1992 jyly jabylǵan Alǵa hımııa zaýytynyń aýmaǵynda 730 myń tonna qaldyq saqtalǵan. Onyń tek 20 myń tonnasy ǵana qaldyqsaqtaǵyshta jınalsa, qalǵany erigen qar, jańbyr sýymen birge Elek ózenine qaraı aǵady. О́zenniń osy tusynda aıdynǵa qonǵan aqqý, jabaıy qaz ben úırekter ýlanyp ólip jatady. Alǵa qalasynyń turǵyny Nuraddın Qurmanalın 1982 jyly hımııa zaýytynyń qaldyqtary aǵatyn jerden beton bekitpe qurylysy bastalyp, zaýyttyń jabylýyna baılanysty jumys aıaqtalmaı qalǵanyn aıtty. «О́zenge jalǵasatyn tusta topyraq qabatynyń astynan qazylyp, jartylaı bitken beton qabyrǵalar bar. Onyń qurylysyn jalǵastyryp, bógesi salynsa, Elek sýyna zııandy qaldyqtardyń quıylýy toqtaıdy ári bul arzanǵa túsetin joba», deıdi Nuraddın Qurmanalın.
2017 jyly Alǵa hımııa zaýytynyń qaldyqtaryn joıýdy «Jasyl damý» birlestigi qolǵa aldy. Bıýdjetten bólingen 100 mln teńgege 400 gektar aýmaqtaǵy zııandy qaldyqtardy shyǵaryp, jańa qaldyqsaqtaǵyshqa jınaý josparlandy. «Biz eski zaýyttaǵy qaldyqtar jatqan jerlerdi túgendep, zaýyt aýmaǵynan syrtqa shyǵaryp tastaýdy josparladyq. Biraq qaldyq tasymaldaýmen aınalysatyn mekememen arada kelispeýshilik týyp, olar bizdi sotqa berdi. Jaqynda Joǵarǵy sot qaldyqtardy tasymaldaý zańdy túrde júrgizildi degen appelıasııalyq sheshim shyǵardy. Endi jeti jyl buryn toqtap qalǵan jobany qolǵa almaqpyz. Maqsat – Alǵa aýdany turǵyndaryn alańdatyp otyrǵan «tarıhı qaldyqtardy» tolyq joıyp, zararsyzdandyrý», deıdi «Jasyl damý» basqarmasy basshysynyń orynbasary Nurjan Qadyrjanov.
Aqtóbe oblysy boıynsha Ekologııa departamentiniń basshysy Erbol Qýanov bastaýyn Muǵaljar qyrattarynan alatyn Elek ózeni Jaıyqqa quıǵanǵa deıin úsh jerden lastanady deıdi. Birinshi lastanýy Alǵa qalasy irgesinen bastalady. Bul jerde kóp jyldan beri hımııa zaýytynyń qaldyqtary jańbyr, qar sýymen qosylyp Elekke quıylyp keledi. Alǵa monoqalasy men oblys ortalyǵynyń arasy 40 shaqyrym. Alǵadan keıin Elek ózeni Aqtóbe qalasyn aınalyp aǵady. Arnanyń jaǵasyndaǵy hrom qosyndylary zaýyty shaıyndy sýlaryn Elekke aǵyzady. Eń qaýiptisi – zaýyt janynda Elek ózeniniń jerasty sýymen qosylatyn tabıǵı eki kózi bar. Úshinshi lastaný kózi – ózen sýyna káriz sýlarynyń quıylýy. Aqtóbe qalasynyń káriz qondyrǵylary ábden eskirgendikten, qazirgi ýaqytta qaldyq sýlardy tereń tazartý múmkin bolmaı tur. «Elek ózeni zaýytqa jaqyn tusynda arnasyn ózgertken. Osy jerde jerasty sýymen eki jerde qosylady. О́zenniń burynǵy eski saǵasy zaýyttan alysyraq boldy, ol jerde jerasty sýymen qosylmaıtyn. Biz Elekti bes shaqyrym jerdegi eski arnasyna qaraı burý týraly usynys túsirip, osy jobany óńirlik Jol kartasyna qostyq», deıdi E.Qýanov.
Elek ózenin tazartýǵa baılanysty jaqynda Úkimette jumys toby qurylyp, onyń quramyna sheteldik sarapshylar, halyqaralyq ekologııalyq uıym múshelerimen birge otandyq mamandar da kirdi.
Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar vıse-mınıstri Jomart Álıev turǵyndar kótergen suraqtarǵa: «Hımııa zaýytynyń qaldyqtary – keńes odaǵynan «qalǵan mura». Jeti jyl buryn osy suraq Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligine tústi. Qaldyqtardy shyǵarýdyń jobalyq-smetalyq qujattary ázirlenip, «Jasyl damý» birlestigi mamandary alty aı boıy Alǵada jumys istedi. Alaıda qarjylandyrýdaǵy kedergilerge baılanysty joba toqtap qaldy. Qazir jumys qaıta qolǵa alynyp, jobaǵa túzetý engizilmekshi. О́ıtkeni jeti jyldan beri kóp nárse ózgerdi. Osy jerde 1982 jyldary qolǵa alynǵan qaldyqtardyń ózen sýyna quıylýyn bógeıtin «topyraq astyndaǵy qabyrǵa» týraly da kóterildi. 2017 jylǵy jobada lastaný kózderin bógeý úshin topyraq astynan uzyn transheıa qazý, ýly suıyqtyqty ótkizbeıtin erekshe qospadaǵy ınertti materıal tóseý, qabyrǵalardy betondaý kórsetilgen. Bir sózben aıtqanda, asa qaýipti qaldyqtardy oqshaýlaıtyn jasandy bóget jumysyn aıaqtap, qaldyqtardy shyǵarý jáne joıý josparlanǵan edi. Elek ózeni túbin tazartýǵa baılanysty geologter men gıdrogeolog mamandar tarapynan qarama-qaıshy pikir týyndaǵanyn aıtpaı ketýge bolmas. Bir pikir otyz jyl ótkende Elek ózeniniń túbin tazalaý qajet emes, tabıǵat ózi tazartady deıdi. Túbin arshımyz dep júrip ekojúıeni búldirip alýymyz múmkin. Onyń ornyna hımııa zaýyty aýmaǵynda jatqan qaldyqtardy joıý kerek deıdi. Elek ózeni sýynda hrommen lastaýshy zattar bar ekendigin laboratorııalyq taldaý nátıjesi kórsetip otyr. Bul Úkimet pen bizdiń mınıstrlik aldynda turǵan másele. Elek ózenin tazartý men Alǵa hımııa zaýytynyń qaldyqtaryn joıý jónindegi jumys toby qurylyp, sarapshylar qolyna barlyq materıaldar berildi. Alǵashqy májilisi bıylǵy jyldyń sońynda ótedi degen jospar bar. Onda naqty usynystar aıtylady degen oıdamyn. Bizge óndiristik áreketterdiń saldarynan topyraq qabatyna shókken jáne ózen sýyna qosylǵan alty valentti hromnan tazartý joldaryn anyqtaıtyn hımıkterdiń usynystary óte mańyzdy» dep jaýap berdi.
Aqtóbe qalasyna aýyzsý Alǵa aýdanynyń Qundaqtyqyr degen jerinen qubyrmen jetkiziledi. Oblys ortalyǵy turǵyndaryn 50 jyldan beri qamtamasyz etip otyrǵan Qundaqtyqyr sýy búginde taýsylýǵa jaqyn. Alǵa aýdanynyń aqsaqaldary jerasty tushy sý qory Kókjıdeniń bolashaǵyna alańdaıdy. «Muǵaljar aýdanyndaǵy Kókjıde kenishinde alty kompanııa munaı óndiredi. Jańajol, Keńqııaq aýyly turǵyndary iship otyrǵan sýymyzdan munaıdyń ısi shyǵady dep aıtady», degen alǵalyq aqsaqalǵa oblys ákiminiń orynbasary Ǵalymjan Eleýov bylaı dep jaýap berdi: «Ras, Kókjıdedegi jerasty tushy sý qory tóńireginde birneshe munaı kompanııasy jumys isteıdi. Qazir ol jerdegi tushy sý sapasyna aı saıyn, toqsan saıyn monıtorıng júrgiziledi. El Úkimeti Kókjıdedegi munaı kompanııalaryn 2032 jylǵa deıin Kókjıde shekarasynan syrtqa shyǵarýdy josparlap otyr».
Tamdy aýlyndaǵy eski bóget tasqyn kezinde sýdy ustaı almaı, jyrylyp, jurttyń kúshimen qalpyna keltirildi. Aýyldyń shetine sý kirdi. Tamdylyqtar kóktemdegi ábiger qaıtalanbas úshin bógetke kúrdeli jóndeý jasaýdy suraıdy. Oblystyq Tabıǵı resýrstar jáne tabıǵatty qorǵaý basqarmasynyń basshysy mindetin atqarýshy Jomart Baqytkeldi Tamdy bógetin jóndeýge qarjy shildede ótetin oblystyq máslıhat sessııasynda suralatynyn, qarjy bólinse, bóget qaıta turǵyzylady dep jaýap berdi. Elek ózeni tasýynan Alǵa qalasyndaǵy biraz úıge sý kirdi. О́ıtkeni sýdan qorǵaıtyn úsh shaqyrym bógettiń tek jartysy betondalǵan. Jurt osy jumysty aıaqtaýdy suraıdy. «Alǵa aýdanynda eki qorǵaýshy bóget bar. Onyń biri – uzyndyǵy 2,8 shaqyrym Alǵa qalasynyń shetindegi bóget. Elek ózeniniń tasýynan kóktemde úlken qaýip tóndi. Jurt osy bógetti 4 shaqyrymǵa deıin uzartýdy suraıdy», deıdi Alǵa aýdanynyń ákimi Nurbol Erjanov.
Qaraqobda eldi mekeniniń turǵyny Zııash Meńbaev Qaraqobda ózeniniń túbin tereńdetý men tazartýdy suraıdy. «Bizdiń aýlymyzǵa tirshilik nárin berip otyrǵan Qaraqobda ózeniniń tereńdigi bala kezimizde 3 metrden asatyn. Qazir onyń sýy tizeden keledi. Sýy laılanyp, qamys basty, bulaq kózderi biteldi. О́zende aǵys bolmaǵan soń qamys óse beredi. Qaraqobdanyń boıyndaǵy jeti qojalyq sýdy ár jerden bógep, ózderine qaraı buryp otyr. Qaraqobdamen qatar aǵatyn Saryqobda ózeniniń jaǵdaıy da osyndaı. Biz qoldan turǵyzylǵan bógetterdi alyp tastap, bulaq kózderin ashyp, túbin tazartýdy suraımyz. Sý sonda ǵana jınalady», deıdi Zııash aqsaqal.
Jomart Álıev kezdesýde kóterilgen barlyq suraqtar men usynystar hattamaǵa tirkelip, nazarǵa alynatynyn jetkizdi. Al Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń quzyretine jatpaıtyn Tamdy bógeti qurylysy, Qaraqobda ózeniniń túbin tereńdetý jáne keńeıtý jónindegi usynystar Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrligine baǵyttalatyny aıtyldy.
Aqtóbe oblysy,
Alǵa aýdany
