baıqap, baıyptap qarasaq Álekeń de balaly-shaǵaly bolyp shyqty. Úlken uly Júsip Jańaýylǵa kórshi Novosarısyno selosynda ártúrli jumystar istepti. Zeınetke shyqqan soń dúnıe salǵan. Qalǵan ul-qyzdary: Nurııa – medbıke, Jánııa – saýynshy, Murat – mehanızator, Ámirjan – fermer, Qaırat pen Bolat – jumysshy, Baýyrjan – mehanızator bolyp eńbek etedi eken. Endigi anyqtaıtyn eń sońǵy adamymyz ol osy maqalanyń basynda ózimiz az-kem sóz etip ketken Jeńis paradyna qatysýshy qazaq Qusaıyn Sársenovtiń Uly Otan soǵysynan keıingi taǵdyry bolatyn. Biraz ýaqyt júrgizilgen izdeý jumystarynan keıin Ombydaǵy «Shoqan joly» qazaq mádenı ortalyǵy tóraǵasynyń orynbasary, Reseı Federasııasyna eńbegi sińgen sáýletshi Sáken Qusaıynov maıdangerdiń týǵan balasy Marattyń osy qalada turatynyn, bul kisiniń bizben kezdesip, áńgimelesýge qarsy emestigin aıtty. – Germanııany jeńgennen soń, – dep bastady alǵashqy aman-saýlyq pen tanys-bilistikten keıingi sózin úı ıesi, – ákemiz Jeńis paradyna qatysady da áskerı bólimine qaıtyp oralady. Endi elge jiberedi dep júrgende komandırleri Qıyr Shyǵysqa, mılıtarıstik Japonııaǵa qarsy soǵysqa attanatyndyqtaryn habarlaıdy. 1945 jylǵy tamyzdyń aıaǵy men qyrkúıektiń basynda Kvantýn armııasyn túre qýǵan keńes áskerleri Gobı men Hıngandy basyp ótip, Harbın arqyly Tynyq muhıt jaǵalaýyna jetedi. Ol kez 16 qyrkúıek eken. Mine, sol kúni Bas qolbasshy I.V.Stalınnen: «Pedagog mamandyǵy bar jaýyngerler ásker qatarynan shuǵyl bosatylyp, eldegi mektepterge muǵalimdikke jiberilsin», degen buıryq keledi. Osy pármen talabyna soǵystyń aldynda Ombydaǵy qazaq pedagogıkalyq tehnıkýmyn bitirgen ákemizdiń mamandyǵy dóp keledi de áskerden bosap, Sharbaqkól aýdanynyń Qudyqshilik aýylyndaǵy jetijyldyq mektepke oralady. – Onda ol kisi qansha ýaqytqa deıin istegen? – О́mir boıy... Iá, solaı dese de bolady. Muǵalim, oqý isiniń meńgerýshisi, mektep dırektory. Tek az ǵana ýaqyt kórshi Ekaterınoslav keńsharynda partkom hatshysy bolǵany bar. Sosyn 1982 jyly zeınet demalysyna shyǵyp, 1987 jylǵa deıin mekteptegi bastaýysh synyp oqýshylarynyń uzartylǵan tobyna qosymsha sabaq berip júrdi. – Aǵamyz qashan qaıtys boldy? Zıraty qaı jerde? Uly Otan soǵysynda alǵan nagradalary... Qujattary... Kórýge bola ma? – Ol kisi 1997 jyly ómirden ozdy. Urpaqtarynan 2 qyz, 2 ul edik. Kenjesi – menmin. Aq jaýyp, arýlap qoıdyq. Zıraty sol Qudyqshilik aýylyndaǵy qorymda. Osylaı degen Marat tórgi úıden kishkene qobdıdy ákelip aldymyzǵa qoıdy. Munda maıdanger Qusaıyn Sársenovke qatysty dúnıeler jınaqtalyp qoıylǵan eken. Kórip otyrmyz. Nagradalar degende bul kiside maqalamyzdyń basynda aıtqan II, III dárejeli Dańq ordeninen basqa «Qyzyl Juldyz», I dárejeli Otan soǵysy ordenderi bar bolyp shyqty. Sodan soń qobdıdyń shetki jaǵynda «Erligi úshin», «Lenıngradty qorǵaǵany úshin», «Japonııany jeńgeni úshin» medaldary jyltyrap kórindi. Al, fotosýretter men gazet qıyndylary týra bir papka eken. Solardyń ishinen biz Sharbaqkól aýdandyq «Lenınes» gazetiniń 1985 jáne 1995 jyldardaǵy 9 mamyr nómirlerindegi tilshi L.Logınovanyń «Ýchastnık parada Pobedy», «Oshıbka oznachala – smert» degen eki maqalasyn zor yntamen oqyp shyqtyq. Qajetti jerin aldaǵy ýaqytta kerek bolar dep erinbeı otyryp kóshirip te aldyq. Sebebi, munda bári naqty-naqty faktilermen aıtylyp, áserli jazylǵan eken. ...Kesh. Ymyrt úıirilip keledi. Jolbasshym Sáken ekeýmiz Ombynyń arǵy ózen jaǵalaýynan qalanyń bergi betine qaraı ótip kelemiz. Serigim áldenege mazasyzdanýly. Qalta telefonymen aldaǵy ótetin sýret kórmesine baılanysty alańdap, soǵan jaýapty adamdarǵa túrli tapsyrmalar berýde. Únsiz kele jatqan bizdiń de oıymyz ornynda emes. Ol: «Erteńgi kúngi jumysymyz qalaı bolady? Izdegen dúnıelerimizdi oblystyq kitaphananyń sırek qorynan tabamyz ba, joq pa?» degen mazasyzdyq. Osyndaı ekiudaı kúıdegi arpalys sezimimen «Sibir» qonaq úıine de kelip jettik. Janbolat AÝPBAEV, «Egemen Qazaqstan». ASTANA – OMBY – ASTANA.